KC-135 “Stratotanker” yarım əsrdən artıq müddətdir ki, ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin havada yanacaq doldurma parkının əsasını təşkil edir. Ordunun “uçan yanacaqdoldurma məntəqəsi” adlandırılan bu təyyarəsi digər sabit qanadlı və fırlanan qanadlı hava vasitələrinin uçuş məsafəsini və havada qalma müddətini artıraraq onların tapşırıqları yerinə yetirməsinə imkan verir.
Ötən il İranın nüvə obyektlərini “tamamilə məhv etdiyi” bildirilən “Operation Midnight Hammer” əməliyyatında və bu il keçirilən “Operation Epic Fury” əməliyyatında KC-135-in rolu son dərəcə mühüm olub. Lakin ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin xidmətində məhdud sayda KC-135 mövcuddur. Bu ilin mart ayında təyyarələrdən biri İraqın qərbində qəzaya uğrayıb və nəticədə altı ekipaj üzvü həlak olub.
Daha yaxın vaxtlarda isə iki digər “Stratotanker” yedəklənmə zamanı yerdə insidentə məruz qalıb. Tennessi Milli Qvardiyasının 151-ci Havada Yanacaq Doldurma Eskadrilyasına məxsus KC-135 təyyarəsinin sol üfüqi stabilizatoru 22-ci Havada Yanacaq Doldurma Qanadına məxsus digər tanker təyyarəsinin sağ stabilizatoruna dəyib.
Hadisə 2026-cı il mayın 28-i və ya 29-da Böyük Britaniyadakı RAF “Mildenhall” aviabazasında baş verib. Həmin yanacaqdoldurma təyyarələri fevral ayından etibarən bu bazadan fəaliyyət göstərirlər. Xoşbəxtlikdən ekipaj üzvlərindən heç biri xəsarət almayıb. Lakin “The Aviationist” nəşrinin məlumatına görə, zədələr “təyyarələrin bir neçə gün ərzində uçuşlardan kənarda qalmasına səbəb olacaq qədər ciddi olub”.
2026-cı il iyunun 2-nə olan məlumata görə, hər iki təyyarə hələ də yerdə təmir işlərindən keçirdi.
KC-135 “Stratotanker”in texniki xüsusiyyətləri
Xidmətə qəbul tarixi: 1957-ci il
İstehsal olunan ümumi say: 803 ədəd (təxminən 370-i hazırda ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin xidmətindədir)
Uzunluğu: 41,53 metr
Qanad açılımı: 39,88 metr
Hündürlüyü: 12,7 metr
Maksimum uçuş kütləsi: 146 285 kiloqram
Mühərrikləri: 4 ədəd CFM “International” CFM-56 turboreaktiv mühərriki
Hər mühərrikin dartı qüvvəsi: 21 634 funt
Maksimum sürəti: 853 km/saat (9 144 metr yüksəklikdə)
Praktiki tavanı: 15 240 metr
Uçuş məsafəsi: 68 039 kiloqram ötürülə bilən yanacaqla 2 419 kilometr, yüksüz köçürülmə rejimində 17 766 kilometrədək
Maksimum ötürülə bilən yanacaq yükü: 90 719 kiloqram
Maksimum yükdaşıma qabiliyyəti: 37 648 kiloqram və ya 37 sərnişin
Ekipaj: 3 nəfər (pilot, ikinci pilot və yanacaq doldurma operatoru). Bəzi missiyalarda naviqator da əlavə olunur.
KC-135 “Stratotanker” “Boeing” şirkətinin ilk qitələrarası sərnişin təyyarəsi olan B-707 platforması əsasında hazırlanıb. O, 1957-ci il iyunun ayında ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin xidmətinə qəbul edildikdən sonra havada yanacaq doldurma imkanlarının əsasını təşkil edib.
1955-ci ildən 1965-ci ilə qədər ümumilikdə 803 təyyarə istehsal olunub. Onlardan 417-si yeni mühərriklərlə təchiz edilib və bu modernləşdirmə həmin təyyarələrin ABŞ və onun müttəfiqləri üçün onilliklər boyu “uçan yanacaqdoldurma məntəqəsi” kimi xidmət göstərməsinə imkan verəcək.
Hərbi Hava Qüvvələrinin məlumatına görə, hazırda xidmətdə olan “Stratotanker”lər yeni CFM-56 mühərrikləri ilə təchiz olunub və KC-135R və ya KC-135T variantları kimi yenidən təsnif edilib.
Bu modernləşdirilmiş versiyalar əsas modellə müqayisədə:
- 25 faiz daha qənaətcil yanacaq sərfiyyatına malikdir,
- 96 faiz daha səssiz işləyir,
- 50 faiz daha çox yanacaq daşıya bilir.
Hazırda ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri köhnələn KC-135 “Stratotanker”ləri daha yeni KC-46 “Pegasus” təyyarələri ilə əvəz edir. KC-46 platforması gələcək Yeni Nəsil Havada Yanacaq Doldurma Sisteminin (NGAS) hazırlanmasına qədər keçid təyyarəsi rolunu oynayır.
“Air and Space Forces” nəşrinin məlumatına görə, qanuna əsasən Hərbi Hava Qüvvələri havada yanacaq doldurma təyyarələrinin sayını 2027-ci il oktyabrın 1-dək minimum 466-dan 478-ə, 2028-ci il oktyabrın 1-dək isə 502-yə çatdırmalıdır. Xidmət bu məqsədə nail olmaq istiqamətində irəliləyirdi, lakin əlavə insidentlər bu planın həyata keçirilməsini çətinləşdirə bilər.
“Operation Epic Fury” KC-135 parkına baha başa gəlib
İraq üzərində baş verən qəza iki “Stratotanker”in toqquşması nəticəsində meydana gəlib. İkinci təyyarənin şaquli stabilizatoru ciddi zədələnsə də, pilot onu uğurla İsraildə fövqəladə eniş etdirməyə nail olub.
Bundan əlavə, İranla münaqişə zamanı daha beş KC-135 təyyarəsi zədələnib. Həmin təyyarələr mart ayında Səudiyyə Ərəbistanındakı “Prince Sultan” aviabazasında park edilmiş vəziyyətdə olarkən İranın raket və pilotsuz uçuş aparatı hücumuna məruz qalıblar. Təyyarələrin bir hissəsi artıq təmir olunub, digərlərində isə təmir işləri davam edir. Lakin xidmət hazırda istifadədən kənarda qalan “Stratotanker”lərin sayının qəbul edilə bilən həddi aşdığını hesab edir.
2026-cı ilin may ayında ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri Arizonadakı “Davis-Monthan” Hərbi Hava Qüvvələri bazasında yerləşən və “Boneyard” kimi tanınan saxlanma mərkəzindən əvvəllər xidmətdən çıxarılmış bir KC-135 təyyarəsini yenidən istismara qaytarmaq qərarına gəlib. 58-011 bort nömrəli KC-135R təyyarəsi 309-cu Aerokosmik Texniki Xidmət və Bərpa Qrupu (AMARG) tərəfindən yenidən xidmətə qaytarılmaq üçün bərpa proqramından keçiriləcək.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
