Maşınların müharibəsi: Ənənəvi və ya qeyri-ənənəvi döyüşlərdə PUA-lardan istifadə - ANALİZ

2018/01/11_12135771968.jpg
Oxunub: 1229     16:47     26 Yanvar 2018    
Müharibə dünyada olan bütün texnoloji prosseslər kimi dəyişib. İndiki zamanda öz ordularında insansız uçan aparatlardan (hərbi dronlar – PUA-lar) istifadə edən dövlətlər, savaş apardıqları rəqiblərinin üzərində texniki qələbəyə daha çox yaxındırlar.

Tarix

Bu gün söhbət PUA-lardan getsə belə, bir çox insan ilk pilotsuz aparatların göydə yox, suda hərəkət etmək üçün yaradıldığından xəbərsizdir. XIX əsrin sonlarında, daha dəqiq desək, 1899-cu ildə məşhur fizik-mühəndis Nikola Tesla özünün radio ilə idarə olunan kicik qayığını ictimaiyyətə təqdim etdi. Məhz bu kəşf elm aləmində etinasız qalmayaraq belə aparatların yaranması ücün təkan rolunu oynadı. Nikola Teslanın çalışmalarının fonunda ikinci belə kəşf məhz suda yox, göydə baş verdi.


Çarlz Ketterinq adlı hərbi mühəndis 1910-cu ildə Rayt qardaşlarının maddi və mənəvi dəstəyi ilə saat mexanizmi ilə uçuşu idarə edilə bilən təyyarə modelinin hazırlanmasını təklif etdi. Bu təyyarələr içində partlayıcı daşıyaraq, düşmən ərazisinə çatdıqda, qanadlarını tullayıb düşmən mövqelərinə çırpılmalı idi. Bu layihəyə tez bir zamanda ABŞ ordusunun mühəndisləri də maraq göstərərək qatıldılar. Lakin bu layihə Birinci Dünya Müharibəsi zamanı aktual olsa belə, kütləvi istehsala buraxılmadı və sonradan unuduldu. XX-ci əsrin 1930-cu illərini əsasən PUA-ların ciddi olaraq texnoloji müharibə meydanına daxil olma tarixi kimi hesab etmək olar. Məhz bu ildə Böyük Britanıyanın hərbi mühəndisləri tərəfindən çoxistifadəli pilotsuz ucuş aparatları yaradıldı. Bu layihə “DN82B queen bee” (“DN82B ana arı”) adını aldı. Əsasını “Fairy Queen” biplanlarından götürən bu aparatlar insansız olaraq gəmilərdən radiosiqnallar vasitəsi ilə idarə olunurdu. Sonralar DN82 döyüş təyyarələri və zenit qüvvələrinin təlimləri üçün uçan hədəf rolunu oynadı.

Amansız zərbə

Mülki pilotsuz uçuş aparatlarından (PUA) fərqli olaraq hərbi PUA-lar adətən böyük həcmə və çəkiyə malik olur. Bu aparatlar vəzifəsindən və verilən tapşırıqdan asılı olaraq çox zaman havada 24 və daha uzun müddət qala bilir. Əsasən, onlar iki yerə bölünür: kəşfiyyat və zərbə PUA-ları. Kəşfiyyat PUA-ları keçən əsrin 30-40-cı illərində işlənib hazırlanıb. Bu işin öncülləri əsasən Böyük Britaniya, ABŞ, Sovet İttifaqı, nasist Almaniyası olub. Lakin ən çox istifadəsi soyuq müharibə illərinə təsadüf edir. Məhz Kubada Sovet raketlərinin yerləşdirməsini müşahidə etmək üçün ABŞ mütəmadi olaraq belə kəşfiyyat PUA-larından istifadə edirdi.


Yaxın hərb tarixində PUA-ların kütləvi istifadəsi NATO qüvvələrinin Balkan yarımadasında “Sülhə məcbur etmə” əməliyyatlarına təsadüf edir. Bu zaman ABŞ-ın “Predator” (“Yırtıcı”) tipli əfsanəvi PUA-ları qanadlarında “Hellfire” (“Cəhənnəm odu”) raketləri ilə ilk dəfə savaş meydanında tətbiq olundu. Bu PUA-lar hədəfləri dəqiq təyinetmə və bu məlumatları 1000 kilometrlərlə uzaq məsafədə yerləşən idarəedici-komanda mərkəzindəki operatorlara verməklə seçilirdi. PUA-ların istifadəsində, həmişəki kimi, ABŞ liderdir. Bunun üçün ən yaxşı real poliqon Yaxın Şərq seçilib. 2011-ci ildə PUA-lar Üsamə bin Ladenin tapılıb aşkar olunmasında Amerika hökumətinə böyük köməklik göstərdi, 2015-ci ilin payızında PUA-dan açılan atəşlə İŞİD-in əsas başkəsən cəlladı Cihadi Con öldürüldü.

Lakin maşınlar hər zaman dəqiqlik sərgiləmir. Burada onları idarə edən insanların da səhvləri az deyil. Jurnalistlərin araşdırma mərkəzinin London ofisinin araşdırmasına görə, məhz PUA-lar 2015-ci il də daxil olmaqla, Əfqanıstanda 1500, 2004-2016-cı illər arasında isə Pakistanda 4000-ə yaxın mülki şəxsin həyatına son qoyub. Terrorçuların məhv edilməsi zamanı bir çox halda mülki insanlar zərər görür, bu PUA-ları tətbiq edən dövlətlər isə bu kimi məsələləri aramsız təhlil etsələr belə, PUA-lardan istifadədən əl çəkməməkdə qətiyyət göstərir, hətta PUA-lar təkmilləşdirilərək daha intensiv tətbiq edilməyə yol almaqdadır.


London Psixoloji Araşdırmalar Mərkəzinin mütəxəssisləri PUA-ların kəşfiyyat və zərbə metodlarında istifadəsinin bir çox yaxşı və pis tərəflərini araşdıraraq ortaya maraqlı faktlar qoyublar. Məsələn, əsasən PUA-lar olmayan şəraitdə, helikopterlərin pilotları potensial təhlükəni məhz onlara atəş açan zaman müəyyən edə bilir. PUA-lar bu vəziyyəti dəyişə bildi - onlar uzun zaman potensial təhlükəni təqib edərək izləməyə qadirdir, lakin onların da istifadəsi çox zaman mənəvi suallarla qarşılaşır. Mütəxəssislərin fikrinə görə, PUA-ların istifadəsindəki “cəzasızlıq” anlayışı operatorları uzaqdan idarəetmə zamanı daha çox qəddarlığa sövq etməkdədir. Maşınların intellektual avadanlığı çox zaman tətbiq zamanı fəzadan uşaqla böyük arasındakı fərqi təyin edə bilmir, PUA-lardan atılan raketlərdə, uçuş zamanı “özünüməhvetmə” funksiyası olmadığı üçün, düşmən tərəfin döyüşçüsü təslim olsa belə məhv olmağa və ya ağır xəsarət almağa məhkumdur. Ümumiyyətlə, döyüş zamanı bir çox ştatdankənar hadisələr baş verir ki, PUA-ların süni intellekti bu kimi hadisələrin analizində gücsüzdür.

2009-cu ildə ABŞ-da PUA-lar ücün hazırlanan operator sayı, döyüş təyyarələri ücün hazırlanan hərbi pilotların ciddi şəkildə aşmışdı. Dünyada isə savaş meydanları çoxaldıqca PUA-lardan istifadə daha çox inkişaf edir, bununla da onların vəzifəsindəki müddəalar çoxalmağa doğru gedir. Dünya silah istehsalçılarının “dronlar əsasən mülki işlər üçün daha çox tətbiq olunacaq” deməsinə baxmayaraq, məhz hərbi yönümlü dronların modernləşməsi durmadan artır.


Bu kontekstdə dronların istifadəsi zamanı ən qorxulu məqam terrorçuların bu texnologiyaya tez bir zamanda sahib olmasıdır. Bu da əsasən bir-birinə rəqib olan dövlətlərin öz ordularını qoruyaraq rəqibi ilə savaşda terrorçu qüvvələrdən istifadə fonunda, onlara PUA texnologiyasının ötürülməsi kimi izah olunur. Bəli, dünya terroru artıq maşınların müharibəsini də əlinə alıb və artıq yüksək texnologiyalı bu aparatlar kustar emalatxanalarda hazırlansa belə, dəqiqlik və öldürücü qüvvəsinə görə müasir silah zavodlarından geri qalmır.

İŞİD-in “cihadçı” PUA-ları

İŞİD terrorçu ordusunun süqutuna az qalmış, əsasən insan resursunun, döyüşcü potensialının durmadan azalması fonunda İŞİD texnoloji üstünlüklərə daha çox diqqət ayırmalı oldu. Əsasən də insan potensialının, döyüşcü resursunun, ilk illərdə olduğu kimi “cihadi-cənnət” anlayışı sönməyə meyilli olduğu sırada artıq başqa faktorlarla mübarizə üsulları gündəmə gəldi. Sözsüz, texnologiyaların alınması, aqreqatlar, idarəetmə avadanlıqları, hazırlanma emalatxanaları, mütəxəssislər, bunlar hamısı maliyyə resursları tələb edirdi. Bu amil İŞİD-i narahat etmirdi. Çünki döyüşçü potensialının gündəlik müharibələrdə minlərlə insan öldürüləcəyi zaman onlara veriləcək məvacib, xərclənəcək vəsait az miqdar təşkil etməyəcəkdi. Buna görə də, İŞİD kütləvi olaraq dron müharibəsinə keçməyi qərara aldı. Əsasən, ucuz dronlar kiçik təkmilləşmədən sonra hazır döyüş dronlarına çevrildi. İlk əvvəl kəşfiyyat ücün istifadə olunan kiçikhəcmli PUA-lara partlayıcı bağlanaraq “kamikadze” kimi istifadə olunurdusa, sonradan bu aparatlardan çoxistifadəli döyüş dronları kimi yararlanmaq məsələsi gündəmə gəldi. Mütəxəssislərin araşdırmasına əsasən, İŞİD iki tipli PUA-lardan istifadə edirdi. Bunlar həm təyyarə tipli, həm də helikopter tipli dronlar idi. Helikopter tipli dronlardan daha çox istifadə edilməsi qərarı verildi. Burada əsas məqam onların havada hərəkətsiz sallanıb qalma əmsalı və bu zaman döyüş sursatını atmaq üçün daha dəqiq nişanlama əmsalı idi ki, bunu da təyyarə tipli dronlar bacarmırdı.


Kənar təminatçıların köməyi ilə, satış qiyməti 100-250 dollar təşkil edən, əsasən Çin istehsalı olan dronlar Türkiyə ərazisi ilə Suriya və İraqa hazır yox, sökülmüş halda çatdırılırdı. Dronların alınması, gətirilməsi və onların hazırlanmasına iki şəxs - İŞİD-in xüsusi rabitə və texniki rabitə xidmətinin şeyxi Faris Riyad əl-Nəimi (Əbu Şayma) və mina-partlayıcı işlər üzrə şeyxi Xeyri Əbid Mahmud əl-Tai (Əbu Kiffah) başçılıq edirdi. İŞİD dünyada qəbul olunan “malın sertifikatlaşdırılması və onun yararlılıq zəmanəti” anlamını tanımadığına görə bu dronların qiyməti də çox ucuz idi. İlk əvvəl alınan təyyarə tipli dronlar kəşfiyyat üçün nəzərdə tutulsa belə, onların kameralarındakı informasiyanın oxunub, döyüş hissələrinə çatdırması vaxt apardığından və bu məlumat çatan zaman artıq vəziyyət dəyişdiyindən, onların zərbə dronları kimi istifadəsi barədə qərar qəbul olundu. Lakin İŞİD-in əlində dəqiq texnologiyanın olmamasından və standart “Lightbridge” açıq kanalından istifadə, çox zaman operatorların hədəfə yönləndirməsi vaxt səhvlərə gətirib çıxardır və dronlar partlayıcı ilə boş sahələrdə partlayırdı. Belə tendensiyalar tamamilə təyyarə tipli partlayıcı daşıyanlardan istifadədən imtinaya gətirib çıxardı.


Lakin helikopter tipli dronlar özlərini məhz zərbə dronları kimi daha yaxşı göstərdi. Əldə olunan “Phantom II” və “Phantom III” kvadrokopterləri özünün geosabitliyi, GPS siqnalının itməsi zamanı göndərildiyi nöqtəyə qayıtma bacarığı olması səbəbindən bu modellərə daha çox üstünlük verildi. Yükqaldırma bacarığı da (1300 qram) onunla bir sıra sursatlardan istifadəyə imkan yaradırdı. Dron həm manevrliliyi, həm də havada 25 dəqiqə qalması ilə İŞİD-in ondan məhz yaxın ərazidə olan hədəflər üçün istifadəsinə imkan verirdi. “Phantom III” havaya özü ilə 2 ədəd sabitləşdiricisi olan, kiçikçaplı mərmi qaldıraraq həm kəşfiyyat rolunu, həm İŞİD-in reklam çarxları üçün çəkilişləri, həm də kəşfiyyat çəkilişlərini təmin edirdi. Partlayıcı maddə isə plastmas korpusa doldurularaq kontakt tipli partladıcı başlıqla və arxa tənzimləmə stabilizatoru ilə təmin edilirdi. Partlayıcının daxilində xırda qəlpələr var ki, bunlar da əsasən piyadalar üçün nəzərdə tutulub. Lakin bu tip zərbələrin də effektivliyi böyük olmurdu. Əsasən, partlayış yerindən 3 metr aralı olan şəxsi heyət kiçik yaralanma və kontuziya ilə aralana bilirdi. Bu zərbələr ziyandan çox təbliğat xarakteri daşıyırdı.


Əsəd əsgərlərinin, yaxud İraq polis qüvvələrinin mənəvi cəhətdən elə də güclü olmadıqlarını nəzərə alsaq, bu zərbələr onların arasında xaosa, qorxuya gətirib çıxarırdı. Böyük tələfat və itkilərə gətirib çıxaran 2 hadisə xüsusən yadda qalıb. Bunlardan biri Mosul ətrafında Amerika istehsalı “Aero Tech Laboratories İnc” şirkətinə məxsus yanacaqdaşıyan avtomobillər, digəri isə İraq qüvvələrinə məxsus sursatdaşıyan “Humve” avtomobili ilə olub. Hər iki halda böyük partlayış texnikaların və insanların tələfatı ilə müşayət olunub. Nəzərinizə çatdıraq ki, belə böyük partlayışlar 1000 uçuşdan birində olurdu. İŞİD kvadrokopterlərin məsafəsinin az olmasının da çarəsini tapmışdı. Bu əsasən İŞİD-çi uşaqlar olurdu. Rəqib hərbçilərin onlara fikir vermədiyindən, uşaqlar öz kisələrində kvadrokopterləri sökülmüş halda aparır və qarşı tərəfin hərbçilərinin toplum halda düşərgələndiyi məhəllələrin yaxınlığındakı evlərin damından buraxırdılar. Belə kiçik dronların idarə edilməsi çox asan olduğundan İŞİD xüsusi olaraq uşaqlar üçün dron idarəetmə məktəbi açmışdı. Burada yüzlərlə uşaq öldürücü təyyarələrin idarəedilməsi elminə yiyələnir və sonradan onlarla qarşı tərəfə zərbə vurmaq üçün işləyirdilər. Bəzən belə kiçik partlayışlar törətməklə qarşı tərəfin döyüşçülərini təşvişə salaraq pərən-pərən edir, bu zaman bomba qoyulan kamikadze maşınları texnikaların sıx yerinə soxularaq partlayış törədirdi.


Sonralar isə əsasən İraq və Suriya ordusunun komandanlığı dronlarla mübarizə üsuluna baş vurdu. Bu üsulların siyahısına internet və mobil rabitə kanallarının buraxıcı gücünü azaltmaq, dronların istifadə etdiyi tezliklərdə pozucu siqnallar buraxmaq, dronları xüsusi GPS antenalarla təchiz edilən, güclü siqnalpozucu və tezlik dəyişdirici əl silahlarını qeyd etmək olar. Bu halda dronlar əsasən, ya idarəetmədən yayınıb harayasa düşür, ya da buraxıldığı yerə qayıdır. Bununla da İraq və Suriya hərbçiləri dronların buraxıldığı yerə hücum çəkirdilər. Bəzən ərazidə elektrik enerjisini kəsməklə dronların batareyalarının doldurulmasını əngəlliyirdilər. Lakin İŞİD dronçuları özləri ilə kiçik generator gəzdirir, ya da ehtiyat batareyalarla silahlanırdılar. Əsasən, “uçan ölüm maşınlarının” ordu tərəfindən zəbt olunan bazalarında böyük yığında hazır dronlar, yuxarıdan tullanılması üçün nəzərdə tutulan kiçikçaplı mərmilər, stabilizatorlar və “HERO 3-4 GoPro” kameraları ilə aşkar edilirdi.


Bu yaxınlarda Suriyanın Hmeymim hava limanına kütləvi “ölüm maşınlarının“ hücumu və bir neçə hərbçinin ölümü, təyyarələrin yararsız hala gətirilməsi ilə nəticələnən hadisədə belə məlum oldu ki, İŞİD-in bu bölgələrdə yaratdıqları “ölüm maşınları”nın mərkəzləri hələ də tam məhv olunmayıb. Belə qənaətə gəlmək olar ki, piyada əməliyyatları başa çatsa belə, “maşınların müharibələri” davam edəcək. Çünki bir çox terror və digər təşkilatların taktikalarını incələyəndə bu qənaətə gəlmək olur ki, nizami ordulardan fərqli olaraq, onlar hər zaman qeyri-ənənəvi döyüş metodları ilə hərəkət edir və bu sahədə irəliləyirlər. Yəni bu zaman “maşın müharibələri”ndə də hansısa yeniliyin olmayacağına heç kim zəmanət verə bilməz.






Hərbi ekspert Abuzər Əbilov
Analiz Ordu.az-a məxsusdur


Teqlər: PUA   ABŞ   Yaxın-şərq   İŞİD  


Xəbər lenti