"Admiral Kuznetsov": Pisdir, yoxsa yaxşı?

2018/04/345888_1523625892.jpg
Oxunub: 1516     17:24     13 Aprel 2018    
Bu yaxınlarda "Admiral Kuznetsov" ağır təyyarə daşıyıcı kreyserinin yaxşı və ya pis olması barədə yenidən müzakirələr başlayıb. Bəziləri təyyarə daşıyıcısının pis olduğunu, bəziləri isə bunun çox yaxşı olduğunu düşünür. Çin üçün bu tipli 2-3 təyyarə daşıyıcısının inşası barədə Yuri Selivanovun təklifi də maraqlı olub. Hazırda Çin eyni tipli vasitələrdən birinin inşaatını başa çatdıraraq, ikincisinə başlayıb. Doğrudur, onun adının səslənməsi qulağımıza xoş olmayacağı üçün onu sadəcə 001A layihəli təyyarə daşıyıcısı adlandırmaq daha düzgündür.

Çində təyyarə daşıyıcılarının qurulması təklifinə qayıdacağıq, lakin indi "Admiral Kuznetsov" daşıyıcı kreyserini araşdıraq.

Keyfiyyət fərqi

Təyyarə daşıyıcıları necə müqayisə edilir? Ən çox istifadə edilən ilk meyar mövcuddur: təyyarə və helikopterlərin sayına görə.

Bu baxımdan, Amerikanın "Nimitz" tipli təyyarə daşıyıcıları (ABŞ HDQ-də 10 ədəd mövcuddur) çox ciddi üstünlüyə malikdir: hər bir aviadaşıyıcının göyərtəsində 90 ədəd təyyarə və helikopter yerləşir. "Admiral Kuznetsov" daşıyıcısı layihə üzrə 50 təyyarə və helikopter daşımalı idi, lakin faktiki olaraq 28 təyyarəyə sahibdir: 14 ədəd Su-33 və 14 ədəd MiQ-29K. "Admiral Kuznetsov"un az təyyarə daşıması gəminin imkanları ilə deyil, sənayenin istənilən sayda təyyarə istehsal edə bilməməsi ilə bağlıdır.


USS "Ronald Reagan"


"Admiralı Kuznetsov"

Əsas məsələ təyyarələrin sayında deyil, məsələn ABŞ-ın "Nimitz" təyyarə daşıyıcı gəmisinin tərkibinə həm döyüş, həm də təminat təyyarələri daxildir.

2009-2010-cu illərdə, USS "Nimitz" daşıyıcısında səkkiz eskadrilyadan ibarət 11-ci aviadəstə yerləşirdi:

97- ci qırıcı-zərbə eskadrilyası (VFA-97) - 12 ədəd F/A-18C (N)
86-cı qırıcı-zərbə eskadrilyası (VFA-86) - 10 ədəd F/A-18C (N)
41-ci qırıcı-zərbə eskadrilyası (VFA-41) - 12 ədəd F/A-18F
14-cü qırıcı-zərbə eskadrilyası (VFA-14) - 12 ədəd F/A-18E


Hava döyüşü aparmaq və yerə zərbə endirmək üçün cəmi 46 ədəd qırıcı təyyarə var. Amma bu hamısı deyil

Eyni hava dəstəsində belə bir heyət də mövcuddur:

135-ci radioelektron mübarizə eskadrilyası (VAQ-135) - 4 ədəd EA-6B
117-ci erkən xəbərdarlıq eskadrilyası (VAW-117) - 4 ədəd E-2C 2000 NP
6-cı sualtı qayıq əleyhinə eskadrilya (HS-6) - 7 ədəd HH-60S
40-cı donanma loqistika dəstək eskadrilyası (VRC-40) - 2 ədəd C-2A


Bütün C-2A nəqliyat və Е-2С dəstək təyyarələri daşıyıcıların göyərtəsindən havaya qalxa bilir. Onlar əsasən eyni tiplidir, onlardan biri 9,3 ton yük, digəri isə RLS daşıyır. Uçuş aralığı 2700 km-dir.


C-2A nəqliyyat təyyarəsi USS "Ronald Reagan" göyərtəsınə enir

Belə ki, Amerika donanmasının aviadəstəsi həqiqətən düşmənin rabitə və radarlarını REM vasitələrilə basdırmaq, hədəfləri uzun məsafədə aşkar etmək, eləcə də sahildən əlavə təchizatı daşımaq imkanlarına malik müstəqil birləşmədir.

"Admiral Kuznetsov"da belə bir şey yoxdur və görünür heç planlaşdırılmayıb. RLS müşahidəsi və sualtı qayıqlarla mübarizə üçün K-27 helikopterləri təyin edilib. Göyərtəyə enə biləcək heç bir nəqliyyat təyyarəsi yoxdur.

ABŞ təyyarə gəmisi əlavə dəstək olmadan müstəqil hava əməliyyatları apara bilər. Rusiya təyyarə gəmisi isə quru qoşunlarının RLS və RƏM təyyarələri olmadan kor, kar və bəlkə də lazımsızdır. Fərq yalnız kəmiyyətdə deyil, həm də keyfiyyətdədir.

Tamhüquqlu aşkaretmə təyyarəsini əvəz etmək üçün "Admiral Kuznetsov"a 3 ədəd Su-33 təyyarəsi verilməsi haqda məlumatlar yayılıb. Bu isə daşıyıcının döyüş imkanlarına ciddi təsir edəcək. Belə bir qərarın, aviaqrupa müstəqil fəaliyyət göstərməsi üçün məcburi şəkildə qəbul edildiyi şübhəsizdir.

Avtonomiya

Təyyarə daşıyıcılarını müqayisə edən ikinci mühüm şərt onların avtonomluğudur, yəni gəminin bazaya qayıtmadan bir döyüş səfərində keçirə biləcəyi fasiləsiz vaxtdır.

"Admiral Kuznetsov"un avtonomluğu 45 gündür. 29 dəniz mili sürətlə 3800 mil, ən qənaətli rejimdə isə 8400 mil qət edə bilir. Təyyarə daşıyıcısının əməliyyat radiusu 1900-dən 4200 dəniz milinə bərabərdir.


ABŞ-ın "Nimitz" təyyarə gəmiləri nüvə reaktoru sayəsində limitsiz bir avtonomluq dövrünə malikdir. Yaxın vaxtlarda istismara verilən ən yeni təyyarə daşıyıcısı olan USS "Gerald R. Ford"un çalışma dövrü 50 ildir. Əlbəttə inanmaq çətindir. Nüvə enerjisiylə çalışan təyyarə daşıyıcılarının da məhdud bir avtonomluq dövrü, ekipaj məhdudiyyəti, bazada parklanma tələb edən müxtəlif təmir işlərini həyata keçirilməsi və s. mövcuddur. Amma istənilən halda bu tip daşıyıcılar avtonom "Admiral Kuznetsov"dan daha böyükdür.

İkinci vacib məqam, dünyada dəniz bazaları şəbəkəsinin mövcudluğu amerikalıları nüvə aviadaşıyıcılarını avtonomiyanın son sərhədinə qədər uzun səfərlərə göndərməyə məcbur etmir. Lazım olduqda təyyarə daşıyıcısını, silah və güc göstərmək lazım olan əraziyə yaxın olan bazaya aparırlar. Orada hərbi səfər ola biləcək dəniz çıxışına hazırlaşmaq imkanı mövcuddur. Məsələn, Koreya böhranı kəskinləşəndə USS "Carl Vinson" (CVN-70) və USS "Ronald Reagan" (CVN-76) təyyarə daşıyıcıları Yaponiyada Yokosuka dəniz bazasından çıxaraq Şərqi Çin dənizində patrul xidmətinə başladı. "Ronald Reagan" ümumiyyətlə bu bazaya daimi qediyyatdadır. Bu iki daşıyıcıdan ötrü Amerika təyyarə daşıyıcıları üçün avtonomluq əhəmiyyətli deyil. Onlar, bir qayda olaraq, bölgəyə ən yaxın bazaların əməliyyat zonasında fəaliyyət göstərirlər və zəruri hallarda bazaya daxil olmaları mümkündür.

Müdafiə üçün Rusiyanın nə qədər aviadaşıyıcıya ehtiyacı var?

Bu baxımdan "Admiral Kuznetsov", "Lyaonin" və ya "Vikramaditya" daşıyıcıları (onların hamısı Sovetlərin oxşar konsepsiyası əsasında inşa olunub) əsasən 2000-2500 mil aralığındakı bir radiusda, sahil zolağının ən əhəmiyyətli limanlarını müdafiə etmək üçün yaxşı variantdır. Ayrı-ayrı dəniz sahələrində (məsələn, Qara dənizdə) üstünlük əldə edə və ya sahil əməliyyatlarında lokal üstünlük yarada bilərlər. Öz qüvvələrinə aid sahilini müdafiə etmək üçün də işə yarayarlar.

Lakin bu, dənizdə və ya okeanda strateji üstünlüyü qlobal miqyasda ələ keçirmək üçün yararlı deyil. Strateji üstünlük, Rusiya cavab verə biləcək yeni və güclü bir şeyi icad edənə qədər amerikalılarda qalacaq. Əslində vəziyyətin dəyişməsi çox müşkül məsələdir. Hər birində ortalama 80- 90 təyyarə olan 15 ədəd ABŞ avidaşıyıcısı qarşısında 1 ədəd 28 təyyarəlik Rusiya avidaşıyıcı kreyseri mövcuddur. Fərqi ləğv etməyə çox vaxt və çox böyük vəsait lazımdır. ABŞ təyyarə daşıyıcılarının və təyyarələrin say çoxluğundan istifadə edərək, 3-4 avidaşıyıcıdan ibarət birləşmə yaradaraq hər hansı bir Rusiya donanmasına hücum edə bilər. Müdafiə üçün "Admiral Kuznetsov" kifayət deyil. Rusiyaya yeni aviadaşıyıcılar lazımdır.

Müdafiə üçün nə qədər daşıyıcı kifayət edər? Təxminən, Şimal donanmasına iki, Sakit okean donanmasına iki, Qara Dəniz Donanmasına bir və bir-iki ədəd də təyyarə daşıyıcısı açıq dənizdə fəaliyyət göstərərsə yetərli olar. Toplam - yeddi təyyarə daşıyıcısı və 350 təyyarə olsa (gəmi başına 50 təyyarə) hər donanma ciddi bir aviadayıcı yumruğuna çevrilər.

Uyğun tərsanələrin çatışmazlığı səbəbindən yeddi təyyarə daşıyıcısı qurmaq mümkün deyil. "Layihə 1143"ün bütün gəmilərini inşa edən Nikolaevdəki Qara dəniz "Dəniz Zavodu" Ukraynada qalıb. Göründüyü kimi tezliklə o da mövcud olmayacaq. Müvafiq ölçülərdə platforma ("A" stepeli) yalnız Baltik dənizindədir. Bu zavodun tək yararlı "A" stepeli və platforması isə 22220 layihəli "Ural" buzqıran gəmisi ilə yüklənib.

Belə olan halda ümid edilə biləcək tək platforma Çinin "Çjunqo çuanbo çjunqun tszituan" şirkətinin platformasıdır. Şirkət hazırda Dalianda 002A layihəli bir təyyarə daşıyıcısı inşa edir. Burada təyyarə daşıyan gəminin tikintisinə başlamaq üçün əlavə tərsanə və platforma mövcuddur. Korpus inşa edilsə, tamamlama işləri Rusiyada davam etdirilə bilər.


Daliandaki tərsanədə 001A layihəli Çin təyyarə daşıyıcısı

Çində, 002A layihəli təyyarə daşıyıcısının inşasına 2015-ci ildə başlanıb və 2017-ci ilin aprelində daşıyıcı suya buraxılıb. Tikinti bu gün başlasa və çinlilər heç kimdən sifariş almasalar, o zaman Rusiya ən tezi 14 il sonra yeddi daşıyıcısının inşasını bitirə bilər. Döyüşə tam hazır təyyarə daşıyıcıları ən tezi 2040-cı ildə əldə oluna bilər. Təyyarə daşıyıcılarının tikintisi uzunmüddətli prosesdir. Amerikalılar ilk "Nimitz" təyyarə daşıyan gəminin inşasına 1968-ci ildə başlayıb və 1975-ci ildə istismara veriblər. Bu layihədən olan sonuncu daşıyıcı isə 2003-2009-cu illər ərzində yaradılıb. Bütün seriyanın inşaatı 41 il davam edib!

Belə ki, daşıyıcıların inşası azı iyirmi il davam edəcək. Əsas odur ki, bu müddət ərzində son Sovet təyyarə daşıyıcısı "Ulyanovsk" kimi onları da yararsız və gərəksiz edəcək bir hadisə baş verəcək.

Yazı Dmitri Verxoturovun məlumatları əsasında hazırlanıb
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az


Teqlər: Admiral-Kuznetsov   Aviadaşıyıcı   Rusiya  


Xəbər lenti