Hindistanla Pakistan arasında hava məkanında müşahidə olunan gərginliklər artıq təkcə pilotların bacarığı ilə deyil, onların daşıdıqları sursatların texnoloji üstünlüyü ilə də müəyyən edilir. Xüsusilə uzun mənzilli və inkişaf etmiş tuşlama sistemlərinə malik “hava-hava” raketləri (AAM – Air-to-Air Missile) iki ölkənin hava qüvvələrinin effektivliyində həlledici rol oynayır. Lakin müasir münaqişələrdə dost atəşi hadisələri, “yer-hava” raketlərinin təsiri və sosial mediada məlumatsızlıq nəticələrin düzgün analizini çətinləşdirir.

Hindistanın “hava-hava” raketləri arsenalı

ASRAAM – Yaxın məsafədə ölümcül zərbə

Böyük Britaniya istehsalı olan MBDA AIM-132 ASRAAM “Tejas” və “Jaguar” kimi platformalara inteqrasiya olunub. İnfraqırmızı tuşlamalı və yüksək manevr qabiliyyətinə malik bu raket, 25 km-ə qədər təsirli ola bilən HOBS (High Off-Boresight) sisteminə malikdir.

HOBS sistemi raketlərin buraxıldığı təyyarənin birbaşa qarşısında olmayan hədəflərə də yönləndirilməsinə imkan verir. Ənənəvi raketlər yalnız təyyarənin burun istiqamətindəki hədəflərə kilidlənə bilərkən, HOBS xüsusiyyətinə malik raketlər görmə bucağından kənardakı hədəfləri də vura bilir. Dəbilqəyə montaj olunmuş tuşlama sistemləri ilə birgə işləyərək pilotun baxdığı hədəfə yönələ bilir və güc istiqamətləndirməsi texnologiyası sayəsində kəskin manevrlərlə hədəfə çata bilir.

“Astra” – Hindistanın yerli cavabı

Hindistanın ilk yerli BVR (Görmə Məsafəsindən Kənar) raketi olan “Astra” “Su-30MKI” təyyarələrində aktiv şəkildə istifadə olunur. Mach 4.5 sürətinə çata bilən raket aktiv radar başlığı, məlumat bağlantısı və ECCM imkanlarına (radioelektron müharibə şəraitində işləmə bacarığı) malikdir. Təxminən 98 km-ə qədər mənzilə sahib olan bu raket yüksək manevr qabiliyyəti ilə səsdən sürətli hədəfləri vura bilir.

“Derby ER” – “Tejas”ın israilli partnyoru

İsrail istehsalı olan “Derby ER” 100 km-ə qədər mənzili ilə diqqət çəkir. Qlobal tuşlama bacarığı və LOAL (Lock-On After Launch) xüsusiyyəti onu BVR döyüşləri üçün güclü edir.

LOAL xüsusiyyəti sayəsində raket hədəfə atılmazdan əvvəl ona kilidlənmək məcburiyyətində deyil və uçuş zamanı hədəfi axtarıb kilidlənə bilir.


Rafale Döyüş Təyyarəsi (Dassault Aviation)

“Meteor” – Avropanın oyun dəyişdirən silahı

Hindistan Hava Qüvvələrinin “Rafale” döyüş təyyarələrinə inteqrasiya etdiyi “Meteor” “hava-hava” raketi Avropanın müdafiə sənayesi konsorsiumu MBDA tərəfindən hazırlanmış və günümüzün ən inkişaf etmiş BVR qabiliyyətlərinə malik sistemlərindən biridir.

Təxminən 200 kilometrlik mənzili ilə seçilən “Meteor” ramjet mühərriki sayəsində bu məsafədə belə yüksək sürət və kinetik enerjisini qoruyaraq “qaçılmaz zona” (no-escape zone) qabiliyyətini rəqiblərindən xeyli qabağa daşıyır. Ənənəvi bərk yanacaqlı mühərriklərdən fərqli olaraq, ramjet mühərrik “Meteor”a uçuş boyunca sabit təkan təmin edərək, hədəfə yaxınlaşarkən belə yüksək manevr qabiliyyətini və terminal mərhələdə ölümcül zərbə enerjisini saxlama üstünlüyü verir.

“Meteor”un digər mühüm xüsusiyyəti isə iki tərəfli məlumat bağlantısıdır. Bu sistem raketin uçuş zamanı onu buraxan təyyarədən daima yenilənmiş hədəf məlumatı almasını təmin edir və eyni zamanda pilotun raketin vəziyyəti (yanacaq, izləmə statusu, hədəf kilidi və s.) barədə məlumat sahibi olmasına imkan verir. Beləliklə, pilot lazım gəldikdə hədəfi dəyişə və ya ikinci raketi atmağa qərar verə bilər. “Meteor”, həmçinin yüksək maneə immunitetinə malik aktiv radar başlığı ilə radioelektron mübarizə şəraitində belə hədəfə kilidlənməyə davam edə bilir.

MICA – Çeviklik və ikili başlıq seçimi

Radar və infraqırmızı tuşlama başlıqları ilə təchiz olunan MICA raketi “Rafale” və “Mirage 2000” təyyarələrində istifadə edilir. Təxminən 60 km-ə qədər olan mənzili sayəsində həm yaxın, həm də orta məsafəli hava döyüşləri üçün effektiv seçim hesab olunur.

“Python 5” – “İt Davaları”nın Ustası

Dəbilqəyə montaj olunmuş baxış sistemləri ilə inteqrasiya şəklində işləyən “Python 5” raketi hədəflərə 360 dərəcə kilidlənmə imkanı verir. Bu xüsusiyyəti sayəsində yaxın məsafəli hava döyüşlərində “Tejas” təyyarələrinə nəzərəçarpacaq üstünlük təmin edir.


Hindistan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus bir “Su-30MKI” təyyarəsi sol qanadının altında R-73 (xarici) və R-77 (daxili) raketləri ilə yanaşı, idarə olunmayan bomba daşıyır.

Sovet mirası: R-27, R-73 və R-77

Hindistan hələ də Sovet dövründən qalmış R-27, R-73 və R-77 raketlərini “Su-30MKI” və “MiG-29” platformalarında istifadə edir. Hər üç raket fərqli tuşlama sistemlərinə və mənzil qabiliyyətlərinə malikdir.

R-27 seriyası yarı aktiv radar tuşlamalı (R-27R/ER) və infraqırmızı tuşlamalı (R-27T/ET) versiyalara malik olub, 50 ilə 95 km arasında dəyişən mənzillər təklif edir.

Yaxın hava döyüşlərində effektivliyi ilə tanınan R-73 isə infraqırmızı tuşlama, yüksək “off-boresight” (HOBS) qabiliyyəti və dəbilqəyə montaj olunmuş tuşlama sistemi ilə önə çıxır, bu raket öndən gələn hədəflərə qarşı təxminən 30, arxadan gələnlərə qarşı isə 14 km-ə qədər mənzilə malikdir.

Görmə Məsafəsindən Kənar döyüşlər üçün hazırlanmış R-77 isə ətalətli naviqasiya, məlumat bağlantısı və terminal mərhələdə aktiv radar tuşlama sistemi ilə təchiz olunub. Əsas versiyası təxminən 80 km mənzil təqdim edən R-77 Hindistanın hava üstünlüyü strategiyasında hələ də mühüm yer tutur.

Pakistanın “hava-hava” raket imkanları

AIM-9 “Sidewinder” – Etibarlı klassik

Pakistan F-16 parkında AIM-9L və AIM-9P modellərini istifadə etməyə davam edir. Qısa mənzildə etibarlılıq təqdim edən bu raketlər AIM-9X ilə müqayisədə daha köhnə texnologiyaya malikdir.

Pakistan Hava Qüvvələri F-16 parkının qısa mənzilli “hava-hava” qarşıdurmalarında “AIM-9 Sidewinder” ailəsinə etibar edir. Arsenalda olan modellər arasında AIM-9L və daha köhnə versiyalardan olan AIM-9P yer alır.

AIM-9L hər istiqamətdən qarşıdurmaya imkan verən ilk “Sidewinder” modeli olaraq, istiliyə həssas infraqırmızı tuşlayıcı başlıqla təchiz olunub və hədəfin arxasından deyil, qarşısından da kilidlənə bilmə xüsusiyyəti ilə diqqət çəkmişdi.

AIM-9P isə daha məhdud baxış bucağına malik, daha sərfəli bir versiya kimi önə çıxır. Hər iki model inkişaf etmiş əks-tədbir sistemlərinə qarşı məhdud müqavimət göstərdiyindən, müasir infraqırmızı əks-tədbir (IRCM) sistemləri ilə təchiz olunmuş hədəflərə qarşı effektivliyi AIM-9X kimi yeni nəsil versiyalarla müqayisədə daha aşağıdır. Buna baxmayaraq, etibarlılıqları, sadə quruluşları və Pakistanın mövcud F-16 konfiqurasiyaları ilə uyğunluqları sayəsində əməliyyat baxımından hələ də üstünlük təşkil edirlər.


ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus F-16C döyüş təyyarəsi qanad ucunda bir AIM-120C AMRAAM, ən xarici qanadaltı asqısında bir AIM-9L/M “Sidewinder” və orta qanadaltı asqısında bir AGM-88 HARM anti-radiasiya raketi ilə təchiz olunub.

AIM-120C-5 AMRAAM – Müzakirəyə Açıq Güc

Pakistan Hərbi Hava Qüvvələri F-16 qırıcılarında AIM-120C-5 AMRAAM (Advanced Medium-Range Air-to-Air Missile – Orta mənzilli “hava-hava” raketi) tipli raketlərdən istifadə edir. Bu raket modeli aktiv radar tuşlama sisteminə malikdir və təxminən 75 kilometrə qədər məsafədə görmə məsafəsindən kənar hədəflərə qarşı tətbiq edilə bilir.

AMRAAM uçuş zamanı daşıyıcı təyyarədən məlumat ötürülməsi ilə istiqamətləndirilə bilir və son mərhələdə raketin öz aktiv radarı işə düşür. C-5 versiyası AIM-120 ailəsinin müasir, lakin ən yeni olmayan variantıdır; məsələn, AIM-120D modeli ilə müqayisədə bu versiyada iki istiqamətli məlumat ötürməsi və kənar platformalardan yönləndirmə (tuşlama) kimi imkanlar mövcud deyil.

Bu raket xüsusilə 2019-cu ilin fevralında Hindistanla Pakistan arasında baş vermiş hava toqquşması zamanı mübahisə mövzusuna çevrildi. Hindistan Pakistana məxsus bir F-16 təyyarəsinin AMRAAM raketi ataraq Hindistana məxsus bir təyyarəni vurduğunu iddia etdi. Hindistan bu iddiasını sübut etmək məqsədilə AIM-120C-5 raketinə aid qalıqları nümayiş etdirdi. Bu, Pakistanın F-16-ları Hindistana qarşı istifadə etməsinə dair güclü sübut kimi qiymətləndirildi. Lakin Pakistan F-16 təyyarələrinin toqquşmada birbaşa iştirak etmədiyini və heç bir itki vermədiyini bəyan etdi.

Bu hadisə yalnız hərbi deyil, diplomatik müstəvidə də ciddi əks-səda doğurdu. ABŞ-nin Pakistana F-16 satışı ilə bağlı qoyduğu şərtlər sırasında bu təyyarələrin Hindistana qarşı istifadəsinin istisna edilməsi ilə bağlı dolayı öhdəliklər mövcud idi. Bu baxımdan, AMRAAM raketlərinin əməliyyat şəraitində tətbiqi Vaşinqtondakı müəyyən siyasi dairələrdə narazılıq yaratdı və gələcəkdə Pakistana silah satışına dair suallar ortaya çıxdı. Hazırda belə raketlərin aktiv istifadəsi təkcə taktiki deyil, eyni zamanda geosiyasi tarazlıq aləti kimi qiymətləndirilir.

PL-12 (SD-10) – Çinin AMRAAM-a Cavabı

Çin tərəfindən hazırlanmış PL-12 raketi əsasən Pakistanın JF-17 “Thunder” və J-10C qırıcılarında istifadə olunur və orta mənzilli, aktiv radar tuşlamalı “hava-hava” raketidir. ABŞ istehsalı AIM-120 AMRAAM-a cavab olaraq 1990-cı illərin əvvəllərində layihələndirilmiş PL-12 raketi ilkin mərhələdə ətalətli naviqasiya ilə yönləndirilir və daşıyıcı təyyarədən ötürülən məlumatlarla hədəfə istiqamətləndirilir. Terminal mərhələdə isə aktiv radar başlığı hədəfi aşkar edərək ona tuşlanır. Bu struktur raketə “at və unut” (fire-and-forget) qabiliyyəti verir.

PL-12-nin uçuş məsafəsi istifadə olunan mühərrik konfiqurasiyasından asılı olaraq dəyişsə də, təqribən 70-100 kilometr arasında qiymətləndirilir. İxrac versiyası olan SD-10 xüsusi olaraq Pakistanın JF-17 təyyarələrində istifadə üçün əldə edilib və bu variantın mənzili təxminən 60-70 kilometr səviyyəsində göstərilir. Böyük Britaniya mərkəzli RUSI (Royal United Services Institute) tərəfindən aparılmış analizlərdə PL-12-nin döyüş qabiliyyəti AIM-120B ilə AIM-120C-5 arasında yerləşdirilir.

Texniki baxımdan PL-12 yüksək sürətli hədəfləri vurmaq üçün nəzərdə tutulub və müəyyən səviyyədə radioelektron əks-tədbirlərə qarşı davamlılıq nümayiş etdirir. Lakin yeni nəsil təhdidlərə qarşı radioelektron əks-tədbir (ECCM) imkanları məhdud sayılır. Buna baxmayaraq, aşağı qiyməti və Çin istehsalı platformalarla tam uyğunluğu sayəsində PL-12 Pakistan üçün əməliyyat və texniki baxımdan effektiv seçimə çevrilib.


Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus bir J-10C döyüş təyyarəsi qanad altında Çin istehsalı olan uzun mənzilli PL-15 “hava-hava” raketləri ilə təchiz edilmiş şəkildə havaya qalxır. AESA radara sahib olan J-10C PL-15 ilə birlikdə Pakistanın BVR döyüş qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

PL-15 – Yeni Nəsil Təhlükə

Çinin yeni nəsil BVR (Görmə Məsafəsindən Kənar) “hava-hava” raketi olan PL-15, xüsusilə uzaq mənzilli zərbə imkanları ilə fərqlənir. İki mərhələli raket mühərriki (dual-pulse) sayəsində 150 kilometrdən artıq məsafədəki hədəfləri vurmaq qabiliyyətinə malikdir və Pakistanın malik olduğu ən uzaq mənzilli “hava-hava” raketi hesab olunur. PL-15-in ixrac versiyası Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinin JF-17 “Block III” və J-10C təyyarələrinə inteqrasiya edilib. Bu versiyanın mənzilinin təxminən 90-124 kilometr arasında olduğu ehtimal edilir.

PL-15-in ən diqqətəlayiq cəhəti, aktiv elektron skanlı (AESA) radar tuşlama sisteminə malik olmasıdır. Bu inkişaf etmiş radar daha dəqiq hədəf aşkarlama və radioelektron əks-tədbirlərə qarşı yüksək dayanıqlılıq təmin edir. Bundan əlavə, iki istiqamətli məlumat ötürülməsi ilə raket həm buraxıldığı təyyarədən, həm də digər dost platformalardan uçuş zamanı hədəf yeniləmələri ala bilir. Bu imkanlar raketin hərəkətli və ya manevr edən hədəflərə qarşı zərbə effektivliyini artırır.

RUSI-nin dəyərləndirməsinə görə, PL-15 maksimal mənzil baxımından Avropa istehsalı “Meteor” raketi ilə müqayisə oluna bilər. Lakin “Meteor”un ramjet mühərriki ona “qaçılmaz zona” (no-escape zone) daxilində və uzaq mənzilli hədəflərə qarşı daha sabit kinetik enerji saxlaması imkanı verir. Buna baxmayaraq, PL-15 Çin istehsalı “hava-hava” silahları arasında texnoloji baxımdan ən inkişaf etmiş raketdir və AIM-120D və “Meteor” səviyyəsində fəaliyyət göstərən yeganə Çin raketidir.

PL-15-in xüsusilə AWACS və yanacaq doldurma təyyarələri kimi strateji hədəflərə qarşı yüksək effektivliyə malik olduğu bildirilir. Pakistanın bu silahı əldə etməsi Hindistan Hərbi Hava Qüvvələrinin “Rafale” və “Su-30MKI” platformalarına qarşı taktiki tarazlığı ciddi şəkildə dəyişə bilər.

PL-5E-II və PL-9 – Yaxın Məsafəli Qoruyucu

Pakistan Hərbi Hava Qüvvələri yaxın məsafəli hava döyüşlərində PL-5E-II və PL-9 tipli infraqırmızı tuşlamalı “hava-hava” raketlərindən geniş istifadə edir. Bu sistemlər əsasən JF-17 “Thunder” və köhnə nəsil F-7PG qırıcılarında yerləşdirilib.

PL-5 seriyası əsası 1960-cı illərdə qoyulmuş, Çinin ilk infraqırmızı tuşlamalı raket ailəsidir və əsasən ABŞ istehsalı “AIM-9 Sidewinder” raketinin dizaynına əsaslanır. Seriyanın ən müasir versiyası olan PL-5E-II 1990-cı illərin əvvəllərində istifadəyə verilib və +/-25 dərəcəlik kənar hədəf bucağı ilə geniş tuşlama sahəsi təklif edir. Həmçinin bu raket hər tərəfdən tuşlama (all-aspect) qabiliyyəti sayəsində yaxın məsafəli hava döyüşlərində yüksək təsir gücünə malikdir.

PL-5E-II eyni zamanda lazer əsaslı yaxınlıq alışqanı (“proximity fuze”, lazer sensorları vasitəsilə müəyyən edən və uyğun məsafədə partlayışı tətikləyən sistem) ilə təchiz olunub ki, bu da raketin hədəfə birbaşa toxunmadan yaxın məsafədə partlayaraq onu zədələməsinə imkan verir. Bu, PUA-lar və kiçik reaktiv təyyarələr kimi aşağı radar görünməsinə malik hədəflərə qarşı uğur ehtimalını artırır. Nisbətən sadə quruluşuna baxmayaraq, etibarlılığı və aşağı qiyməti sayəsində PL-5E-II Pakistanın JF-17 kimi yüngül qırıcıları üçün ideal əlavə silah rolunu oynayır.

PL-9 isə yalnız ixrac üçün hazırlanmış və Çin tərəfindən 1980-ci illərin ortalarında inkişaf etdirilmiş infraqırmızı tuşlamalı raketdir. Bu sistem PL-5 və PL-7 raketlərinin gövdəsinə əsaslansa da, daha müasir tuşlayıcı başlığı sayəsində hər tərəfdən tuşlama qabiliyyətinə malikdir. PL-9-un Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrində əsasən F-7PG təyyarələrində məhdud sayda istifadə edildiyi, lakin müasir platformalarla inteqrasiyasının məhdud olduğu düşünülür.

Hər iki raket sistemi inkişaf etmiş radioelektron əks-tədbirlərə qarşı yüksək dayanıqlılıq göstərməsə də, sadəlik, ucuzluq və etibarlılıq kimi üstünlükləri sayəsində Pakistanın asimmetrik hava döyüş konsepsiyasında yaxın məsafəli müdafiə vəzifəsini yerinə yetirir.


Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus bir “Mirage III/5” döyüş təyyarəsi dayanacaqda park vəziyyətində görünür. Təyyarə qanad altında “Matra Magic II” qısa mənzilli infraqırmızı tuşlamalı “hava-hava” raketləri ilə təchiz olunub. “Mirage” platforması Pakistanın inventarında uzun illər qırıcı vəzifəsində istifadə olunub.

“Matra Magic II” – Fransız İmzası

Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinin arsenalında yer alan “Matra Magic II”, xüsusilə F-7PG və “Mirage III/5” təyyarələrində istifadə edilən qısa mənzilli, infraqırmızı başlıqla idarə olunan “hava-hava” raketidir.

Fransanın “Matra” şirkəti tərəfindən hazırlanan “Magic II” sələfi “Magic I” raketinə nisbətən daha inkişaf etmiş hədəf axtarıcı başlıq, yüksək manevr qabiliyyəti və təkmilləşdirilmiş əks-tədbir müqaviməti ilə təchiz olunub. Texniki baxımdan ABŞ istehsalı olan “AIM-9L Sidewinder” raketi ilə oxşarlıqlar göstərən “Magic II” hərtərəfli hədəfləmə qabiliyyətinə malikdir. Bu isə o deməkdir ki, raket yalnız hədəfin arxasından deyil, qarşıdan da hədəfə yönələ bilir.

“Magic II” raketinin təqribən 15-20 km məsafəni əhatə edən fəaliyyət dairəsi var və yaxın məsafədə partlamasını təmin edən yaxınlıq alışqanı ilə təchiz olunub. Səs sürətindən yüksək sürətlə hərəkət edən və yüksək manevr qabiliyyətli hədəfləri məhv etmək üçün dizayn edilib. Lakin müasir infraqırmızı əleyhinə tədbirlərə (IRCM) qarşı effektivliyi məhduddur və bu səbəbdən müasir döyüş şəraitində taktiki rolu getdikcə azalmaqdadır.

Pakistan bu raketi əsasən Fransız istehsalı olan “Mirage III” və “Mirage 5” təyyarələrini silahlandırmaq məqsədilə əldə edib. Həmçinin bəzi F-7PG qırıcılarına da inteqrasiya olunub. “AIM-9 Sidewinder” raketlərinin mövcud olmadığı dövrlərdə və Qərbin embarqoları zamanı alternativ olaraq istifadə edilib. Bu gün texnoloji baxımdan köhnəlmiş hesab olunsa da, “Magic II” bəzi ikinci dərəcəli və ya təlim tapşırıqlarında xidmətdə qalmağa davam edir.

Pakistanın “hava-hava” Raket Arsenalı

Pakistanın raket inventarı əsasən iki kateqoriyaya bölünür. ABŞ/Avropa mənşəli raketlər (AIM-9L/P, AIM-120 AMRAAM, “Magic II”) yalnız F-16 və köhnə “Mirage”/F-7 təyyarələrində istifadə olunur. Çin mənşəli müasir raketlər (PL-5, PL-10, PL-12, PL-15) isə tamamilə Çin istehsalı olan platformalara (JF-17 və J-10C) inteqrasiya edilib.

Bu ayrım, Pakistanın son illərdə müdafiə sahəsində keçdiyi struktur dəyişikliyini əks etdirir. Soyuq Müharibə və 1990-cı illər ərzində PAF (Pakistan Hərbi Hava Qüvvələri) F-16-lar üçün AIM-9 və “AIM-7 Sparrow” kimi Amerika raketləri ilə yanaşı fransız istehsalı olan “Magic-II” sistemlərinə də güvənirdi. Lakin ABŞ tərəfindən tətbiq edilən embarqolar və şərtli dəstək siyasətləri Pakistanı strateji olaraq Çinə yönəlməyə vadar etdi. 2000-ci illərdən etibarən başlayan JF-17 “Thunder” layihəsi çərçivəsində Pakistan həm platforma, həm də raket tələblərini Çin vasitəsilə qarşılamağa başladı. 2010-cu illərdə xidmətə daxil olan JF-17 (Block I/II) təyyarələri Çin istehsalı olan PL-5 və SD-10 (PL-12-nin ixrac versiyası) raketləri ilə təchiz olunub. 2022-ci ildə istifadəyə verilən J-10C parkı ilə birlikdə PL-15 kimi yüksək texnologiyalı BVR tipli raketlər ilk dəfə PAF arsenalına daxil edildi.

Pakistanın ABŞ istehsalı olan F-16 təyyarələri hələ də AIM-9L/M və AIM-120C-5 raketləri ilə silahlanmış olsa da, İslamabad rəhbərliyi bu təyyarələrin Hindistana qarşı istifadəsində siyasi dilemmanın fərqindədir. Belə ki, keçmişdə ABŞ Konqresində Pakistanın F-16 almasına ciddi müxalifət olmuş, terrorla əlaqə ittihamları səbəbindən bu təyyarələrin təhvili dayandırılmışdı.

Bu həssas vəziyyət səbəbilə Pakistan F-16-ların Hindistana qarşı genişmiqyaslı qarşıdurmada istifadəsinin ABŞ yardımını riskə ata biləcəyini anlayır. Məhz bu səbəbdən 2019-cu ilin fevralında baş verən hava qarşıdurmalarında Pakistan F-16-ların rolunu rəsmi şəkildə inkar etmiş, hadisə zamanı tapılan AIM-120 qalıqları isə beynəlxalq səviyyədə siyasi mübahisələr doğurmuşdu. Çin istehsalı olan JF-17 və J-10 təyyarələrinin artması Pakistan üçün F-16-lardan asılılığı azaltmaq və lazım gəldikdə döyüş əməliyyatlarını yalnız Çin mənşəli sistemlərlə icra etmək imkanı yaradıb.

BVR Qabiliyyəti, Erkən Xəbərdarlıq Sistemləri və Taktiki Doktrina (Əməliyyat Analizi)

Regional hava üstünlüyü yalnız raketlərin texniki xüsusiyyətləri ilə deyil, onların necə istifadə olunduğu, dəstəkləyici sistemlər və tərəflərin hərbi doktrinaları ilə də müəyyən edilir. Bu bölmədə Hindistan və Pakistanın BVR döyüş qabiliyyəti, havadan erkən xəbərdarlıq (AWACS) imkanları və hava döyüş taktikaları əməliyyat səviyyəsində müqayisə olunur.

BVR döyüşləri müasir Hindistan-Pakistan hava qarşıdurmalarında həlledici amilə çevrilib. 27 fevral 2019-cu il tarixində baş verən insident hər iki tərəfin BVR imkanlarının ilk dəfə real döyüş şəraitində sınaqdan keçdiyi hadisə oldu. Bu qarşıdurmada PAF F-16 təyyarələri AIM-120C-5 AMRAAM raketləri ilə Hindistan Hərbi Hava Qüvvələrinə (IAF) məxsus Su-30MKI qırıcılarını öz silah məsafələrindən kənarda hədəf almağa çalışdı. AMRAAM raketlərinin təqribən 100 km-ə çatan mənzili, o dövrdə “Su-30”ların daşıdığı R-77 raketlərinin təxminən 80 km-lik mənzilindən üstün idi və bu, Pakistan üçün “ilk atəş” üstünlüyü təmin edirdi. Hindistan pilotları bu raketlərdən yayınmaq üçün müdafiə manevrləri etmiş, lakin öz raketlərinin çatışmayan məsafəsi səbəbilə effektiv cavab verə bilməmişdilər. Bu təcrübə Hindistan üçün ciddi bir oyanış oldu və BVR sahəsində texnoloji fərqin bağlanması zərurətini doğurdu.

2019-cu ildən sonra Hindistan uzun mənzilli raket imkanlarını sürətlə inkişaf etdirməyə başladı. Bu çərçivədə 2020-ci ildə “Rafale” təyyarələri və “Meteor” raketləri silahlanmaya daxil oldu. Bundan əlavə, “Su-30MKI” təyyarələri daha uzun mənzilli “I-Derby ER” (80–100 km) və yerli istehsal “Astra Mk.1” (110 km) raketləri ilə təchiz edilməyə başladı. 2021-2022-ci illər etibarilə Hindistan “Su-30”larda olan köhnə R-77 raketlərini böyük ölçüdə bu yeni nəsil raketlərlə əvəz etdi. Nəticədə Hindistan yalnız Pakistanın AMRAAM üstünlüyünü balanslaşdırmaqla kifayətlənmədi, eyni zamanda BVR mənzil üstünlüyünü öz lehinə çevirdi. Xüsusilə “Meteor” raketi 150-200 km sinfindəki mənzili və geniş “qaçılmaz zona”sı ilə bölgədə təsiredici üstünlük təmin edir.

Lakin Pakistan Hindistanın bu addımına Çin istehsalı PL-15 raketlərini tədarük etməklə cavab verdi. 2021-ci ildə ilk PL-15 raketləri təhvil alınıb, 2022-2023-cü illərdə JF-17 “Block III” və J-10C təyyarələrində tam əməliyyat qabiliyyətinə çatıb. PL-15 raketinin ixrac versiyası olan PL-15E-nin mənzili təqribən 145-150 km səviyyəsində qiymətləndirilir və bu göstəricilər onu “Meteor” raketinə yaxınlaşdırır. Cari ilin əvvəlində yayılan məlumatlara əsasən bir J-10C təyyarəsi PL-15 raketi ilə hədəfi vurub. RUSI analizlərinə əsasən, PL-15 raketi Pakistan üçün “Meteor” və AIM-120D səviyyəsində” bir qabiliyyət qazandırıb. Lakin “Meteor” raketinin ramjet mühərriki sayəsində son mərhələdə daha yüksək enerji və nəticədə daha yüksək zərbə ehtimalı üstünlüyü davam etməkdədir. Beləliklə, 2020-ci illərin ortalarına doğru Hindistan və Pakistanın inventarındakı ən uzun mənzilli raketlər (“Meteor” və PL-15) kağız üzərində oxşar mənzil səviyyəsinə çatıb. Bu isə BVR sahəsində texnoloji paritetin bərpa olunmasına işarə edir.

Bununla belə, BVR qarşıdurmalarda sadəcə raketin mənzili deyil, radarlar, məlumat ötürülməsi, əks-tədbirlərə müqavimət və pilotların taktiki bacarıqları da həlledici amillərdir. Məsələn, AIM-120C5 raketinin nəzəri maksimum mənzili 105 km olsa da, Yunanıstan Hərbi Hava Qüvvələrinin məlumatlarına görə praktik maksimum ələ keçirmə məsafəsi 74 km olaraq göstərilir. Eynilə, SD-10 (PL-12) raketi kağız üzərində 70-100 km mənzilli olsa da, ixrac versiyasının təxminən 60 km ilə məhdudlaşdırıldığı bildirilir. Beləliklə, BVR qarşıdurmalarda “ilk atəş” üstünlüyü təkcə texniki mənzilə deyil, eyni zamanda sensor imkanlara və taktikaya bağlıdır. Hindistan “Meteor” raketinin ikitərəfli məlumat ötürmə və real vaxtda hədəf yeniləmə imkanlarına xüsusi vurğu edir. Pakistan isə PL-15 raketinin üçüncü tərəf (AWACS və ya yerüstü radarlar) vasitəsilə hədəf məlumatı ala bilmə potensialını ön plana çıxarır.

Erkən Xəbərdarlıq (AWACS) Sistemləri və Şəbəkə Dəstəyi

Havadan erkən xəbərdarlıq və idarəetmə təyyarələri (AWACS/AEW&C) müasir hava müharibələrində həlledici üstünlük təmin edən vasitələr kimi çıxış edir. Geniş ərazi radar nəzarəti və hədəf izləmə qabiliyyəti ilə döyüş təyyarələrinə “uzaq mənzilli gözlər” funksiyasını təmin edir. Hindistan və Pakistan son on ildə AWACS parklarını genişləndirib.

Hindistan İsrail istehsalı olan EL/W-2090 “Phalcon” radarına malik 3 ədəd Il-76 (A-50EI platforması) AWACS təyyarəsinə sahibdir. Bundan əlavə, Hindistanın DRDO təşkilatının hazırladığı “Netra” AEW&C sistemi 2-3 ədəd “Embraer” ERJ-145 təyyarəsində yerləşdirilib. Ümumilikdə Hindistan Hərbi Hava Qüvvələrinin inventarında 6 civarında AWACS/AEW&C təyyarəsi olduğu bildirilməkdədir. Bu sistemlər IAF-ın inteqrasiya olunmuş hava komanda və idarəetmə sisteminə (IACCS) bağlıdır və yerüstü radarlar, zenit-raket sistemləri ilə birlikdə bütövləşmiş hava hücumundan müdafiə şəbəkəsi formalaşdırır.


ELW-2090 IL-76 ağır hərbi nəqliyyat təyyarəsinə quraşdırılan ELTA şirkətinin üçüncü nəsil Havadan Erkən Xəbərdarlıq və İdarəetmə (AEW&C) sistemidir.

Pakistan Hərbi Hava Qüvvələri (PAF) ilk AWACS (Erkən Xəbərdarlıq və Nəzarət) təyyarələrini İsveçdən alıb. 2009-2010-cu illərdə təhvil alınan 4 ədəd “Saab-2000 Erieye” platforması hazırda “Erieye ER” versiyasına yüksəldilir. Bundan əlavə, Çindən alınmış 4 ədəd ZDK-03 “Karakoram Eagle” (Y-8 turbovint təyyarəsi əsasında) AWACS sistemi də PAF-in inventarına daxildir. Hazırda Pakistanın ümumilikdə 7-8 ədəd AWACS qabiliyyətinə malik təyyarəsi olduğu bildirilir. Bu Çin istehsalı təyyarələrin bir hissəsi daha sonra radioelektron müharibə (jammer) platformalarına çevrilərək modifikasiya olunub.

Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus “Saab 2000” ERIEYE AEW&C təyyarəsi eniş zamanı görüntülənir. İsveç istehsalı olan bu platforma üzərindəki “Erieye” radar sistemi sayəsində havadan erkən xəbərdarlıq və hava məkanı nəzarəti missiyalarında kritik rol oynayır. Təyyarə 450 km-ə qədər radar məsafəsi ilə eyni zamanda çoxsaylı hədəfi izləyə bilir.

AWACS sistemlərinin varlığı BVR döyüşlərinin effektivliyini birbaşa artırır. Məsələn, 2019-cu ildəki hava toqquşmalarında Pakistanın “Erieye” AEW&C təyyarələri F-16 və JF-17 qırıcılarını öz hava məkanında istiqamətləndirərək düşmən təyyarələrini uzaq məsafədən aşkarlayıb kilid altına alma imkanı yaradıb. O dövrdə Hindistan da AWACS dəstəyinə malik olsa da, həmin platformaların döyüş bölgəsinə vaxtında yönləndirilməsi və koordinasiyası ilə bağlı müəyyən çətinliklər yaşamışdı. Lakin bu gün hər iki tərəf AWACS sistemlərini daimi patrul rejimində saxlamaq və düşmən hava məkanına daxil olmadan əvvəl təhdidləri müəyyənləşdirmək baxımından daha hazırlıqlıdır.

Bu erkən xəbərdarlıq təyyarələri eyni zamanda məlumat ötürmə bağlantısı (datalink) vasitəsilə döyüş təyyarələrinə real vaxtda məlumat çatdırır. Hindistanın IACCS (İnteqrə olunmuş Hava Komanda və Nəzarət Sistemi) və AFNET rəqəmsal rabitə infrastrukturu müxtəlif platformalardan gələn məlumatları birləşdirərək (“Rafale” təyyarələrinin “Link-16”, “Su-30” təyyarələrinin rus mənşəli “Link” sistemləri arasında interfeys quraraq) ortaq əməliyyat şəklini yaratmağa çalışır.

Pakistan da bu sahədə irəliləyərək, milli “Link-17” taktiki məlumat bağlantı sistemini inkişaf etdirib və bununla da “Saab Erieye” təyyarələri ilə JF-17/F-16 arasında məlumat mübadiləsini təmin edib. Bu imkanlar pilotların öz radarlarının çatmadığı məsafədə hədəf məlumatını alaraq raketlərini uzaqdan buraxmalarına şərait yaradır.

Beləliklə, “Meteor” ilə PL-15 və ya AMRAAM ilə “Astra/Derby” kimi raketlərin müqayisəsində sadəcə kağız üzərindəki uçuş məsafəsi deyil, ilk kim hədəfi görür sualı daha həlledici olur. Məsələn, “Meteor” raketi 150+ km mənzilə malik olsa da, onu daşıyan təyyarənin radarı cəmi ~100 km əhatə edirsə, o zaman bu məsafədən hədəfə kilidlənmək mümkün deyil. Lakin AWACS yönləndirməsi ilə təxmini hədəf mövqeyi bilinərək LOAL (Lock-On After Launch – buraxıldıqdan sonra kilidlənmə) rejimində atış edilə bilər və raket uçuş zamanı datalink vasitəsilə yenilənmiş məlumatlarla təchiz oluna bilər. Bu səbəbdən, AWACS ilə dəstəklənən hava birlikləri üstünlük qazanır. Bunu hər iki tərəf bildiyindən, AWACS təyyarələri “uçan radar bazası” kimi qəbul edilir və daim döyüş təyyarələri və hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə qorunur.

Digər bir mühüm məqam isə AWACS təyyarələrinin özlərinin də yüksək dəyərli hədəflər (HVT – High Value Target) olmasıdır. Tərəflər, qarşı tərəfin AWACS təyyarələrini məhv edərək düşmənin “gözünü” kor etmək məqsədi güdə bilər. Ehtimal olunan münaqişədə Hindistan “Meteor” kimi uzun mənzilli “hava-hava” raketləri və ya yerüstü hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə Pakistanın AWACS təyyarələrini hədəf ala bilər, eyni şəkildə Pakistan da yeni əldə etdiyi uzun mənzilli silahlarla oxşar risk yarada bilər. Mediada 2025-ci ildə AWACS-ların vurulduğuna dair bəzi xəbərlər yer alsa da, bunlar rəsmi olaraq təsdiqlənməyib. Real döyüş ssenarisində tərəflər AWACS təyyarələrini adətən öz hava məkanında və qoruma zonasında (qırıcılar və hava hücumundan müdafiə sistemi çətiri altında) saxlayaraq riski minimuma endirməyə çalışır.

Taktiki Doktrina və Hava Döyüşü Yanaşmaları

Hindistan və Pakistan Hərbi Hava Qüvvələrinin taktiki və doktrinal öncəliyi onların texnologiyadan istifadə üsuluna birbaşa təsir edir. Pakistan Hərbi Hava Qüvvələri (PAF) tarixən sayca üstün olan Hindistana qarşı öz mövqeyini qorumaq məqsədilə “az qüvvə ilə döyüş” doktrinasını əsas götürüb.

Bu kontekstdə PAF “Hücum xarakterli Müdafiə” (Offensive-Defense) adlandırılan bir strategiya hazırlayıb. Bu yanaşma müdafiədə qalmaqla bərabər təşəbbüsü ələ almaq və erkən, sürətli cavab zərbələri endirməyi nəzərdə tutur. Tarixi nümunələrə baxsaq, PAF 1965 və 1971 müharibələrinin əvvəlində Hindistan hava bazalarına sürpriz hücumlarla ilk zərbəni vurmağa çalışıb. Eyni taktika 2019-cu il Balakot böhranı zamanı da tətbiq olundu: Pakistan Hindistanın sərhəd aşan hava hücumuna ertəsi gün məhdud, lakin qətiyyətli hava əməliyyatı ilə cavab verərək bir Hindistan təyyarəsini vurdu. Məqsəd genişmiqyaslı müharibəni qızışdırmaq yox, çəkindirici reaksiyanı göstərmək və beynəlxalq ictimaiyyətə siyasi mesaj çatdırmaq idi. PAF doktrinası yüksək hazırlıq və sürətli reaksiya üzərində qurulub, yəni eskadrilyaların qəfil əməliyyatlara hazır olması və təlimlərdə sürpriz ssenarilərə önəm verilir.

Bu doktrina BVR taktikalarına da əks olunur: Pakistan ilk zərbəni endirmək üçün bütün imkanlarını səfərbər edir. AWACS və AMRAAM kombinasiyası buna nümunədir. 2019-cu ildə F-16-ların AIM-120 raketləri ilə endirdiyi zərbələr düşməni məhv etməsə belə onun sıralarını pozmaq və PAF-a müvəqqəti üstünlük qazandırmaq məqsədi güdürdü. Bundan əlavə, yüksək sürətlə edilən manevrlər (F-16-ların atışdan sonra dərhal kənara çəkilməsi) PAF pilotlarının döyüş hazırlığında mühüm yer tutur.

Hindistan Hərbi Hava Qüvvələrinin (IAF) doktrinası isə xüsusilə iki cəbhədə (eyni anda Pakistan və Çinlə) mümkün münaqişəyə hazırlıq əsasında formalaşıb. Bu səbəbdən IAF say üstünlüyü və çoxfunksiyalı imkanlara önəm verir. Rəsmi hədəfi 42 qırıcı eskadrilyasına çatmaq olan IAF müharibə halında ilk növbədə rəqibin hava gücünü neytrallaşdırmaq (air suppression), ardınca isə hava üstünlüyü əldə etməyi planlaşdırır. Bu doktrinada Pakistanla toqquşma zamanı rəqibin hava bazaları və kritik infrastrukturunu tez və sərt hava zərbələri ilə sıradan çıxarmaq əsas yer tutur. Bu hücumlara “Hücuma Qarşı Hava Zərbələri” (Offensive Counter-Air) adı verilir. 2019-cu ildə Hindistanın Balakot bombardmanı bu doktrinanın təcəssümü idi, 1971-ci ildən sonra ilk dəfə sərhədi aşaraq strateji hədəf vurulmuşdu. Hindistan bu kimi hücumlarda öz hava məkanından dəqiq idarə olunan sursatlardan istifadə edərək riskləri azaltmağa çalışdı.

IAF pilotları hücum yönümlü döyüş taktikaları üzrə hazırlanır. Yəni, qarşı tərəfin hava məkanına girərək patrul və axtarış əməliyyatları aparmaq və təşəbbüsü ələ almaq məqsədi güdürlər. Lakin 2019-cu il təcrübəsi texnoloji çatışmazlıq olduğu zaman bu cür taktikanın riskli olduğunu göstərdi. Buna görə də Hindistan texniki və taktiki modernizasiya ilə doktrinasını dəstəkləyir: məsələn, “Meteor” raketlərinin inventara daxil olması ilə “ilk vurulan” deyil, “ilk vuran” tərəf olma potensialı artır. “Su-30MKI” qırıcıları əvvəllər daha qısa mənzilli R-77 ilə müdafiə mövqeyində qaldığı halda, artıq 100+ km mənzilli “Astra” və “Derby-ER” ilə daha aqressiv BVR duruşu sərgiləyə bilər.

Pilot hazırlığı və döyüş təcrübəsi də böyük əhəmiyyət daşıyır. Pakistanlı pilotlar uzun illər Qərb (xüsusilə ABŞ) doktrinasından təsirləndikləri üçün (çoxlu sayda zabit ABŞ-da təlim keçib) hava döyüşlərində aqressivliyi ilə tanınır və keçmiş uğurlu döyüşlər bu təcrübəni gücləndirib. Hindistan isə daha çox sayda hava heyətinə malik olduğu üçün standartlaşdırma və keyfiyyətli pilotaj təliminə böyük diqqət ayırıb. Son illərdə Hindistan İsrail və Qərb ölkələri ilə ortaq təlimlər keçirməklə (məsələn, “Red Flag” təlimləri) PAF-ın ənənəvi üstünlüyünü aradan qaldırmağa çalışır.

Bu doktrinal və taktiki faktorlar “hava-hava” raketlərinin döyüş effektivliyini maksimuma çatdırmaq məqsədinə xidmət edir. Məsələn, “yüksək hündürlükdən buraxma” taktikası raketlərin mənzilini artırdığından hər iki tərəf bu üsulu tətbiq edir. “Shoot-shift” (vur və uzaqlaş) taktikası xüsusilə PAF F-16-larının AMRAAM atıb dərhal manevrlə radarlardan yayınmasını ifadə edir. Pakistan az sayda qırıcısını risqə atmamaq üçün bu yanaşmanı əsas tutur. Hindistan isə “çoxlu hədəf təyini” (multiple engagement) taktikası ilə vacib hədəflərə bir neçə raket yönəldərək ən azı birinin hədəfi vurması (“Meteor”un datalink imkanı pilotun ilk raketin vəziyyətini izləyərək ikinci raket üçün qərar verməsinə şərait yaradır) ehtimalını artırmağa çalışır.

Nəticə etibarilə, əməliyyat səviyyəsində Hindistan və Pakistanın “hava-hava” raket ehtiyatları kağız üzərində bir-birinə yaxın qabiliyyətlər göstərsə də, bu silahların döyüşdəki real təsiri erkən aşkarlama (AWACS dəstəyi), radioelektron müharibə və əks-tədbirlər, pilot hazırlığı və tətbiq olunan doktrina ilə müəyyənləşir. Yəni, uğurlu hava döyüşü üçün raketlər yalnız bir vasitədir, əsas olan isə təlim, şəbəkə dəstəyi, erkən xəbərdarlıq, radioelektron müharibə və düzgün taktiki yanaşmadır. Bu səbəbdən hər iki ölkə yalnız raket almaqla kifayətlənmir, həm də bu inteqrasiya olunmuş imkanları inkişaf etdirməyə yönəlir.

Xarici Siyasət və Müdafiə Sənayesi Aspekti

Hindistan və Pakistanın “hava-hava” raketləri üzrə təchizat strategiyaları təkcə hərbi seçimlərlə izah olunmur, bu yanaşmalar eyni zamanda xarici siyasət istiqamətləri və müdafiə sənayesi hədəfləri ilə birbaşa bağlıdır. Bu bölmədə hər iki ölkənin raket arsenalını necə formalaşdırdığı, xarici asılılıq səviyyəsi və bunun beynəlxalq münasibətlərə təsiri təhlil edilir.

Hindistan: Çoxşaxəli Təchizat və Milli İstehsal Strategiyası

Hindistan onilliklər ərzində həm Şərq, həm də Qərb bloklarından silah sistemləri əldə etməyə imkan verən çoxvektorlu silah təchizatı siyasəti yürüdüb. Soyuq Müharibə dövründə Hindistan Hərbi Hava Qüvvələri (IAF) Sovet istehsalı “MiQ” və “Su-27/Su-30” qırıcıları ilə yanaşı R-27 və R-73 kimi raketləri də arsenalına daxil etmişdi. SSRİ-nin dağılmasından sonra da Rusiya Hindistanın əsas silah təchizatçısı olaraq qalmışdı.

Lakin 1999-cu il Kargil müharibəsindən və xüsusilə 2000-ci illərin ortalarından etibarən Hindistan Qərb texnologiyalarına da çıxış əldə etməyə başladı. Fransadan “Mirage-2000” təyyarələri və “Magic”/MICA raketləri, İsraildən “Python” və “Derby” sistemləri, ən nəhayət “Rafale” qırıcıları və “Meteor” raketləri bu strategiyanın tərkib hissəsi idi.

Hindistanın bu müxtəlif mənbəli təchizat modeli onun strateji muxtariyyət arzusundan qaynaqlanır. Yeni Delhi yalnız bir ölkəyə asılı olmağın siyasi təzyiqlərə səbəb ola biləcəyini nəzərə alaraq, Rusiya ilə yanaşı Fransa və İsrail kimi dövlətlərlə də dərin hərbi əməkdaşlıq qurub. ABŞ-nin 1998-ci il nüvə sınaqlarına cavab olaraq Hindistana sanksiya tətbiq etməsi bu siyasətin mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Hindistan bu dövrdə Rusiya və İsraildən təcili surətdə silah və texnologiya əldə edərək öz təhlükəsizliyini təmin etmişdi. Fransa isə sanksiyalara baxmayaraq Hindistana “Mirage” təyyarələrinin ehtiyat hissələrini verməyə davam etdi.

Son illərdə Hindistan “Aatmanirbhar Bharat” (Özünə Yetərli Hindistan) təşəbbüsü çərçivəsində müdafiə sənayesinin milliləşdirilməsinə xüsusi önəm verir. Bu kontekstdə DRDO tərəfindən hazırlanan “Astra” “hava-hava” raketi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. “Astra Mk-1”in uğurlu sınaqları Hindistana ilk dəfə tam yerli istehsal BVR raketi qazandırıb. 2022-ci ildə 29 milyard rupilik müqavilə ilə 300-dən çox “Astra” raketinin sifarişi verilib və “Su-30MKI”, “Tejas” və “MiQ-29K” təyyarələrində istifadəsi planlaşdırılıb. Hindistan Müdafiə Nazirliyi bu layihəni “xarici BVR asılılığını aradan qaldıracaq əsas addım” kimi qiymətləndirmişdi. Rəsmi şəxslər “Astra” sisteminin istifadəyə verilməsi ilə rus (R-77), fransız (MICA) və İsrail (Derby) sistemlərinə asılılığın azalacağını bəyan etmişdilər.

Lakin Rusiya ilə əməkdaşlıq hələ də tam kəsilməyib. Hindistan IAF inventarındakı R-27, R-73 və R-77 raketlərinin texniki xidməti və modernizasiyası üçün Rusiyadan asılı olaraq qalır. Lakin Ukrayna müharibəsi fonunda Rusiyanın sanksiyalarla üzləşməsi və istehsal imkanlarında qeyri-müəyyənliklər Hindistanı alternativ mənbələrə yönəlməyə məcbur edir. Yeni nəsil Rusiya raketlərinin (məsələn, RVV-AE və ya K-74M) əvəzinə Hindistan Qərb istehsalı ASRAAM və ya öz istehsalı olan sistemləri seçməyə üstünlük verir. Bu həm də ABŞ-nin CAATSA sanksiyalarından yayınmaq məqsədi daşıyır. Misal üçün, Hindistan S-400 sistemi alarkən ABŞ-dən sanksiya istisnası əldə etmişdi və bu statusu yeni Rusiya silahları ilə riskə atmaq istəmir.

Bununla belə, Hindistanın çoxmənbəli silah arsenalı ciddi logistika və inteqrasiya problemləri də yaradır. Müxtəlif mənşəli raketlərin və təyyarələrin uyğunlaşdırılması üçün kompleks proqram təminatı və sınaq prosedurlarına ehtiyac duyulur. Məsələn, “Meteor” raketi yalnız “Rafale” təyyarəsində istifadə oluna bilər, çünki istehsalçı MBDA onun Rusiya mənşəli platformalara inteqrasiyasına icazə vermir. Bu isə Hindistan üçün həm çeviklik, həm də maliyyə baxımından çətinlik yaradır. Eyni problemlər İsrail raketlərinin Rusiya təyyarələrinə və ya əksinə inteqrasiyası məsələsində də yaşanır. Hindistan bu problemləri daxili texnoloji həllərlə aradan qaldırmağa çalışsa da, nəticədə kompleks və çoxqütblü bir müdafiə infrastrukturuna sahib olub.

Pakistan: İttifaqlara əsaslanan təchizat və Çindən artan asılılıq

Pakistanın “hava-hava” raketləri üzrə təchizatı əsasən geopolitik dəyişikliklərdən təsirlənib. 1980-ci illərdə Əfqanıstandakı Sovet işğalına qarşı ABŞ-nin yaxın müttəfiqi olan Pakistan F-16 təyyarələri və AIM-9/AIM-7 raketləri əldə etmişdi. Lakin 1990-cı illərdə nüvə proqramı səbəbindən ABŞ tərəfindən sanksiyaya məruz qalması bu silah mənbəsini kəsdi. 28 ədəd F-16 təyyarəsinin ödənişi edilmiş olsa da, bu təyyarələr illərlə ABŞ-də saxlanıldı. Alternativ kimi Fransadan “Mirage” və ya Cənubi Afrikadan “Cheetah” təyyarələrinin alınması cəhdləri isə siyasi və maliyyə səbəbindən baş tutmadı.

Bu vəziyyət Pakistana Qərb tədarükçülərinin siyasi risk daşıdığını göstərdi və nəticədə Çinlə müdafiə sahəsində dərin tərəfdaşlığa yol açdı. Əslində Çin-Pakistan müdafiə əməkdaşlığı 1960-cı illərdən mövcud olsa da, 1990-cı illərdən etibarən bu əlaqələr həlledici məna kəsb etməyə başladı. Çin Qərbin boş buraxdığı bütün sahələrdə Pakistana alternativlər təqdim etdi – J-7/F-7PG qırıcıları, müxtəlif tank əleyhinə və qısa mənzilli raket sistemləri kimi.

Ən mühüm layihə isə 2000-ci illərin əvvəlində başlanan JF-17 “Thunder” qırıcı təyyarəsi proqramı oldu. Bu layihə çərçivəsində Çin və Pakistan həm təyyarənin gövdəsini, həm də mühərrik və avionikasını ortaq şəkildə hazırladı. JF-17 təyyarələri Pakistanın “Aeronautical Complex” zavodlarında yığıldı və orada sınaqdan keçirildi. Bu təyyarələrdə istifadə edilən raketlər (SD-10 və s.) də Çin mənşəlidir və Qərb sistemlərinə ehtiyac olmadan müasir döyüş imkanları təmin edir.

2010-cu illərdə Çin-Pakistan hərbi əməkdaşlığı daha da gücləndi. SIPRI-nin məlumatına əsasən, 2018-2023-cü illərdə Çinin silah ixracatının 58%-i Pakistana yönəlib. Bu göstərici Pakistanın Çin üçün əsas müştəri olduğunu və İslamabadın müdafiə sahəsində Çinə tam şəkildə bağlı olduğunu nümayiş etdirir. 2022-ci ildə Pakistan Çindən 25 ədəd J-10C qırıcı təyyarəsi əldə etdi. Bu təyyarələr PL-15 kimi müasir BVR raketləri ilə təchiz olunub və bu raketlər Qərbdən əldə edilə bilməyəcək imkanlar təqdim edir.

Pakistan eyni zamanda Çindən VT-4 əsas döyüş tankları, “Hangor” (Type-039B) sinfinə məxsus sualtı qayıqları və HQ-9B (FD-2000) hava hücumundan müdafiə sistemləri də daxil olmaqla müxtəlif platformalar tədarük edib. Bu isə Pakistanın hərbi modernizasiyasının tam şəkildə Çinə əsaslandığını göstərir.

Bu yaxınlıq siyasi səviyyədə də özünü göstərir. ABŞ son illərdə Hindistanla strateji tərəfdaşlığını gücləndirib, Pakistana isə daha çox terrorla mübarizə çərçivəsində dəstək verib. ABŞ bəzi hallarda F-16 təyyarələrinin texniki dəstəyini təmin etsə də, inkişaf etmiş silah sistemlərinin satışını həyata keçirməyib. 2024-cü ildə ABŞ Pakistanın ballistik raket proqramında iştirak edən Çin şirkətlərinə sanksiya tətbiq etməklə, bu əməkdaşlığı hədəfə almışdı. Lakin Pakistan üçün hazırkı şəraitdə Çindən uzaqlaşmaq real deyil, yüksək texnologiyalı raketlər üzrə tam asılılıq davam edir və qısa müddətdə alternativ qurmaq çətindir.

Pakistanın müdafiə sənayesi “hava-hava” raketləri sahəsində məhdud imkanlara malikdir. PL-15 kimi sistemlərin istismar və modernizasiyası üçün də Çin dəstəyinə ehtiyac var. Hərçənd bəzi sahələrdə yerli montaj və komponent yığımı həyata keçirilir, “hava-hava” raketləri üzrə texnoloji bilik hələlik yetərli deyil. Bu isə Pakistana Çin qarşısında siyasi güzəştlər etməyi qaçılmaz edir, məsələn, Sincan və Cənubi Çin Dənizi mövzularında Pakistan Pekinə dəstək verir.

Bununla belə, Pakistan ABŞ ilə hərbi əlaqələri tam kəsməməyə çalışır. Mövcud F-16 qırıcılarının xidmətdən çıxarılması gündəmdə deyil, çünki Vaşinqtonla əlaqələrin tam pozulması strateji risklər yarada bilər. 2019-cu ildə Hindistan-Pakistan arasında yaşanan insident zamanı Hindistan Pakistanın AIM-120 raketlərindən istifadə edərək ABŞ-nin F-16-ların “yalnız terrorçulara qarşı istifadə olunacağı” şərtini pozduğunu iddia etmişdi. ABŞ bu məsələni araşdırsa da, ciddi sanksiya tətbiq etməmişdi. Lakin bu hadisə bir daha sübut etdi ki, Pakistan ABŞ mənşəli silahlardan istifadə edərkən siyasi məhdudiyyətləri də nəzərə almaq məcburiyyətindədir.

Beynəlxalq Münasibətlər və Regional Təsir

Hindistan və Pakistanın “hava-hava” raketləri ilə gücləndirilmiş hava qabiliyyətləri Cənubi Asiyada strateji balansı birbaşa maraqlandırır. Hər iki ölkənin nüvə silahlarına sahib olması səbəbindən, konvensional hərbi güc artımları əsasən məhdud müharibələr və ya böhran anlarında üstünlük qazanmaq məqsədilə önəm daşıyır. Uzun mənzilli və müasir idarəetmə sistemləri ilə təchiz olunmuş raketlərin inventara daxil edilməsi tərəflərin qarşı tərəfə və beynəlxalq ictimaiyyətə verdiyi çəkindirmə mesajlarının bir hissəsi kimi çıxış edir. Məsələn, Hindistanın “Meteor” raketini əldə etməsi yalnız Pakistana deyil, həm də dolayısı ilə digər regional rəqiblərə (xüsusilə də Çinə) “hava üstünlüyü üçün ən qabaqcıl silahlara malikəm” mesajı verir. Pakistanın PL-15 raketini əldə etməsi isə Hindistanın bu iddiasına qarşı durmaq niyyətini göstərir.

Bu çərçivədə silahlanma yarışının mövcudluğu da aydın görünür. Pakistan Hindistanın hər keyfiyyətcə üstünlük təşəbbüsünə imkan daxilində qarşılıq verməyə çalışır. Hindistan “Rafale” təyyarələrini “Meteor” raketləri ilə alırsa, Pakistan J-10C qırıcılarını PL-15 raketləri ilə təchiz edir. Hindistan S-400 hava hücumundan müdafiə sistemini əldə edirsə, Pakistan buna qarşı Çin istehsalı HQ-9 (FD-2000) sistemi ilə cavab verir. Bu dövri silahlanma yarışı hər iki ölkədə təhlükəsizlik dilemmasını daha da gücləndirir. Beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusən ABŞ bu yarışda balanslaşdırıcı rol oynamağa çalışıb. ABŞ Hindistanın müdafiə modernizasiyasını (məsələn, qabaqcıl radarlar, dəniz patrul təyyarələri və s.) dəstəklədiyi halda, Pakistana daha az ölümcül sistemlər verməyə üstünlük verir. Lakin Çin faktoru bu tənliyi dəyişdiyindən, ABŞ-nin təsiri məhdudlaşır.

Beynəlxalq institutlar və nəzarət rejimləri də bu raket transferlərindən təsirlənir. Hindistan MTCR (Raket Texnologiyası Nəzarət Rejimi) üzvü olduqdan sonra 300 km-dən az mənzilli qanadlı raket və “hava-hava” raket texnologiyalarına daha asan çıxış əldə edib. “Meteor” raketinin Hindistana satışı onun beynəlxalq ictimaiyyətdə “məsuliyyətli aktor” kimi qəbul olunması sayəsində mümkün olub (Pakistan MTCR üzvü olmadığı üçün oxşar bir Avropa raketini çox güman ki, əldə edə bilməz). Digər tərəfdən Çin MTCR rejiminə formal olaraq daxil olmasa da, könüllü öhdəliklərə əməl etdiyini bildirir, lakin reallıqda Pakistana uzun mənzilli raket transferi məsələsində daha elastik davranır. Bu vəziyyət, qlobal silah ixrac nəzarət rejimlərinin geosiyasi maraqlar qarşısında zaman-zaman yumşaldığını göstərir.

Nəticə etibarilə, Hindistan və Pakistanın “hava-hava” raketləri ilə bağlı silahlanma və qabiliyyət artımları iki əsas səviyyədə öz təsirini göstərir:

Əməliyyat səviyyəsində, regional hava üstünlüyü uğrunda mübarizə bir növ tarazlıq vəziyyətinə gəlib çatıb. Pakistan bir müddət AMRAAM üstünlüyünü ələ keçirsə də, Hindistan bu fərqi qısa zamanda bağlayıb və hətta daha üstün texnologiyaya keçmək potensialı qazanıb. 2025-ci ilə gəldikdə isə hər iki tərəf BVR (Görmə Məsafəsindən Kənar) məsafədə düşmən hədəfini vura biləcək imkanlara sahibdir, bu isə qarşılıqlı çəkindirməni möhkəmləndirir. Hava döyüşlərinin nəticəsi isə əsasən kimin daha effektiv inteqrasiya olunmuş sistemlərdən istifadə etdiyinə və kimin taktiki səhvə sürükləndiyinə bağlı olacaq.

Diplomatik-strateji səviyyədə, silah tədarükü əlaqələri ölkələrin ittifaqlarını daha da gücləndirib. Hindistan, Fransa, İsrail, Rusiya kimi ölkələrlə hərbi münasibətlərini möhkəmləndirərkən, son illərdə ABŞ ilə yaxınlaşması sayəsində texnologiya transferi və kəşfiyyat əməkdaşlığı sahəsində irəliləyişlər əldə edib. Pakistan isə Çinlə “çiyin-çiyinə” strateji tərəfdaşlıq qurub, bunun əvəzində Qərb dünyasından qismən təcrid olunma riskini qəbul edib. Çindən yüksək texnologiyalı silahların tədarükü Pakistanın təhlükəsizliyi üçün demək olar ki, zəmanət funksiyasını daşıyır, lakin bu, eyni zamanda İslamabadın Pekinə asılılığını da xeyli artırır.

Hər iki ölkə bu raket alışlarını və ortaq layihələrini beynəlxalq platformalarda siyasi arqument kimi istifadə edir. Hindistan terrorizmlə mübarizə və regional sabitlik səbəbilə Qərbdən müasir silahlar tələb edərkən, Pakistanın Çin raketləri ilə silahlanmasını əsas gətirərək öz arqumentlərini möhkəmləndirir. Pakistan da eyni strategiya ilə Hindistanın hər yeni silah alışını özünə qarşı təhlükə kimi təqdim edir və Çindən və digər müttəfiqlərindən qarşılıq tələb edir. Bu dinamika Cənubi Asiyada bir tərəfdən tarazlığı qoruyan, digər tərəfdən isə gərginliyi daimi şəkildə yüksək səviyyədə saxlayan silahlanma dövrü yaradır.

Nəticə

Hindistan və Pakistanın “hava-hava” raketləri ilə bağlı inventar müqayisəsi – mənzil, idarəetmə sistemləri və platforma inteqrasiyası baxımından – hər iki tərəfin həm üstünlüklərə, həm də zəif cəhətlərə malik olduğunu göstərir. Hindistan “Meteor”, “Astra” və MICA kimi müasir və müxtəlif mənbəli raketlərlə aviasiya parkını gücləndirərkən, Pakistan PL-15, AMRAAM və SD-10 kimi silahlarla bu balansı qorumağa çalışır. Regional hava üstünlüyü uğrunda mübarizə xüsusilə BVR imkanları sahəsində son illərdə texnoloji baxımdan nisbi tarazlıq vəziyyətinə çatmış kimi görünür. Bu balans hər iki tərəfin AWACS erkən xəbərdarlıq sistemləri, radioelektron müharibə və şəbəkə mərkəzli döyüş qabiliyyətlərini inkişaf etdirməsi ilə dəstəklənir.

Əməliyyat səviyyəsində, hava döyüşündə kimin üstün çıxacağı yalnız raketlərin mənzilindən deyil, hədəfin aşkarlanma vaxtı, ələ keçirmə taktikası və pilotların hazırlıq səviyyəsindən asılı olacaq. 2019-cu il hadisəsi göstərdi ki, daha uzun mənzilli raketə sahib olmaq təkbaşına qələbə zəmanəti deyil, inteqrasiya olunmuş müdafiə sistemləri və düzgün taktiki qərarlar həlledici rol oynayır. Həmçinin, münaqişə zamanı hər iki tərəfin ilkin zərbəni endirmək qabiliyyəti bir-birinə çəkindirici olaraq təsir göstərsə də, Pakistan 2025-ci ildə də üstünlük qazanmağa davam etdi. Pakistanın Çin istehsalı J-10C təyyarəsi ilə Hindistanın “Rafale” təyyarəsini vurması Pakistanın yenə də hava üstünlüyü əldə etməyə davam etdiyini göstərir.

Diplomatik və strateji baxımdan isə bu raketlərin tədarükü Hindistan və Pakistanın xarici siyasətinin bir uzantısına çevrilib. Hindistan çoxşaxəli ittifaqlar quraraq və milli müdafiə sənayesini gücləndirərək strateji muxtariyyət əldə etməyə çalışır. Pakistan isə zaman-zaman müttəfiq dəyişmək bahasına da olsa, ehtiyac duyduğu texnologiyanı (əvvəllər ABŞ, indi isə Çin) əldə etməyə fokuslanıb. Nəticədə Hindistan özünü böyük güclərlə əməkdaşlıq edən yüksələn regional güc kimi təqdim edir, Pakistan isə Çinin yaxın müttəfiqi və bölgədə balans yaradan aktor kimi çıxış edir.

Bu tarazlıqda beynəlxalq ictimaiyyətin rolu əsasən böhranların idarə olunması və silah tədarükünə nəzarətlə məhdud qalır. “Jane’s”, RAND, SIPRI və IISS kimi etibarlı mənbələrin məlumatları göstərir ki, Cənubi Asiyada bir tərəfin hava üstünlüyünə tam nəzarət əldə etməsi real deyil, bunun əvəzinə qarşılıqlı həssas tarazlığın qorunması müşahidə olunur.

Sonda demək olar ki, Hindistan və Pakistanın “hava-hava” raketləri sahəsindəki yarışı nə tam qalib, nə də tam məğlub tanıyır: hər addıma qarşı addım atılır. Bu, tərəfləri daha ehtiyatlı davranmağa vadar etdiyi kimi, eyni zamanda ən kiçik hesablamada səhv buraxılarsa, genişmiqyaslı qarşıdurma riskini də artırır. Buna görə də bu həssas tarazlıq şəraitində kommunikasiya kanallarının açıq saxlanması və yanlış anlama ehtimallarının azaldılması texnoloji üstünlük qədər əhəmiyyət daşıyır. Cənubi Asiyada sülh və sabitliyin qorunması böyük ölçüdə bu iki nüvə gücünün məsuliyyətli böhran idarəetməsi aparmasından və hərbi qabiliyyətlərini çəkindirmə çərçivəsində saxlaya bilməsindən asılı olacaq.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az