Qızılın “təhlükəsiz liman” xüsusiyyəti səbəbindən siyasi qeyri-müəyyənlik və sabitsizlik dövrlərində mərkəzi bankların ona tələbi artır. Digər tərəfdən, portfelin şaxələndirilməsi, inflyasiyadan qorunma və risklərin idarə olunması baxımından maraq doğuran qızıl xüsusilə gərgin dövrlərdə investorların üstünlük verdiyi aktivlərdən biridir. İnvestorlar üçün qızıl psixoloji dayaq rolunu oynayır. Maliyyə aktivlərinin dəyərin qorunması funksiyası gəlir əldə etmək funksiyasından daha vacib hala gəldikdə qızıla tələbat artır.
Qızıl qiymətlərinin dinamikası
Mərkəzi bankların qızıl alışlarının artmasında 2008-ci il qlobal maliyyə böhranı, Avropa borc böhranı və 2022-ci ildə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başlaması dönüş nöqtələri olub və həmin dövrlərdə qiymətlərdə də ciddi hərəkətlilik müşahidə edilib. Xüsusilə 2022-ci ildən etibarən artan tələbin təsiri ilə qızılın qiymətində rekord yüksəlişlər qeydə alınıb. Bu dövrdə mərkəzi bankların tələbatındakı artım qızıl qiymətlərinin yüksəlməsinin katalizatoruna çevrilib, dolların zəifləməsi və “təhlükəsiz liman” tələbinin artması isə bu prosesi dəstəkləyib.
Dünya Qızıl Şurasının məlumatlarına görə, bir unsiya qızılın qiyməti 2024-cü ildə sabit yüksəliş trendinə daxil olub və bu tendensiya 2025-ci ildə daha da güclənib. 2026-cı ilin yanvarında isə qızıl bütün dövrlərin ən yüksək səviyyəsinə çataraq 5 400 dolları ötüb. Digər tərəfdən, ABŞ və İsrailin İrana hücumlarının başlanmasından sonra qızıl qiymətlərində qeyri-adi dinamika yaranıb. Müharibə ilə birlikdə enməyə başlayan qiymətlər may ayının son iki həftəsindəki yüksəlişdən sonra iyunun əvvəlində yenidən azalıb.
Mart ayının əvvəlində 5 313 dollar olan qızılın qiyməti təxminən 18 faiz azalaraq iyunun 2-nə olan vəziyyətə görə 4 503 dollara enib. Bu dövrdə müharibənin enerji qiymətləri vasitəsilə yaratdığı inflyasiya təzyiqləri və ilk növbədə ABŞ xəzinə istiqrazları üzrə real gəlirlərin artması qızıla olan tələbatın azalmasına səbəb olub. Yüksək inflyasiya qızıla tələbi artırsa da, inflyasiya ilə mübarizə məqsədilə faiz dərəcələrinin yüksəldilməsi əks təsir göstərir. Bu çərçivədə yüksək enerji qiymətləri və inflyasiya narahatlıqları sərt pul siyasəti gözləntilərini gücləndirərək qızılın qiymətinin azalmasına səbəb olub.
Satış dalğasının digər səbəbi isə müharibə səbəbindən likvidlik ehtiyacının artmasıdır. Qiymətlərin enməsi qızılın strateji aktiv və “təhlükəsiz liman” xüsusiyyətlərinin zəifləməsinin deyil, likvidlik ehtiyacının artmasının göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.
Mərkəzi bankların qızıl alışları
2022-ci ildən sonra qızıl qiymətlərinin artmasına təsir göstərən amillər arasında mərkəzi bankların fiziki qızıl alışları və investorların qızıla əsaslanan birja investisiya fondlarına (ETF) və oxşar məhsullara artan marağı xüsusi diqqət çəkir. Bu prosesdə maliyyə sanksiyaları ilə bağlı narahatlıqlar, ilk növbədə ABŞ-də olmaqla bir çox ölkədə borc yükünün artması və inflyasiya ilə bağlı risklər mühüm rol oynayıb.
Dünya Qızıl Şurasının proqnozlarına görə, mərkəzi bankların alışları 2022-ci ildən əvvəlki tarixi orta göstəricilərdən xeyli yüksək olub və həmin ildən etibarən hər il orta hesabla 1 000 tondan çox qızıl alınıb. Ən çox qızıl ehtiyatı toplayan ölkələrin adətən geosiyasi gərginliklərə ən çox məruz qalan dövlətlər olması diqqət çəkir. Qiymət dəyişkənliyinə baxmayaraq, geosiyasi risklər səbəbindən mərkəzi bankların qızıla tələbi artmaqda davam edir. Bəzi ölkələrin artan xərclər, valyuta təzyiqləri və müharibənin yaratdığı likvidlik problemləri səbəbindən satış mövqeyi tutması bu tendensiyanı dəyişməyib.
Mərkəzi banklar niyə fiziki qızıl ehtiyatlarını artırmağa çalışırlar?
Mərkəzi bankların ehtiyat idarəçiliyində geosiyasi risklər getdikcə daha həlledici rol oynayır. Geosiyasi gərginliyin artması ilə birlikdə mərkəzi bank ehtiyatlarında ABŞ dollarının payının azaldılması istiqamətində səylər, qızıl alışlarının çoxalması və xaricdə saxlanılan ehtiyatların mühüm hissəsinin geri qaytarılması nəticəsində qızıl qlobal ehtiyatlar arasında ikinci yerə yüksəlib. Qısamüddətli qiymət dəyişikliklərindən asılı olmayaraq, dollar aktivlərinin sanksiyalara məruz qala, müsadirə edilə və ya dəyər itirə biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar ön plana çıxıb və bu da aktivlərin şaxələndirilməsi məqsədini prioritetə çevirib.
Ehtiyatların idarə olunmasında dollar hələ də “təhlükəsiz liman” hesab olunsa da, ABŞ-nin ticarət və maliyyə siyasəti bu etimadı ciddi şəkildə sarsıtmağa başlayıb. ABŞ-nin rəhbərliyi ilə aparılan ticarət müharibələri, 2022-ci ildə Rusiyaya qarşı tətbiq olunan sərt maliyyə sanksiyaları və bu çərçivədə ölkənin xaricdəki aktivlərinin dondurulması, dolların siyasi alət kimi istifadəsi kimi amillər mərkəzi bankların qızıla yönəlməsinin əsas səbəblərindən biridir.
İnkişaf etməkdə olan ölkələrin mühüm hissəsində mərkəzi bankların qızıla tələbatının artması əsasən maliyyə sanksiyaları ilə bağlı narahatlıqlardan və ya beynəlxalq pul sistemində mümkün dəyişiklik gözləntilərindən qaynaqlanır. Digər tərəfdən, iqtisadi yanaşması sıfır cəmli baxışa əsaslanan ABŞ Prezidenti Donald Trampın iqtisadi fəallığı artırmaq məqsədilə Federal Ehtiyat Sisteminə göstərdiyi təzyiqlər qurumun müstəqilliyi ilə bağlı narahatlıqlara və maliyyə bazarlarında gərginliyə səbəb olur ki, bu da qızıla tələbatda öz əksini tapır.
Bu amillər dolların qlobal pul sisteminin nominal dayağı kimi etibarlılığını zəiflədir. Dollardan uzaqlaşma prosesi isə qızıla marağın artmasına gətirib çıxarır. Digər güclü valyutalar qlobal miqyas baxımından kifayət qədər üstünlüyə malik olmadıqları üçün mərkəzi banklar siyasi baxımdan neytral və müsadirəyə qarşı daha dayanıqlı ehtiyat aktiv kimi qızıla üstünlük verirlər. Yekun olaraq, mərkəzi bankların qızıla tələbatının artması ilk növbədə iqtisadi qeyri-müəyyənliklər və geosiyasi gərginliklərin yaratdığı maliyyə təhlükəsizliyi axtarışının təzahürüdür.
Bu baxımdan, qeyri-müəyyənliklər davam etdikcə qızıla tələbatın da artacağı və geosiyasi amillərin qızıl bazarını istiqamətləndirən əsas faktor olaraq qalacağı söylənilə bilər. İsrail/ABŞ-İran müharibəsi fonunda qiymətlərdə müşahidə olunan enişlərin 2023-cü ildən sonra sürətlənən yüksəliş trendini dəyişdirəcək səviyyədə olmadığı görünür. Mərkəzi bankların davam edən alışları səbəbindən tələbat güclü olaraq qalır.
Hazırda bazara təsir göstərən ən mühüm amil ABŞ-İran danışıqlarıdır. Danışıqların mənfi nəticələnməsi geosiyasi riskləri artıraraq “təhlükəsiz liman” axtarışlarını sürətləndirə bilər. Orta müddətli perspektivdə yüksək qlobal borc yükü, ABŞ-dəki ticarət və maliyyə kəsirləri, mərkəzi bankların ehtiyatların şaxələndirilməsi və dollardan uzaqlaşma istiqamətindəki səyləri qızıla tələbatın azalmasının qarşısını alan əsas amillər olaraq qalmaqdadır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
