Heç kimə sirr deyil ki, Ukraynadakı döyüş meydanı ən qabaqcıl silah sistemlərinin meydana çıxdığı məkanlardan birinə çevrilib. Kamikadze tipli PUA-lardan yerli istehsal olan ballistik raketlərə qədər Ukraynadakı müharibə çoxsaylı yeni silah sistemlərinin yaranmasına səbəb olub.
Lakin indi Ukrayna ordusu daha narahatedici bir yeniliyin istifadəsini açıqlayıb. Bu, tapşırığını başlanğıcdan sona qədər insan müdaxiləsi olmadan yerinə yetirə bilən avtonom qatil PUA-dır. Belə sistem döyüş bölgəsinin müəyyən hissəsində patrul aparır, rus hərbçisini müəyyən edir, onun mövqeyinə doğru uçur və partlayıcısını işə salır, bütün bunları insan əmri olmadan həyata keçirir.
Ukraynanın “Terminator” PUA-sı: Avtonom öldürmə maşını
Ukrayna müdafiə sənayesinin yüksək vəzifəli nümayəndəsinin sözlərinə görə, Ukrayna ordusu süni zəka ilə idarə olunan “Terminator” adlı avtonom PUA-lardan istifadə edərək rus hərbçilərinə hücum edib və onları məhv edib.
2024-cü ildə döyüş bölgəsinin açıqlanmayan hissəsində 10 “Terminator” kvadrokopterinin iştirakı ilə bir əməliyyat sınağı keçirilib. Bu PUA-lar tamamilə müstəqil fəaliyyət göstəriblər. Avtonom sistemlər təxminən 5 kilometrədək ərazini əhatə edib və əvvəlcədən müəyyən edilmiş süni zəka parametrlərinə əsasən qarşılarına çıxan hədəflərə zərbə endiriblər.
Avtonom sistemi hazırlayan və texnologiyanı Ukrayna ordusuna təqdim edən Aleksandr Koxanovski Ukraynanın səfirliyində təşkil olunmuş tədbirdə “New Scientist” nəşrinə bildirib: “Biz bunu sınaqdan keçirdik. Bu, bir sınaq idi. Lakin biz onu heç vaxt daha geniş miqyasda tətbiq etmədik”.
Koxanovski əlavə edib: “Biz sadəcə onu buraxdıq və bilirdik ki, həmin ərazidə tapılan hər şey məhv olacaq. PUA ilə ümumiyyətlə əlaqə yoxdur, videonu görə bilmirsiniz, heç nəyi izləyə bilmirsiniz. Onun gördüyü hər şey məhv ediləcək”.
Avtonom sistemlər müasir döyüş meydanında getdikcə daha böyük rol oynayır və bu tendensiyanın əsas səbəblərindən biri onların Ukraynada nümayiş etdirdiyi nəticələrdir.
Kinetik avtonom PUA sınağından əlavə, Ukrayna ordusu rus hərbçilərini əsir götürmək üçün avtonom quru robotundan da istifadə edib. Həqiqətən də, yanvar ayında avtonom texnologiya ilə təchiz edilmiş Ukrayna quru robotu rus səngərinə hücum edərək üç rus hərbçisini əsir götürüb və onları silahlı müşayiət altında Ukrayna mövqelərinə gətirib.
Lakin həmin halda robotlar süni zəka proqramı tərəfindən deyil, uzaqdan idarə olunan insan operator tərəfindən idarə edilirdi. Başqa sözlə, “insan nəzarəti dövrədə qalırdı”. Koxanovskinin PUA-larında isə aktiv insan rəhbərliyi mövcud deyil.
Təəccüblü deyil ki, avtonom sistemlər bir sıra etik, hüquqi və əməliyyat problemləri yaradır. İnsanlar silahlı münaqişə hüququnun və beynəlxalq humanitar hüququn qaydalarını öyrənə və onlara uyğun hərəkət edə bilərlər. Lakin avtonom sistemlərin yaradıcılarının nəzərdə tutmadığı şəkildə davranması riski mövcuddur.
Belə sistemlər mülki şəxsləri hədəfə ala bilər ki, bu da hərbi cinayət sayılır. Onlar eyni zamanda səhvən öz qüvvələrinə də zərbə endirə bilərlər. Bu risk Ukrayna kimi mühitlərdə daha yüksəkdir, çünki ukraynalılar və ruslar oxşar kamuflyaj geyimlərindən istifadə edir və oxşar silah sistemləri daşıyırlar.
Nəticə etibarilə faciəvi səhvə görə insan məsuliyyət daşıya bilər, lakin süni zəka məsuliyyətə cəlb oluna bilməz.
Avtonom, yarımavtonom və uzaqdan idarə olunan sistemlər
Birbaşa insan müdaxiləsi olmadan fəaliyyət göstərə bilən yeni texnologiyalar əsasən üç kateqoriyaya bölünür: avtonom, yarımavtonom və uzaqdan idarə olunan sistemlər.
Tam avtonom sistemlər əvvəlcədən müəyyən edilmiş parametrlər, maşın öyrənməsi və süni zəka alqoritmləri əsasında müstəqil fəaliyyət göstərir. Əslində alimlər bu maşınlara müxtəlif vəziyyətlərdə necə davranmağı və necə reaksiya verməyi proqramlaşdırırlar. Avtonom silah işə salındıqdan sonra artıq tamamilə özbaşına fəaliyyət göstərir.
Koxanovskinin hazırladığı silah sistemi də məhz bu kateqoriyaya aiddir və etik məsələlərlə məşğul olan mütəxəssisləri ən çox narahat edən silah növü də budur. Yarımavtonom silah sistemləri əsasən özbaşına fəaliyyət göstərir, lakin hər hansı zərbə endirməzdən əvvəl insan təsdiqini tələb edir.
Məsələn, yarımavtonom PUA müvafiq əraziyə müstəqil şəkildə uça bilər, lakin düşmən hədəfinə zərbə endirmək üçün insanın icazəsini almalıdır. Bu yanaşma insanın qərarvermə prosesində qalmasını təmin edir və öz qüvvələrinə qarşı yanlış zərbələrin və ya qanunsuz hücumların qarşısını almaq üçün əlavə təhlükəsizlik mexanizmi yaradır.
Nəhayət, uzaqdan idarə olunan silah sistemləri tamamilə insan operatoruna əsaslanır.
Operator Ukraynada səngərdə gizlənmiş vəziyyətdə hədəfdən bir neçə yüz metr məsafədə ola bilər. Eyni zamanda o, minlərlə kilometr uzaqda, məsələn, ABŞ-nin Arizona ştatında kondisionerli idarəetmə məntəqəsində də yerləşə bilər. ABŞ-nin “Qlobal Terrorla Mübarizə Müharibəsi”nin böyük hissəsi məhz bu cür uzaqdan idarə olunan sistemlər vasitəsilə aparılıb.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
