Ermənistanın Rusiyadan aldığı “Tor-M2KM”lərin taktiki xassələri və ehtimal edilən döyüş tətbiqinin analizi – HƏRBİ EKSPERT

2019/12/56756-1577448180.jpg
Oxunub: 4739     16:10     27 Dekabr 2019    
Bir neçə gün öncə Ermənistan silahlı qüvvələri Rusiyanın “Tor-M2KM” qısa mənzilli zenit-raket sistemlərini aldığını bəyan etdi. Ermənistan Hərbi Hava Qüvvələrinin Il-76TD hərbi nəqliyyat təyyarəsindən “KamAZ-63501” 8x8 nəqliyyat vasitəsinin şassisi üzərində aparılan “Tor-M2KM” 9K331MKM döyüş maşınlarının boşaldılması, habelə ordunun hərbi hissələrindən birində Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın bu ZRS-ləri nəzərdən keçirməsi fotoları yayıldı.

“Ermənistan Silahlı Qüvvələri ən müasir Rusiya istehsalı olan “Tor-M2KM” hava hücumundan və raketdən müdafiə sistemləri ilə təchiz edilib. Silahlar 2019-cu ildə buraxılıb. Bu, ilin ən vacib əldəolmalarından biridir. Kəmiyyətini bildirə bilmərəm - bu, hərbi sirrdir”, - deyə Paşinyan yazıb.

Ermənistan Baş nazirinin zenit raket sistemi barədə belə pafoslu çıxışları nədən xəbər verir? Niyə məhz “Tor-M2KM”?

Bu sualları araşdırmaqdan öncə ilk növbədə zenit raket sisteminin xüsusiyyətlərini və döyüş xassələrini nəzərdən keçirək.


İlk növbədə nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm ki, Paşinyanın Rusiyadan aldığı “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərinin 2019-cu ildə buraxıldığını deməsinə baxmayaraq, bu zenit raket sistemi hələ 2013-cü ildə sııaqlardan keçib.Yəni “Tor-M2KM” artıq altı ildən çoxdur ki, poliqonlarda sınaqdan keçrilir və müxtəlif istiqamətlərdə modernləşdirilir.

2013-cü ilin oktyabr-noyabr aylarında Rusiya Federasiyası Müdafiə Nazirliyinin “Kapustin Yar” poliqonunda “Tata Motors” Hindistan şirkətinin avtomobil bazasında “Tor-M2KM” hava hücumundan müdafiə sistemi variantı sınaqdan keçirilib. Məlumata görə, testlər zamanı elan edilən bütün taktiki və texniki xüsusiyyətlər təsdiqlənib, xüsusən kompleksin döyüş qabiliyyəti 700 m/s sürətlə uçan hədəflərin məhvetmə zonasının uzaq sərhədi 15 km-ə, kurs parametri 6 km məsafədə uçan hədəflərin isə 12 km çatdırılıb. Bundan əlavə, sınaq zamanı döyüş modulu, 9T244K nəqliyyat yükləmə modulu, “Casta-2E2” gözləmə rejimi radarı və “Rangir-MK” vahid batareya komanda məntəqəsindən ibarət qruplaşmada qarşılıqlı əlaqə yoxlanılıb.

Hindistanın “Tata Motors” şirkətinin istehsal etdiyi avtomobil şassilərindəki “Tor-M2KM” hava hücumundan müdafiə sistemi MAKS-2013 Beynəlxalq Hava Sərgisində və DEFEXPO INDIA 2014 beynəlxalq silah sərgisində nümayiş etdirilib. “Tor-M2KM” fərdi döyüş modulu 2015-ci ildə IMDS Beynəlxalq Dəniz Salonunda da təqdim edilib. Lakin bu zenit raket sistemlərinin ölkələr tərəfindən kütləvi alışı baş verməyib.

9M331MKM “Tor-M2KM” zenit-raket sistemi ən vacib hərbi, dövlət və sənaye obyektlərinin dəqiq idarəolunan raketlərdən (anti-radar və qanadlı raketlər, idarəolunan və planlaşdırılan hava bombaları və s.), hücum təyyarələrinin, atəş dəstək helikopterlərinin, distansion pilotsuz uçan hava hədəflərinin zərbələrindən öz məhvetmə zonasının diapozonu çərçivəsində müdafiəsi üçün hazırlanıb. ZRS “Tor-2MKM”, “Tor-M2E”nin modifikasiyasıdır və modul tikinti prinsipi, müvafiq daşıma qabiliyyətinin sifarişçisinin istənilən platformasına hərbi və texniki avadanlıq yerləşdirmə qabiliyyəti ilə fərqlənir. Kompleks “Almaz-Antey” Hava Hücumundan Müdafiə Konserni və onun bir hissəsi olan “İjevsk” elektromexaniki zavodu - “Kupol” tərəfindən hazırlanıb.

“Tor-M2KM” zenit raket sisteminin taktiki xassələri:




“Tor-M2KM” zenit raket sisteminin tərkibi:

- Avtonom (muxtar) Döyüş Modulu (ADM) 9A331MK-1;
- 9M334D Zenit Raket Modulu (ZRM) dörd 9M331D Zenit İdarəolunan Raketi (ZİR) ilə.


ADM müstəqil döyüş dəstəsi şəklində hazırlanır. Hədəflərin müəyyən edilməsi, hədəflərin izlənməsi və istiqamətləndirici raketlər, nəzarət və monitorinq vasitələri, həyatın təmin edilməsi sistemləri, muxtar bir elektrik təchizatı sistemi, səkkiz hazır raketlər və döyüş heyəti vahid xüsusi binada yerləşir. ADM 48 hədəfi aşkarlaya və emal edən, onlardan ən təhlükəlisi onun barədə məlumat nümayiş etdirən və eyni zamanda dörd hava hədəfinin məhv edilməsini təmin edən müasir hesablama vasitələri və radarlarla təchiz edilib. ADM avadanlığı müasir xüsusi müdaxilədən qorunur. Elektro-optik mənzərə çətin bir maneə (tıxanma) şəraitində gizli işləmə və kompleksin yüksək döyüş hazırlığını təmin edir. Döyüş işləri zamanı döyüş modulları bir-biri ilə məlumat mübadiləsi edə bilər və eyni zamanda vahid komandanlıq nəzarəti altında bir qrupun tərkibində işləyirlər.

Tam təchiz edilmiş bir ADM 15 tondan artıq deyil və üç xüsusi sürətli buraxılış mötərizəsindən istifadə edərək bir avtomobil şassisi və digər platformalarda quraşdırılıb. Mötərizələrin xüsusi dizaynı ADM-ni bir platformadan digərinə tez bir zamanda yerləşdirməyə imkan verir. ADM-ni bir platformadan digərinə keçirmək 10 dəqiqədən çox çəkmir və adi bir kran tərəfindən yerinə yetirilir.

ADM platforma ilə ya mexaniki, ya hidravlik vasitələrlə, ya da enerji sistemləri ilə bağlı deyil. Elektrik enerjisi istehsalını lazımi parametrlər və güclə təmin edən qaz turbin qurğusu (GTA) şəklində öz güc mənbəyinə malikdir. GTA-nın iş rejiminə girmə vaxtı 60 saniyədən çox deyil. ADM-in döyüş hazırlığına gətrilməsi üçün maksimum 3 dəqiqə vaxt tələb olunur. Avtonom bir elektrik təchizatı sistemini işlətmək üçün ADM-in öz yanacaq çəni var. Əlavə bir güc mənbəyi olaraq ADM döyüş modulunun 380V/50Hz sənaye şəbəkəsindən və ya 65 kVt gücündə 380V/50Hz olan hər hansı bir hərəkət edən elektrik stansiyasından işləməsini təmin edən bir elektrostatik çevirici ilə təchiz edilib.

Modul GPS və GLONASS sistemlərində işləyən müasir naviqasiya sistemi ilə təchiz olunub.

“Tor-M2KM” hava hücumundan müdafiə sisteminin bütün döyüş işləri tam avtomatlaşdırılıb, bir adam yalnız maşın tərəfindən təklif olunan hədəflərdən birini məhv etməyi seçir. Raket işə düşməyə hazır olduqda komandir “START” düyməsini basır. Təyyarəyə zenit idarəolunan raket avtomatik olaraq yönəlir, raketin qarşılaşdığı nöqtədə hədəfə yönəldilir və raketin döyüş başlığı hava hədəfinin etibarlı şəkildə məhv edilməsini təmin edir. Zenit raketin döyüş başlığında yüksək sıxlıqlı xüsusi bir ərintidən (volfram-nikel dəmir) ibarət mürəkkəb həndəsi forma parçaları var. Bu da parçanın ən yüksək nüfuzetmə qabiliyyətini təmin edir və sürüşmə (rikoşet) ehtimalını tamamilə aradan qaldırır. Görüş nöqtəsində kiçik səhvlər, radio partladıcının hava hədəfi tipinə xüsusi raketdən müdafiə sistemləri ilə birlikdə uyğunlaşması kompleksi bütün növ hava hədəflərinin vurma ehtimalını yüksək olması ilə təmin edir. Bir hədəfin vurulma ehtimalı ən azı 0,98-dir. 1-ci hədəfin məhv olması ilə hədəf və raket kanalları sərbəst buraxılır, maşın avtomatik olaraq növbəti hədəfi axtarır, avtomatik olaraq müşahidəyə götürür və raket işə düşməyə hazır olduqda komandir yenidən “START” düyməsini basır. Hədəf və raket kanalları havada hədəflər və ADM-də raketlər olana qədər avtomatik olaraq buraxıldığı üçün bu proses təkrarlanır.


Zenit Raket Modulu (ZRM) - içərisində quraşdırılmış raketləri olan nəqliyyat və buraxma konteynerindən ibarət vahid bir qurğudur. ZRM dörd raketin daşınmasını, saxlanmasını və buraxılmasını təmin edir. Hər ADM-də iki zenit raket modulu var. “Tor-M2KM” hava hücumundan müdafiə sistemi bütün 9M331 raketlərdən istifadə edə bilər, döyüş sursatı 15 km məsafəyə qədər artırılaraq modernləşdirilmiş 9M331D raketi ilə komplektləşdirilib.

“Tor-M2KM” zenit raket sistemi aşağıda göstərilən texniki vasitələrlə komplektləşdirilir:

- nəqliyyat və yükləmə maşını (TZM) 9T244K;
- texniki təmir sexi (MTO) 9V887M2KM;
- texniki baxım sexi (MTO) 9V887-1M2KM;
- ehtiyat hissələri dəsti 9F399-1M2KM;
- 9F116 qaldırıcı avadanlıq dəsti;
- ADM üçün travers;
- texnoloji çərçivə.


Kompleksə əlavə olaraq verilə bilər:

- komandir və operatorun 9F678M avtonom (muxtar) simulyatoru;
- mobil elektrik stansiyası PES-100T/230-Ch/400-A1RK2
- batareya komanda məntəqəsi.


Vahid konteyner gövdələrində yerləşən nəqliyyat və yükləmə modulu, texniki xidmət və təmir alətləri, o cümlədən simulyator kompleksi ADM şassisinə bənzər bir avtomobil şassisi və ya müştərinin istəyi ilə istənilən avtomobil şassisi, yarımqoşqular və qoşqulara quraşdırıla bilər. Nəqliyyat və yükləmə maşını, təmir sexi, ehtiyat hissələri dəsti, batareya komanda məntəqəsi və simulyatoru yerləşdirmək üçün platformanın yük qaldırma qabiliyyəti 5-8 tondur. Platformanın eni - 2500 mm, uzunluğu - 6000 mm. olmalıdır.


Ermənistan rəhbərliyinin göstərişinə əsasən Rusiyadan “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərinin alınmasının əsas niyyəti nədir?

Ümumiyyətlə, Ermənistanın HHM sisteminin təşkili və mövqelərdə yerləşdirilməsini analiz etdikdə, o qənaətə gəlmək olar ki, düşmənin “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərini almaqda əsasən beş niyyəti var:

1. “Tor-M2KM” və digər müxtəlif zenit raket silahlarının işğal altında olan ərazilərimizdə say tərkibini artırmaqla onların məhvetmə zonalarının hüdudlarını gənişləndirərək səmada üstünlüyü və nəzarəti qismən də olsa təmin etmək;

2. “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərini aşağı və orta hündürlüklərdə, Qarabağın dağlıq hissəsində yerləşən böyük şəhərlərin və iqtisadi obyektlərin müdafiəsinə yönəltmək;

3. Yüksək məhvetmə xassələrinə malik olan zenit raket sistemlərinin və hədəf kəşfiyyat stansiyalarının bir qismini Respublikamızın Ermənistanla, əsasən işğal altında olan ərazilərimizə yaxın məsafələrdə yerləşdirməklə öz hava sərhədlərini qorumaqla yanaşı, yüksək və stratosfer hündürlükdə Qarabağ üzərindəki hava məkanını da nəzarətə götürmək;

4. “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərinin mobil olması, öz texniki və döyüş xassələrinə görə “OSA” zenit raket sistemlərindən daha üstün olmasını nəzərə alaraq, düşmən bu sistemləri silahlı qüvvələrimizə daha yaxın təmas xəttində səyyar mövqelərdə yerləşdirməklə ön cəbhə üzərində havada üstünlüyü ələ almaq;

5. Daha mobil və uzuz başa gələn (“Osa”, “İqla”, ZSU 23-4 “Şilka”, ZU 23-2,) zenit sistemlərini işğal altında olan ərazilərimizdəki müxtəlif mövqelərdə (binanın damlarında, təpələrdə, meşəliklərdə, birbaşa təmas xəttlərinin yaxınlığında, ZRS-lərin ölü zonalarının olduğu yerlərdə) yerləşdirməklə qəfil peyda olan hədəflərin uçuşlarının qarşısını almaq.


Burada da düşmən iki əsas məqsəd güdür:

Birincisi, yerin relyefindən və dağ şəraitindən istifadə edərək aşağı hündürlüklərdə uçan hədəfləri məhv etmək;

İkincisi, hətta aşağı hündürlüklərdə uçan hədəfləri məhv etmək imkanı olmadıqda belə pilotların pisixikasına təsir etməklə (kütləvi atış) onları daha yüksəkliklərdə uçmağa məcbur etmək və bu zaman hədəflərin arxada yerləşdirilən (“Tor-M2KM” də daxil olmaqla) daha yüksək döyüş imkanlarına malik zenit raket sistemlərinin atəş zonasına düşməsini təmin etmək.

Ermənistan rəhbərliyi niyə məhz “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərini aldı?

Bütün “Tor-M” zenit raket sistemlərinin əsas quruluş və işləmə xassələri, demək olar ki, eynidir. Yalnız sistematik olaraq bu ZRS-lər modernləşdirilir ki, bu da onların döyüş imkanları artırır. Modernləşdirildikdən sonra ZRS-lərə müxtəlif rəqəm və hərf əlavə edilir (modernizə koduna, istifadə edilən şassiyə və s. görə).

“Tor-M” zenit raket sistemlərinin modernləşdirilmiş variantları:

- 9K331 “Tor-M1”
- “Tor-M1TA” - 9K331 kompleksinin təkər bazasına yerləşdirilmiş bir variantdır. Antenin buraxılış postu yarımqoşquda, aparat kabinəsi isə “Ural-5323” avtomobilindədir.
- “Tor-M1B” - 9K331 kompleksinin gətirilmiş versiyası. Bütün avadanlıqlar təkərli yarımqoşqulardadır.
- “Tor-M1TS” - 9K331 kompleksinin stasionar versiyası
- “Tor-M1-2U”
- 9K332 “Tor-M2”
- “Tor-M2E” - tırtıl şassisində döyüş maşını olan ZRS. Kompleksə daxildir: 9A331ME döyüş maşını, 49M9331 zenit raketi olan 9M334 zenit raket modulu.
- “Tor-M2K” - təkərli şassi üzərində döyüş maşını olan ZRS. Kompleksə daxildir: 9A331MK döyüş maşını, 9M334 zenit raket modulu, 4 kanalda idarə olunan 8 ədəd 9M331 zenit raketləri.
- “Tor-M2DT” - DT-30 ikiqat izli konveyr əsasında döyüş vasitəsi ilə zenit raket sisteminin Arktika modifikasiyası.
- “Tor-M2KM” - müxtəlif şassilərdə yerləşdirilmək üçün modul bir dizaynda olan hava hücumundan müdafiə sistemi.


Quruluşa daxildir: 9M334 zenit raket modulu, 4 ədəd 9M331 zenit idarəolunan raket və 9A331MK-1 avtonom (muxtar) döyüş modulu.


“Tor-M2KM” - müxtəlif şassilərdə yerləşdirilmək üçün modul bir dizaynda olan hava hücumundan müdafiə sistemi.

Avtonom döyüş maşını (ADM) “Tor-M2KM” ən əlçatmaz yerlərdə belə yerləşdirilə bilər. ADM ağır nəqliyyat helikopteri “Mi-26T” və ya digər vasitələrlə nəql edilə, üstünlük təşkil edən yüksəkliklərdə, bina və tikililərin damlarında, üstü bağlanıb açılan anqarlarda və s mövqelərdə yerləşdirilə bilər. Bir ADM-nin döyüş heyəti iki nəfərdən ibarətdir - komandir və bir operator.

Nəticədə qeyd edək ki, düşmənin əsas niyyəti, bu avtonom döyüş modulunu istənilən zaman, istənilən mövqedə yerləşdirmək imkanı əldə etməkdən ibarətdir. Hətta Qarabağdakı dağ silsilələrinin üstündə mövqe yaradıb, orada yerləşdirmək imkanı barədə də düşünürlər. Şübhəsiz ki, bu ZRS-lərin alınması (çox sayda nəzərdə tutulur) düşmənin HHM imkanlarını genişləndirəcək, lakin işğal altında olan Qarabağ üzərində üstünlüyü ələ almasına imkan yaratmayacaq.

Hərbi ekspert Ramiz Şərifov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Ermənistan   Tor-M2KM   Qarabağ  


Ermənistanın Rusiyadan aldığı “Tor-M2KM”lərin taktiki xassələri və ehtimal edilən döyüş tətbiqinin analizi – HƏRBİ EKSPERT

2019/12/56756-1577448180.jpg
Oxunub: 4740     16:10     27 Dekabr 2019    
Bir neçə gün öncə Ermənistan silahlı qüvvələri Rusiyanın “Tor-M2KM” qısa mənzilli zenit-raket sistemlərini aldığını bəyan etdi. Ermənistan Hərbi Hava Qüvvələrinin Il-76TD hərbi nəqliyyat təyyarəsindən “KamAZ-63501” 8x8 nəqliyyat vasitəsinin şassisi üzərində aparılan “Tor-M2KM” 9K331MKM döyüş maşınlarının boşaldılması, habelə ordunun hərbi hissələrindən birində Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın bu ZRS-ləri nəzərdən keçirməsi fotoları yayıldı.

“Ermənistan Silahlı Qüvvələri ən müasir Rusiya istehsalı olan “Tor-M2KM” hava hücumundan və raketdən müdafiə sistemləri ilə təchiz edilib. Silahlar 2019-cu ildə buraxılıb. Bu, ilin ən vacib əldəolmalarından biridir. Kəmiyyətini bildirə bilmərəm - bu, hərbi sirrdir”, - deyə Paşinyan yazıb.

Ermənistan Baş nazirinin zenit raket sistemi barədə belə pafoslu çıxışları nədən xəbər verir? Niyə məhz “Tor-M2KM”?

Bu sualları araşdırmaqdan öncə ilk növbədə zenit raket sisteminin xüsusiyyətlərini və döyüş xassələrini nəzərdən keçirək.


İlk növbədə nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm ki, Paşinyanın Rusiyadan aldığı “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərinin 2019-cu ildə buraxıldığını deməsinə baxmayaraq, bu zenit raket sistemi hələ 2013-cü ildə sııaqlardan keçib.Yəni “Tor-M2KM” artıq altı ildən çoxdur ki, poliqonlarda sınaqdan keçrilir və müxtəlif istiqamətlərdə modernləşdirilir.

2013-cü ilin oktyabr-noyabr aylarında Rusiya Federasiyası Müdafiə Nazirliyinin “Kapustin Yar” poliqonunda “Tata Motors” Hindistan şirkətinin avtomobil bazasında “Tor-M2KM” hava hücumundan müdafiə sistemi variantı sınaqdan keçirilib. Məlumata görə, testlər zamanı elan edilən bütün taktiki və texniki xüsusiyyətlər təsdiqlənib, xüsusən kompleksin döyüş qabiliyyəti 700 m/s sürətlə uçan hədəflərin məhvetmə zonasının uzaq sərhədi 15 km-ə, kurs parametri 6 km məsafədə uçan hədəflərin isə 12 km çatdırılıb. Bundan əlavə, sınaq zamanı döyüş modulu, 9T244K nəqliyyat yükləmə modulu, “Casta-2E2” gözləmə rejimi radarı və “Rangir-MK” vahid batareya komanda məntəqəsindən ibarət qruplaşmada qarşılıqlı əlaqə yoxlanılıb.

Hindistanın “Tata Motors” şirkətinin istehsal etdiyi avtomobil şassilərindəki “Tor-M2KM” hava hücumundan müdafiə sistemi MAKS-2013 Beynəlxalq Hava Sərgisində və DEFEXPO INDIA 2014 beynəlxalq silah sərgisində nümayiş etdirilib. “Tor-M2KM” fərdi döyüş modulu 2015-ci ildə IMDS Beynəlxalq Dəniz Salonunda da təqdim edilib. Lakin bu zenit raket sistemlərinin ölkələr tərəfindən kütləvi alışı baş verməyib.

9M331MKM “Tor-M2KM” zenit-raket sistemi ən vacib hərbi, dövlət və sənaye obyektlərinin dəqiq idarəolunan raketlərdən (anti-radar və qanadlı raketlər, idarəolunan və planlaşdırılan hava bombaları və s.), hücum təyyarələrinin, atəş dəstək helikopterlərinin, distansion pilotsuz uçan hava hədəflərinin zərbələrindən öz məhvetmə zonasının diapozonu çərçivəsində müdafiəsi üçün hazırlanıb. ZRS “Tor-2MKM”, “Tor-M2E”nin modifikasiyasıdır və modul tikinti prinsipi, müvafiq daşıma qabiliyyətinin sifarişçisinin istənilən platformasına hərbi və texniki avadanlıq yerləşdirmə qabiliyyəti ilə fərqlənir. Kompleks “Almaz-Antey” Hava Hücumundan Müdafiə Konserni və onun bir hissəsi olan “İjevsk” elektromexaniki zavodu - “Kupol” tərəfindən hazırlanıb.

“Tor-M2KM” zenit raket sisteminin taktiki xassələri:




“Tor-M2KM” zenit raket sisteminin tərkibi:

- Avtonom (muxtar) Döyüş Modulu (ADM) 9A331MK-1;
- 9M334D Zenit Raket Modulu (ZRM) dörd 9M331D Zenit İdarəolunan Raketi (ZİR) ilə.


ADM müstəqil döyüş dəstəsi şəklində hazırlanır. Hədəflərin müəyyən edilməsi, hədəflərin izlənməsi və istiqamətləndirici raketlər, nəzarət və monitorinq vasitələri, həyatın təmin edilməsi sistemləri, muxtar bir elektrik təchizatı sistemi, səkkiz hazır raketlər və döyüş heyəti vahid xüsusi binada yerləşir. ADM 48 hədəfi aşkarlaya və emal edən, onlardan ən təhlükəlisi onun barədə məlumat nümayiş etdirən və eyni zamanda dörd hava hədəfinin məhv edilməsini təmin edən müasir hesablama vasitələri və radarlarla təchiz edilib. ADM avadanlığı müasir xüsusi müdaxilədən qorunur. Elektro-optik mənzərə çətin bir maneə (tıxanma) şəraitində gizli işləmə və kompleksin yüksək döyüş hazırlığını təmin edir. Döyüş işləri zamanı döyüş modulları bir-biri ilə məlumat mübadiləsi edə bilər və eyni zamanda vahid komandanlıq nəzarəti altında bir qrupun tərkibində işləyirlər.

Tam təchiz edilmiş bir ADM 15 tondan artıq deyil və üç xüsusi sürətli buraxılış mötərizəsindən istifadə edərək bir avtomobil şassisi və digər platformalarda quraşdırılıb. Mötərizələrin xüsusi dizaynı ADM-ni bir platformadan digərinə tez bir zamanda yerləşdirməyə imkan verir. ADM-ni bir platformadan digərinə keçirmək 10 dəqiqədən çox çəkmir və adi bir kran tərəfindən yerinə yetirilir.

ADM platforma ilə ya mexaniki, ya hidravlik vasitələrlə, ya da enerji sistemləri ilə bağlı deyil. Elektrik enerjisi istehsalını lazımi parametrlər və güclə təmin edən qaz turbin qurğusu (GTA) şəklində öz güc mənbəyinə malikdir. GTA-nın iş rejiminə girmə vaxtı 60 saniyədən çox deyil. ADM-in döyüş hazırlığına gətrilməsi üçün maksimum 3 dəqiqə vaxt tələb olunur. Avtonom bir elektrik təchizatı sistemini işlətmək üçün ADM-in öz yanacaq çəni var. Əlavə bir güc mənbəyi olaraq ADM döyüş modulunun 380V/50Hz sənaye şəbəkəsindən və ya 65 kVt gücündə 380V/50Hz olan hər hansı bir hərəkət edən elektrik stansiyasından işləməsini təmin edən bir elektrostatik çevirici ilə təchiz edilib.

Modul GPS və GLONASS sistemlərində işləyən müasir naviqasiya sistemi ilə təchiz olunub.

“Tor-M2KM” hava hücumundan müdafiə sisteminin bütün döyüş işləri tam avtomatlaşdırılıb, bir adam yalnız maşın tərəfindən təklif olunan hədəflərdən birini məhv etməyi seçir. Raket işə düşməyə hazır olduqda komandir “START” düyməsini basır. Təyyarəyə zenit idarəolunan raket avtomatik olaraq yönəlir, raketin qarşılaşdığı nöqtədə hədəfə yönəldilir və raketin döyüş başlığı hava hədəfinin etibarlı şəkildə məhv edilməsini təmin edir. Zenit raketin döyüş başlığında yüksək sıxlıqlı xüsusi bir ərintidən (volfram-nikel dəmir) ibarət mürəkkəb həndəsi forma parçaları var. Bu da parçanın ən yüksək nüfuzetmə qabiliyyətini təmin edir və sürüşmə (rikoşet) ehtimalını tamamilə aradan qaldırır. Görüş nöqtəsində kiçik səhvlər, radio partladıcının hava hədəfi tipinə xüsusi raketdən müdafiə sistemləri ilə birlikdə uyğunlaşması kompleksi bütün növ hava hədəflərinin vurma ehtimalını yüksək olması ilə təmin edir. Bir hədəfin vurulma ehtimalı ən azı 0,98-dir. 1-ci hədəfin məhv olması ilə hədəf və raket kanalları sərbəst buraxılır, maşın avtomatik olaraq növbəti hədəfi axtarır, avtomatik olaraq müşahidəyə götürür və raket işə düşməyə hazır olduqda komandir yenidən “START” düyməsini basır. Hədəf və raket kanalları havada hədəflər və ADM-də raketlər olana qədər avtomatik olaraq buraxıldığı üçün bu proses təkrarlanır.


Zenit Raket Modulu (ZRM) - içərisində quraşdırılmış raketləri olan nəqliyyat və buraxma konteynerindən ibarət vahid bir qurğudur. ZRM dörd raketin daşınmasını, saxlanmasını və buraxılmasını təmin edir. Hər ADM-də iki zenit raket modulu var. “Tor-M2KM” hava hücumundan müdafiə sistemi bütün 9M331 raketlərdən istifadə edə bilər, döyüş sursatı 15 km məsafəyə qədər artırılaraq modernləşdirilmiş 9M331D raketi ilə komplektləşdirilib.

“Tor-M2KM” zenit raket sistemi aşağıda göstərilən texniki vasitələrlə komplektləşdirilir:

- nəqliyyat və yükləmə maşını (TZM) 9T244K;
- texniki təmir sexi (MTO) 9V887M2KM;
- texniki baxım sexi (MTO) 9V887-1M2KM;
- ehtiyat hissələri dəsti 9F399-1M2KM;
- 9F116 qaldırıcı avadanlıq dəsti;
- ADM üçün travers;
- texnoloji çərçivə.


Kompleksə əlavə olaraq verilə bilər:

- komandir və operatorun 9F678M avtonom (muxtar) simulyatoru;
- mobil elektrik stansiyası PES-100T/230-Ch/400-A1RK2
- batareya komanda məntəqəsi.


Vahid konteyner gövdələrində yerləşən nəqliyyat və yükləmə modulu, texniki xidmət və təmir alətləri, o cümlədən simulyator kompleksi ADM şassisinə bənzər bir avtomobil şassisi və ya müştərinin istəyi ilə istənilən avtomobil şassisi, yarımqoşqular və qoşqulara quraşdırıla bilər. Nəqliyyat və yükləmə maşını, təmir sexi, ehtiyat hissələri dəsti, batareya komanda məntəqəsi və simulyatoru yerləşdirmək üçün platformanın yük qaldırma qabiliyyəti 5-8 tondur. Platformanın eni - 2500 mm, uzunluğu - 6000 mm. olmalıdır.


Ermənistan rəhbərliyinin göstərişinə əsasən Rusiyadan “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərinin alınmasının əsas niyyəti nədir?

Ümumiyyətlə, Ermənistanın HHM sisteminin təşkili və mövqelərdə yerləşdirilməsini analiz etdikdə, o qənaətə gəlmək olar ki, düşmənin “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərini almaqda əsasən beş niyyəti var:

1. “Tor-M2KM” və digər müxtəlif zenit raket silahlarının işğal altında olan ərazilərimizdə say tərkibini artırmaqla onların məhvetmə zonalarının hüdudlarını gənişləndirərək səmada üstünlüyü və nəzarəti qismən də olsa təmin etmək;

2. “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərini aşağı və orta hündürlüklərdə, Qarabağın dağlıq hissəsində yerləşən böyük şəhərlərin və iqtisadi obyektlərin müdafiəsinə yönəltmək;

3. Yüksək məhvetmə xassələrinə malik olan zenit raket sistemlərinin və hədəf kəşfiyyat stansiyalarının bir qismini Respublikamızın Ermənistanla, əsasən işğal altında olan ərazilərimizə yaxın məsafələrdə yerləşdirməklə öz hava sərhədlərini qorumaqla yanaşı, yüksək və stratosfer hündürlükdə Qarabağ üzərindəki hava məkanını da nəzarətə götürmək;

4. “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərinin mobil olması, öz texniki və döyüş xassələrinə görə “OSA” zenit raket sistemlərindən daha üstün olmasını nəzərə alaraq, düşmən bu sistemləri silahlı qüvvələrimizə daha yaxın təmas xəttində səyyar mövqelərdə yerləşdirməklə ön cəbhə üzərində havada üstünlüyü ələ almaq;

5. Daha mobil və uzuz başa gələn (“Osa”, “İqla”, ZSU 23-4 “Şilka”, ZU 23-2,) zenit sistemlərini işğal altında olan ərazilərimizdəki müxtəlif mövqelərdə (binanın damlarında, təpələrdə, meşəliklərdə, birbaşa təmas xəttlərinin yaxınlığında, ZRS-lərin ölü zonalarının olduğu yerlərdə) yerləşdirməklə qəfil peyda olan hədəflərin uçuşlarının qarşısını almaq.


Burada da düşmən iki əsas məqsəd güdür:

Birincisi, yerin relyefindən və dağ şəraitindən istifadə edərək aşağı hündürlüklərdə uçan hədəfləri məhv etmək;

İkincisi, hətta aşağı hündürlüklərdə uçan hədəfləri məhv etmək imkanı olmadıqda belə pilotların pisixikasına təsir etməklə (kütləvi atış) onları daha yüksəkliklərdə uçmağa məcbur etmək və bu zaman hədəflərin arxada yerləşdirilən (“Tor-M2KM” də daxil olmaqla) daha yüksək döyüş imkanlarına malik zenit raket sistemlərinin atəş zonasına düşməsini təmin etmək.

Ermənistan rəhbərliyi niyə məhz “Tor-M2KM” zenit raket sistemlərini aldı?

Bütün “Tor-M” zenit raket sistemlərinin əsas quruluş və işləmə xassələri, demək olar ki, eynidir. Yalnız sistematik olaraq bu ZRS-lər modernləşdirilir ki, bu da onların döyüş imkanları artırır. Modernləşdirildikdən sonra ZRS-lərə müxtəlif rəqəm və hərf əlavə edilir (modernizə koduna, istifadə edilən şassiyə və s. görə).

“Tor-M” zenit raket sistemlərinin modernləşdirilmiş variantları:

- 9K331 “Tor-M1”
- “Tor-M1TA” - 9K331 kompleksinin təkər bazasına yerləşdirilmiş bir variantdır. Antenin buraxılış postu yarımqoşquda, aparat kabinəsi isə “Ural-5323” avtomobilindədir.
- “Tor-M1B” - 9K331 kompleksinin gətirilmiş versiyası. Bütün avadanlıqlar təkərli yarımqoşqulardadır.
- “Tor-M1TS” - 9K331 kompleksinin stasionar versiyası
- “Tor-M1-2U”
- 9K332 “Tor-M2”
- “Tor-M2E” - tırtıl şassisində döyüş maşını olan ZRS. Kompleksə daxildir: 9A331ME döyüş maşını, 49M9331 zenit raketi olan 9M334 zenit raket modulu.
- “Tor-M2K” - təkərli şassi üzərində döyüş maşını olan ZRS. Kompleksə daxildir: 9A331MK döyüş maşını, 9M334 zenit raket modulu, 4 kanalda idarə olunan 8 ədəd 9M331 zenit raketləri.
- “Tor-M2DT” - DT-30 ikiqat izli konveyr əsasında döyüş vasitəsi ilə zenit raket sisteminin Arktika modifikasiyası.
- “Tor-M2KM” - müxtəlif şassilərdə yerləşdirilmək üçün modul bir dizaynda olan hava hücumundan müdafiə sistemi.


Quruluşa daxildir: 9M334 zenit raket modulu, 4 ədəd 9M331 zenit idarəolunan raket və 9A331MK-1 avtonom (muxtar) döyüş modulu.


“Tor-M2KM” - müxtəlif şassilərdə yerləşdirilmək üçün modul bir dizaynda olan hava hücumundan müdafiə sistemi.

Avtonom döyüş maşını (ADM) “Tor-M2KM” ən əlçatmaz yerlərdə belə yerləşdirilə bilər. ADM ağır nəqliyyat helikopteri “Mi-26T” və ya digər vasitələrlə nəql edilə, üstünlük təşkil edən yüksəkliklərdə, bina və tikililərin damlarında, üstü bağlanıb açılan anqarlarda və s mövqelərdə yerləşdirilə bilər. Bir ADM-nin döyüş heyəti iki nəfərdən ibarətdir - komandir və bir operator.

Nəticədə qeyd edək ki, düşmənin əsas niyyəti, bu avtonom döyüş modulunu istənilən zaman, istənilən mövqedə yerləşdirmək imkanı əldə etməkdən ibarətdir. Hətta Qarabağdakı dağ silsilələrinin üstündə mövqe yaradıb, orada yerləşdirmək imkanı barədə də düşünürlər. Şübhəsiz ki, bu ZRS-lərin alınması (çox sayda nəzərdə tutulur) düşmənin HHM imkanlarını genişləndirəcək, lakin işğal altında olan Qarabağ üzərində üstünlüyü ələ almasına imkan yaratmayacaq.

Hərbi ekspert Ramiz Şərifov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Ermənistan   Tor-M2KM   Qarabağ