ABŞ-nin 30 ildən artıq əvvəl son nüvə partlayış sınağını həyata keçirdiyi Nevada Sınaq Sahəsində indi artıq real partlayışlar deyil, kompüter modelləşdirməsinə əsaslanılır. Trampın ABŞ-yə “dərhal” nüvə sınaqlarını bərpa etmə əmri verdiyini bildirməsi – otuz ildən bəri davam edən qlobal bir tabunu poza biləcəyi qorxusu ilə – bəzi mütəxəssislər arasında çaşqınlıq və narahatlıq yaradıb. Bu mütəxəssislər hesab edirlər ki, fiziki sınaqlar artıq köhnəlib və onların bərpası yeni bir silahlanma yarışını sürətləndirəcək.

Bununla belə, Tramp administrasiyası daxilində geniş yayılan bir fikirə görə, Rusiya, Çin və Şimali Koreya kimi ölkələrin sistemlərini müasirləşdirməsi səbəbindən sınaqlara ehtiyac duyulur. Bəzi tərəfdarlar hesab edirlər ki, ABŞ-nin düşmənləri sınaq keçirərsə, buna cavab verməyə hazır olması vacibdir.

“Heritage Foundation”da nüvə silahları üzrə araşdırma aparan Robert Peters belə deyib: “Biz 50 il əvvəl sahib olduğumuz nüvə silahları ilə eyni nöqtədəyik. Pekin Moskva və Pxenyandakı avtokratlara boyun əyməyəcəyimizi göstərmək üçün nəsə etməliyik”.

Tramp “Müharibə Nazirliyinə” nüvə sınaqlarını yenidən başlatmaq göstərişi verdiyini bildirsə də, bu işə rəhbərliyi Pentaqon deyil, Enerji Nazirliyinə tabe olan Milli Nüvə Təhlükəsizliyi İdarəsi (NNSA) həyata keçirəcək. NNSA Las Veqasın təxminən 65 mil şimal-qərbində yerləşən Nevada Sınaq Sahəsini idarə edir. ABŞ sonuncu dəfə 1992-ci ilin sentyabrında “Rainier Mesa”da bir nüvə partlayışı sınağı keçirmişdi.

Sınaqlar Corc Buş dövründə dayandırılmış və 1996-cı il Ümumi Nüvə Sınağı Qadağası Müqaviləsi (CTBT) ilə beynəlxalq səviyyədə qadağan edilmişdi. Lakin ABŞ həmin müqaviləni ratifikasiya etmədi, Rusiya isə 2023-cü ildə ratifikasiyasını geri götürdü.

Nevada Sınaq Sahəsinin keçmiş işçiləri bildirirlər ki, sınaqlara qayıtmaq həm baha, həm də mürəkkəb bir proses olacaq. Müasir nüvə iş üsulları əsasən kompüter modelləşdirməsinə və “subkritik” sınaqlara əsaslanır, fiziki sınaqlar üzrə təcrübə isə zamanla azalıb.

“Personal problemi böyük məsələdir. Sınaq rəhbərləri bürokrat deyil”, - deyə Nevadanın bir çox silah sınaqlarında iştirak etmiş uzunmüddətli federal nüvə rəsmilərindən Paul Dikman deyir və əlavə edir: “Bu insanlar “PowerPoint” təqdimatları edənlər deyildilər, işin praktiki tərəfini bilənlər idilər”.

Sınaq sahəsinin infrastrukturu da baxıma möhtac vəziyyətdədir. Yaxın zamanlarda obyektə baş çəkənlər oradakı bəzi avadanlıqları “pas quyusu” adlandırıblar. Digər tərəfdən, bəzi NNSA işçiləri ixtisarlar və ya hökumətin fəaliyyətinin dayandırılması səbəbindən vəzifədən kənarda və ya məzuniyyətdədirlər.

Nevadadan olan Konqres üzvü Dina Titus deyib: “Bunlar silahları istehsal edən, materialları zənginləşdirən və mövcud ehtiyatları sınaqdan keçirən insanlardır”. O, yeni sınaqlar üçün federal vəsait ayrılmasına qarşı çıxıb və cümə günü bu barədə qanun layihəsi təqdim edəcəyini açıqlayıb.

Bəzi keçmiş rəsmilər sınaqların bərpasının illər çəkəcəyini desələr də, digərləri sadə bir sınağın altı ay ərzində həyata keçirilə biləcəyini söyləyir. Obama dövründə Enerji naziri olmuş nüvə fizikçisi Ernest Moniz belə deyib: “Əgər yalnız nümayiş məqsədli bir sınaq istənilirsə, yəqin ki, mövcud ehtiyatlardan birini hazırlayıb partladarsınız, bu da təxminən bir il çəkər”.

Lakin NNSA-nın keçmiş baş köməkçisi Kori Hinderstayn bildirib ki, ən sadə sınaq belə 100 milyon dollara başa gələ bilər. O əlavə edib ki, Nevadadakı digər əməliyyatları pozmamaq üçün yeni bir şaquli şaxta qazılması lazım ola bilər.

“Heritage” mütəxəssisi Peters qeyd edib ki, Nevada sahəsinin tam hazır vəziyyətə gətirilməsi illər alacaq və daha sürətli hərəkət etmək istəyən bir prezident “yerüstü sınaq” kimi radikal bir variantı seçə bilər. ABŞ 1962-ci ildən bəri atmosferdə, yəni yerüstü nüvə sınağı keçirməyib, bu cür sınaqlar 1963-cü il Qismən Nüvə Sınağı Qadağası Müqaviləsi ilə beynəlxalq səviyyədə qadağan edilib.

Tramp Çin lideri Si Cinpinlə görüşməsindən az əvvəl “Truth Social” platformasında sınaqların yenidən başlanması əmri verdiyini elan etdi. Paylaşımda hansı növ sınaqdan söhbət getdiyi aydın deyildi, Tramp məqsədin Rusiya və Çinlə “bərabər şərtlərdə olmaq” olduğunu bildirdi.

Moskva sonuncu dəfə 1990-cı ildə, Çin isə 1996-cı ildə sınaq keçirmişdi. XXI əsrdə nüvə sınağı həyata keçirən yeganə ölkə Şimali Koreyadır, son sınağı 2017-ci ildə baş vermişdi.

Ağ Ev Trampın paylaşımından əlavə şərh verməkdən imtina etdi, Enerji Nazirliyi də açıqlama tələbinə cavab vermədi. Tramp jurnalistlərə yaxın zamanda bu məsələ ilə bağlı əlavə məlumat verəcəyini bildirdi.

Silah nəzarəti siyasətini dəstəkləyən “Arms Control Association” təşkilatının rəhbəri Daryl Kimball Ağ Evi açıqlamanı aydınlaşdırmağa çağırdı: “Verdiyi bəyanat qarışıqlıq və uyğunsuzluq yaradır, nüvə silahı siyasəti mövzusunda çaşdırıcı siqnallar verməyə haqqımız yoxdur”.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, sınaqlar mövzusunda beynəlxalq razılaşma əldə etmək çətin olacaq. “American Institute of Physics”in Nüvə Məlumat Layihəsinin direktoru Hans M. Kristensen xəbərdarlıq edib ki, bir ölkənin sınaqlara başlaması “bütün kartların dağılmasına” səbəb ola bilər.

Trampın ilk prezidentlik dövründə bəzi yüksək vəzifəli şəxslər Rusiyanın gizli aşağı güclü sınaqlar keçirdiyindən şübhələnmişdi. Robert O-Brien kimi adlar ABŞ-nin yeni nüvə sistemlərinin etibarlılığını real şəraitdə sınamaq istədiyini dilə gətirmişdi. Arkanzasdan senator Tom Kotton da Rusiya və Çinin nüvə proqramlarını irəlilətdiyini iddia edib.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, Rusiya və Çin barədə dəqiq sübut yoxdur. “Carnegie International Peace Foundation”ın nüvə proqramları üzrə birgə direktoru Ceyms Akton qeyd edib ki, ABŞ kritik səviyyənin altında sınaqlar apara bilir və “plutonyum kritik səviyyəyə çatmadan əvvəl dayandırılması üçün hazırlanmış” sınaqlar mövcuddur.

Bəzi mütəxəssislər Trampın bəyanatının Rusiyanın iddia etdiyi – nüvə enerjisi ilə işləyən raketlər və torpedolar kimi yeni silahlar hazırlama iddialarına cavab ola biləcəyini deyirlər. Pentaqon ötən il Çinin 2030-cu ilə qədər 1.000 döyüş başlığı həddini keçəcəyini təxmin etmişdi, bu rəqəm ABŞ və Rusiyanın təxmini ehtiyatları ilə (müvafiq olaraq 3.700 və 4.300) müqayisədə xeyli azdır.

1992-ci ildən bəri tam miqyaslı yeraltı sınaqlar dayandırıldıqdan sonra NNSA laboratoriyalarındakı alimlər döyüş başlıqlarının nüvələrinin və onları əhatə edən materialların davranışını öyrənmək üçün daha kiçik sınaqlar aparıblar. Ehtiyatdakı nüvələrin çoxu 50 il əvvəl istehsal edildiyindən, tam miqyaslı sınaqların olmaması müəyyən qeyri-müəyyənliklər doğurur. Nevadadan olan konqres üzvü Dina Titus bunu belə xülasə edib: “Tam əmin deyillər”.

Enerji nazirliyinin hesabatlarına əsaslanan illik vəziyyət məktublarında indiyə qədər müvafiq qurumlar adətən sınaqların lazım olmadığını bildiriblər. Lakin bəzi keçmiş rəsmilər xəbərdarlıq edirlər ki, sınaqların bərpası ABŞ üçün strateji baxımdan faydalı deyil, əksinə zərərli nəticələr doğura bilər, çünki 1945-ci ildən bu yana dünyada keçirilmiş 2.000-dən çox sınağın təxminən yarısı ABŞ tərəfindən həyata keçirilib.

Hinderstayn bildirib: “Uzunmüddətli baxışda əlimizdə 1.000-dən çox sınaqdan toplanmış çoxlu məlumat var. Düşmənlərimiz bu fərqi aradan qaldırmaq istəyəcəklər”.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az