Hazırda dünya xarici ticarətinin 90 faizindən çoxu dəniz yolu ilə həyata keçirilir. Bundan əlavə, təbii qaz və neftin böyük hissəsi dənizlərdən əldə olunur, məlumat ötürülməsinin əksər hissəsi isə sualtı kabel xətləri vasitəsilə həyata keçirilir. Bu amillər iqtisadiyyatın əsasını təşkil edir. Bir dövlətin rifahı və təhlükəsizliyi üçün Dəniz Rabitə Xətlərinin (SLOC - Sea Lines of Communications) təhlükəsizliyinin təmin edilməsi həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu da ilk növbədə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin əsas vəzifəsi olan vətənin, milli hüquq və maraqların müdafiəsi və qorunmasını dəstəkləyir.


Donanmaların funksionallığı platforma və şəxsi heyətin sayı, büdcə məhdudiyyətləri və coğrafi amillərlə məhdudlaşır. Bu səbəbdən donanmalar hər zaman ehtiyac duyulan imkanlarla təchiz edilmiş kifayət qədər gəmi və platformaya malik olmaya bilərlər. Donanmadakı gəmi sayı harada fəaliyyət göstərə biləcəyimizi və nələri həyata keçirə biləcəyimizi müəyyənləşdirir. Lakin artıq yalnız say göstəriciləri deyil, platformanın nə edə bilməsi və təsir yaratmaq üçün nə qədər qabiliyyətli olması daha vacib amilə çevrilir.

Son illərdə müxtəlif ölkələrin Hərbi Dəniz Qüvvələri və digər təşkilatlar tərəfindən gələcəyin donanmasının necə formalaşmalı olduğunu araşdıran çoxsaylı tədqiqatlar aparılıb. Bu tədqiqatlar iki əsas nəticə ortaya qoyur. Birincisi, dövlətlərin öz vəzifələrini yerinə yetirmək üçün insanlı və insansız sistemlərin birgə istifadəsini nəzərdə tutan daha güclü donanmalara ehtiyacı var. İkincisi, daha çox platformaya ehtiyac olsa da, bu təkbaşına kifayət deyil. Donanmalar insanlı və insansız sistemlərin koordinasiyalı şəkildə birgə istifadəsi üzərində də çalışmalıdırlar. Bu isə yeni əməliyyat konsepsiyalarının hazırlanmasını zəruri edir.

İnsanlı və insansız qrupların və texnologiyaların birgə istifadəsi (MUM-T - Man-Unmanned Teaming) müasir müharibələrin xarakterini dəyişdirəcək, assimetrik və hibrid əməliyyatların sayını artıracaq və döyüş meydanında üstünlük qazandıracaq. NATO da “yüksək intensivlikli və çoxsahəli kollektiv müdafiəyə hazır olmaq üçün yeni müdafiə planlarında zəruri olan qüvvə, imkan, resurs və infrastruktur ehtiyacını” vurğulayıb.

Dəniz müharibəsində yeni üfüqlər: İnsansız dəniz platformaları


Dəniz əməliyyatlarında transformativ texnologiya kimi meydana çıxan insansız dəniz platformaları müdafiə, okeanoqrafiya və kommersiya dəniz daşımaları kimi sahələrə ciddi təsir göstərib. Avtonom sistemlər, sensor texnologiyaları və rabitə şəbəkələrindəki sürətli inkişaf bu platformalara ətraf mühitin monitorinqindən müşahidə və logistika fəaliyyətlərinə qədər geniş spektrli tapşırıqları yerinə yetirmək imkanı yaradıb. Bu sistemlərin getdikcə daha geniş yayılması avtomatlaşdırma və süni zəka istiqamətində qlobal transformasiyanın göstəricisidir. Məqsəd dəniz sahələrində səmərəliliyi, təhlükəsizliyi və xərc effektivliyini artırmaqdır.

İnsansız dəniz platformalarının mənşəyi əsasən hərbi məqsədlərlə istifadə edilən ilk uzaqdan idarə olunan gəmilərə gedib çıxır. Vaxt keçdikcə idarəetmə sistemləri, hərəkətverici qurğular və sensor inteqrasiyası sahəsində əldə edilən texnoloji nailiyyətlər bu vasitələri yüksək səviyyədə avtonom və çoxfunksiyalı hala gətirib. İnsansız dəniz platformaları əsas dəniz müharibəsi növləri, yəni suüstü müharibə, hava hücumundan müdafiə müharibəsi, sualtı qayıqlara qarşı müdafiə müharibəsi, radioelektron mübarizə və digər sahələrlə yanaşı, kommersiya və elmi məqsədlərlə də istifadə oluna bilir.

Bu gün donanmalar daha geniş şəkildə paylanmış donanma arxitekturasına keçid strategiyasının bir hissəsi kimi bu sistemlərə sahib olmaq istəyirlər. Bu yanaşma donanmanın imkanlarını daha çox sayda platformaya yaymağa və ümumi döyüş qabiliyyətinin böyük hissəsinin az sayda yüksək dəyərli gəmidə cəmlənməsinin qarşısını almağa yönəlib. Bu paylanmış donanma arxitekturasının DMO (“Distributed Maritime Operations” - Paylanmış Dəniz Əməliyyatları) adlanan yeni əməliyyat konsepsiyasını dəstəkləməsi nəzərdə tutulur.

Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin insansız sistemlər vizyonu isə belə müəyyənləşdirilib: “Xərc baxımından səmərəli, gələcəkdə qüvvənin inteqrasiya olunmuş bir hissəsi kimi fəaliyyət göstərə bilən, donanma elementləri ilə uyğun şəkildə işləyərək dəqiq döyüş gücü və dəniz əməliyyatlarına dəstək verən insansız sistemlərə sahib olmaq”.

İnsansız dəniz platformalarının istifadə oluna biləcəyi əməliyyat növləri

Müasir döyüş meydanında oyun qaydalarını dəyişdirən insansız sistemlərdəki texnoloji inkişaflar nəticəsində insansız dəniz platformaları əsas və dəstəkləyici bir çox müharibə növündə istifadə edilə bilir:

- Suüstü müharibə,
- Sualtı qayıqlara qarşı müdafiə müharibəsi,
- Hava hücumundan müdafiə müharibəsi,
- Radioelektron mübarizə,
- Mina əleyhinə tədbirlər,
- Assimetrik müharibə,
- Kəşfiyyat, müşahidə və aşkarlama,
- Amfibiya əməliyyatları,
- Qüvvələrin mühafizəsi,
- Baza, liman və kritik obyektlərin qorunması,
- Patrul xidməti.


Bunu bir nümunə ilə izah etmək mümkündür. Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin ilk insansız dəniz platforması olan MARLIN 100 EW dünyada öz sinfində ən qabaqcıl radioelektron mübarizə imkanlarına malik ilk platformadır. Onun radioelektron dəstək və radioelektron hücum faydalı yükləri freqat və ya korvetlə eyni səviyyədədir.

MARLIN 100 EW idarə olunan sursatların axtarış başlıqları və atəş idarəetmə radarları da daxil olmaqla müxtəlif radar siqnallarını aşkarlaya bilir. Platforma bu sistemləri qarışdıra, aldada və ya istiqamətini dəyişə bilir.

İnsansız sistemlər və dəniz müharibəsində yeni dövr

Son illərdə texnologiyada baş verən sürətli inkişaflar dəniz müharibəsinin xarakterini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirir. Ənənəvi olaraq böyük və yüksək xərc tələb edən suüstü döyüş gəmilərinə əsaslanan dəniz qüvvələri strukturu getdikcə daha çevik, paylanmış və texnologiyayönümlü quruluşa çevrilir. Xüsusilə insansız sistemlərin inkişafı ilə dəniz əməliyyatları artıq yalnız iri platformalar üzərində qurulmur. Daha kiçik, daha çevik və çoxsaylı insansız dəniz platformaları ilə həyata keçirilən Paylanmış Dəniz Əməliyyatları konsepsiyası ön plana çıxır. Bu dəyişiklik dəniz müharibəsini daha çox təbəqəli, şəbəkə mərkəzli və mürəkkəb struktura çevirir.

İnsansız dəniz platformaları bu yeni doktrinanın ən vacib elementlərindən birinə çevrilir. Sensorlar, süni zəka dəstəkli qərar sistemləri, qabaqcıl rabitə infrastrukturu və avtonomluq texnologiyaları sayəsində bu platformalar kəşfiyyat və müşahidə, məlumat toplama, mina müharibəsi, sualtı qayıqlara qarşı müdafiə və zərurət yarandıqda hücum tapşırıqlarını yerinə yetirə bilir. Bu vasitələr insanlı platformalarla müqayisədə daha aşağı xərc ilə istehsal olunur, daha riskli bölgələrdə fəaliyyət göstərə bilir və itki verildiyi halda həm strateji, həm də humanitar xərcləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

İnsansız dəniz platformalarının geniş tətbiqi sayəsində böyük dəniz ərazilərinə fasiləsiz nəzarət etmək, potensial təhdidləri erkən mərhələdə aşkar etmək və lazım gəldikdə insanlı platformalara dəstək vermək mümkün olur. Eyni zamanda bu vasitələr sahil müdafiə sistemləri, hava vasitələri və klassik döyüş gəmiləri ilə birlikdə inteqrasiya olunmuş müdafiə şəbəkəsinin yaradılmasına töhfə verərək dəniz müdafiəsini çoxqatlı struktura çevirə bilər.

Bundan əlavə, insansız dəniz platformalarının nisbətən aşağı xərc tələb etməsi eyni anda çox sayda platformanın istifadəsinə imkan yaradır. Bu xüsusiyyət xüsusilə yüksək təhdid mühitlərində paylanmış əməliyyatlar və sürü konsepsiyası vasitəsilə düşmənin diqqətini və atəş gücünü bölərək əməliyyat üstünlüyü formalaşdırır. Beləliklə, daha az xərc hesabına daha yüksək təsir əldə etmək mümkün olur.

Nəticə etibarilə, dəniz müharibəsi getdikcə daha çox insansız sistemlərin, şəbəkə mərkəzli əməliyyatların və paylanmış qüvvə strukturlarının formalaşdırdığı yeni mərhələyə daxil olur. ASELSAN tərəfindən hazırlanan yerli və milli insansız dəniz platformaları “Mavi Vətən” strategiyasının qorunmasında həm əməliyyat effektivliyini artıracaq, həm də riskləri azaltmaqla Hərbi Dəniz Qüvvələrinə mühüm strateji çeviklik qazandıracaq. Bu yanaşma gələcəyin dəniz müharibələrində Türkiyə üçün əhəmiyyətli texnoloji və doktrinal üstünlük yaratmaq potensialına malikdir.

Texnoloji meyillər və ASELSAN-da insansız dəniz platformaları

İnsansız dəniz platformaları texnologiyasının qısa inkişaf yolu

İnsansız dəniz platformalarının inkişafı əhəmiyyətli irəliləyiş göstərərək ilkin dövrdə uzaqdan idarə olunan gəmilərdən yüksək avtonomluğa malik sistemlərə doğru təkamül edib. Əvvəlcə insanlı gəmilər əsasında yaradılan bu vasitələr zamanla xüsusi imkanlara malik, konkret məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuş platformalara çevrilib.

Süni zəka, qabaqcıl sensorlar və təkmilləşdirilmiş rabitə sistemləri kimi texnoloji yeniliklər müasir insansız dəniz platformalarının minimal insan müdaxiləsi ilə mürəkkəb tapşırıqları yerinə yetirməsinə şərait yaradıb. Bu inkişaflar onların tətbiq sahələrini ətraf mühitin monitorinqi, dəniz istehsalı, ərazi sularının müşahidəsi və açıq dəniz əməliyyatlarına qədər genişləndirib.

Son dövrlərdə aparılan araşdırmalar avtonomluğun və çoxfunksiyalı imkanların inkişafına yönəlmiş mühüm nailiyyətləri ortaya qoyur. Süni zəka və maşın öyrənməsinin adaptiv idarəetmə sistemlərinə inteqrasiyası bu platformaların qərarvermə və naviqasiya imkanlarını artırır. Gələcək inkişafların dəniz əməliyyatları və məlumat toplama fəaliyyətlərində inqilabi dəyişikliklər yaratması gözlənilir.

İnsanlı və insansız sistemlər arasında birlikdə fəaliyyət qabiliyyəti

Ən sadə şəkildə ifadə etsək, “birlikdə fəaliyyət qabiliyyəti” (interoperability) hərbi sistem və bölmələrin bir-biri ilə uyğun şəkildə işləyə bilmə bacarığıdır. İnsanlı və insansız sistemlərin dinamik kombinasiyasından ibarət qüvvə strukturunda insansız sistemlərin həm öz aralarında, həm də insan operatorlarla əlaqə saxlaması, məlumat mübadiləsi aparması və əməkdaşlıq etməsi vacibdir. Gələcəyin əməliyyat mühitində hadisələrin real vaxt rejimində baş verdiyi şəraitdə qüvvələrin və sistemlərin müxtəlif komandanlıq səviyyələri və bölmələr arasında məlumat və tapşırıq paylaşaraq əlaqə qura bilməsi həyati əhəmiyyət daşıyır.

Ən effektiv yanaşma isə insansız sistemlərin hava, quru və dəniz platformaları ilə inteqrasiya olunmuş şəkildə geniş istifadəsi və bunun üçün yeni konsepsiya və taktikalara əsaslanmaqdır. Bu səbəbdən ASELSAN NATO standartlarına uyğun, insanlı və digər insansız platformalarla birgə fəaliyyət göstərə bilən sistemlər hazırlayır. ASELSAN-ın modul konstruksiyası insansız dəniz platformalarının mövcud komanda-idarəetmə sistemlərinə inteqrasiyasını təmin edir. Bu çərçivədə ASELSAN tərəfindən 2023-cü ildə sürü imkanına malik ALBATROS-S insansız dəniz platforması ilə “Baykar” TB-2 pilotsuz uçuş aparatı arasında birgə əməliyyat qabiliyyəti nümayiş etdirilib.


Tədbir zamanı TB-2 pilotsuz uçuş aparatı tərəfindən aşkarlanan suüstü hədəfə dair məlumatlar yerüstü idarəetmə məntəqəsinə ötürülüb, ALBATROS-S platformaları isə kamikadze hücumu həyata keçirərək hədəfi uğurla məhv edib. 2025-ci il dekabr ayında ASELSAN-ın ALBATROS-S insansız dəniz platformaları Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin çoxməqsədli amfibiya hücum gəmisi TCG ANADOLU və “Baykar” TB-3 pilotsuz uçuş aparatları ilə birgə əməliyyat və sınaqlar keçirib.

Sınaqlar zamanı Sahil Mühafizəsinin katerində yerləşən idarəetmə konsolu vasitəsilə platformalar limandan çıxarılıb, daha sonra onların komanda və idarəetməsi çoxməqsədli amfibiya hücum gəmisinə ötürülüb. TCG ANADOLU-dan havaya qalxan TB-3 vasitəsilə ALBATROS-S platformalarının idarə edilməsi təmin olunub, pilotsuz uçuş aparatı və insansız dəniz platformasından əldə edilən məlumat və görüntülər həm qarşılıqlı şəkildə, həm də TCG ANADOLU ilə paylaşılıb. Bu nailiyyət insanlı və insansız sistemlərin birlikdə fəaliyyət qabiliyyətinin sübutu kimi qiymətləndirilir.


ASELSAN-ın son hazırladığı və ikinci nəsil kamikadze insansız dəniz platforması kimi xarakterizə edilən yeni vasitə olan TUFAN qabaqcıl avtonomluq imkanları, açıq və paylanmış arxitekturası, sensor birləşdirmə qabiliyyətləri və süni zəka dəstəyi ilə analoqları arasında fərqlənəcək.

TUFAN aşağı radara görünmə sahəsi və aşağı görünürlük xüsusiyyəti, yüksək sürət və manevr qabiliyyəti, ağıllı və həssaslığı azaldılmış partlayıcı yükü sayəsində düşmənin suüstü hədəflərinə və sahilboyu strateji quru obyektlərinə sürü şəklində nişanalma həyata keçirə bilir. TUFAN-ı dünyadakı digər analoqlarından fərqləndirən əsas xüsusiyyət isə “Süni Zəka Əsaslı Missiya Planlaşdırılması və Paylanması” ilə “Görüntü Əsaslı Hədəfləmə və Nişanalma” imkanlarıdır.

Gələcəyin dəniz döyüş meydanı və insansız dəniz platformalarının rolu

Ənənəvi dəniz gücü strukturu uzun illər ərzində iri və çoxməqsədli suüstü döyüş gəmilərinə əsaslanıb. Lakin bu gün təhdidlərin müxtəlifliyinin artması, uzaqmənzilli dəqiq idarə olunan silahların geniş yayılması və platformaların yüksək xərc tələb etməsi daha çevik və paylanmış qüvvə strukturlarının əhəmiyyətini artırıb. Bu çərçivədə bir çox hərbi dəniz qüvvəsi insanlı və insansız sistemlərin birgə fəaliyyət göstərdiyi hibrid donanma modelinə üstünlük verir. Bu model həm iri platformaların strateji təsirini qoruyur, həm də daha kiçik, aşağı xərc tələb edən və kütləvi istehsal edilə bilən insansız sistemlər vasitəsilə əməliyyat çevikliyini artırır.

Gələcəyin dəniz əməliyyatlarında ön plana çıxacaq əsas konsepsiyalardan biri də sürü şəklində fəaliyyət göstərən insansız dəniz platformalarının istifadəsidir. Bu yanaşmada çox sayda platforma müəyyən missiya planına uyğun koordinasiyalı şəkildə hərəkət edərək vahid təsir yaradır. Sürü konsepsiyası sayəsində düşmənin müdafiə sistemlərinin hədəfləmə imkanları çətinləşdirilir, təhdidlərin aşkarlanması və qarşı tədbirlərin həyata keçirilməsi daha mürəkkəb xarakter alır. Eyni zamanda çoxsaylı platformaların istifadəsi əməliyyat dayanıqlığını artırır.

Gələcəyin dəniz döyüş meydanını müəyyənləşdirəcək digər əsas amil isə süni zəka və şəbəkə dəstəkli əməliyyat modelidir. Müasir dəniz platformaları artıq yalnız öz sensorlarından deyil, şəbəkə üzərindən paylaşılan məlumatlar hesabına daha geniş situasiya məlumatlılığı əldə edə bilir. Peyk sistemləri, pilotsuz uçuş aparatları, suüstü və sualtı sensorlar, eləcə də insansız dəniz platformaları tərəfindən toplanan məlumatlar vahid komanda-idarəetmə şəbəkəsində birləşdirilərək qərar qəbul edən şəxslərə real vaxt rejimində təqdim olunur.

Süni zəka dəstəkli təhlil sistemləri isə bu böyük məlumat axınını emal edərək təhdidləri daha sürətli aşkarlaya və missiya planlaşdırılmasına dəstək verə bilir. Bu inkişaflar nəticəsində dəniz əməliyyatları getdikcə daha çox şəbəkə mərkəzli xarakter alır. Missiya planlaşdırılması, hədəfin aşkarlanması, qüvvələrin yönləndirilməsi və atəş gücünün tətbiqi bir-biri ilə əlaqəli platformalar arasında paylaşılan məlumatlar sayəsində daha sürətli və daha effektiv həyata keçirilir.

Bu yeni doktrinanın mühüm elementlərindən biri də insanlı və insansız sistemlərin birlikdə fəaliyyət qabiliyyətidir. İnsanlı döyüş gəmiləri komanda və idarəetmə mərkəzi rolunu yerinə yetirərkən, insansız platformalar qabaqcıl kəşfiyyat, müşahidə, yüksək riskli ərazilərə daxilolma və hədəflərin müəyyənləşdirilməsi kimi vəzifələri icra edə bilər. Eyni zamanda insansız dəniz platformaları insanlı vasitələrin sensor və silah sistemlərini dəstəkləyərək daha geniş əməliyyat təsir sahəsi yarada bilər. Beləliklə, insanlı platformalar daha təhlükəsiz məsafələrdə fəaliyyət göstərərkən, insansız sistemlər yüksək riskli zonalarda əməliyyatlar həyata keçirə bilər.

Nəticə etibarilə, gələcəyin dəniz döyüş meydanı paylanmış, yüksək texnologiyalara əsaslanan, şəbəkələrlə bir-birinə bağlanmış və insansız sistemlərin intensiv istifadə olunduğu struktura doğru inkişaf edir. İnsansız dəniz platformaları bu transformasiyanın əsas elementlərindən biri olacaq. Onların modul missiya imkanları, sürü konsepsiyası, süni zəka dəstəkli missiya planlaşdırılması və insanlı platformalarla birlikdə fəaliyyət göstərə bilmə xüsusiyyətləri dəniz əməliyyatlarının icrasında həlledici rol oynayacaq.

Bu inkişaflar donanmaların daha çevik, daha dayanıqlı və daha effektiv qüvvə strukturuna malik olmasına töhfə verərək dəniz gücünün gələcəyini formalaşdıracaq. ASELSAN gələcəyin döyüş mühiti üçün hazır texnologiyaların hazırlanması istiqamətində fəaliyyətini fasiləsiz davam etdirir.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az