Tarixi baxımdan, Ermənistan tərəfinin vurğuladığı “Mincivan-Meğri dəmir yolu” məsələsi Sovet dövründə mövcud olan idarəetmə praktikasına söykənir. Həqiqətən də, 1967-ci ildə bu yol Azərbaycan Dəmir Yollarının idarəçiliyində idi, lakin həmin vaxt SSRİ-nin inzibati sistemi çərçivəsində bunun siyasi mübahisə predmeti olması mümkün deyildi. Bu fakt indiki dövrdə Azərbaycanın iddiasının yalnız hüquqi və tarixi əsaslara söykəndiyini göstərir. Sovet idarəçiliyində bu yolun Azərbaycan tabeliyində olması həm iqtisadi zərurət, həm də coğrafi reallıqlardan irəli gəlirdi.
Hüquqi baxımdan, 9-cu bənd Zəngəzur dəhlizi anlayışını ifadə etməklə, tərəflərin bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin qarşılıqlı şəkildə bərpa olunmasını nəzərdə tutur. Bu, beynəlxalq hüququn “tranzit azadlığı” prinsipi ilə də üst-üstə düşür. Ermənistanın iddia etdiyi kimi, bu bəndin icrası guya onun suverenliyinə təhlükə yaradırdı fikri əsaslı deyil. Çünki üçtərəfli bəyanat beynəlxalq hüquq normalarına görə imzalanmış razılaşmadır və orada suverenliyə xələl gətirən heç bir mexanizm yoxdur. Azərbaycan tərəfi dəfələrlə bəyan edib ki, bu yol Ermənistan ərazisində qalacaq, amma təhlükəsiz və maneəsiz tranzit təmin ediləcək.
Siyasi baxımdan isə, Ermənistanın mövqeyi bölgədə sülhün və iqtisadi inteqrasiyanın qarşısını alan əsas maneələrdən biri idi. Əgər 9-cu bənd vaxtında icra olunsaydı, bu gün həm Azərbaycan, həm Ermənistan, həm də region ölkələri üçün yeni iqtisadi imkanlar açılmış olardı. Bundan əlavə, 9-cu bəndin icrası Ermənistanın iddia etdiyi kimi “Laçın dəhlizi”nin saxlanması ilə birbaşa bağlı deyildi. Laçın yolu ilə bağlı müddəa onsuz da 5 il üçün nəzərdə tutulmuşdu və onun sonrakı taleyi 9-cu bənddən asılı deyildi. Yəni Ermənistanın arqumenti siyasi manipulyasiya xarakteri daşıyır.
Reallıq ondan ibarətdir ki, 9-cu bəndin icra olunmaması regionda iqtisadi əlaqələrin bərpasını yubadıb, Azərbaycanla Ermənistan arasında etimad mühitini zəiflədir və xarici güclərin bölgəyə təsir imkanlarını artırırdı. Bu baxımdan, əgər Ermənistan o vaxt razılaşmanı icra etsəydi, Zəngəzurun statusu ilə bağlı hər hansı mübahisəli zona iddiası gündəmə gəlməyəcəkdi. Çünki Azərbaycan dəfələrlə bəyan edib ki, məqsəd torpaq iddiası deyil, təhlükəsiz və maneəsiz əlaqə xəttinin yaradılmasıdır.
Başqa bir mühüm məqam odur ki, Ermənistan mətbuatının iddia etdiyi “rus-azərbaycan konsorsiumu” ssenarisi tamamilə fərziyyə xarakteri daşıyır. Azərbaycan bu yolun açılmasını öz suverenliyinin tərkib hissəsi kimi görür və üçüncü tərəflərin burada qərarverici mövqeyə sahib olmasına maraqlı deyil. Əksinə, regionun iqtisadi canlanması və qarşılıqlı asılılığın artması uzunmüddətli sülhün təminatı kimi dəyərləndirilir.
Azərbaycan üçün əsas nəticə odur ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması həm tarixi ədalətin bərpası, həm hüquqi öhdəliyin yerinə yetirilməsi, həm də siyasi sabitlik və iqtisadi inteqrasiya baxımından vacibdir. Ermənistan isə daxili siyasi çəkişmələri və tarixi qorxuları səbəbindən bu imkanı yubatmaqla məşğul idi.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
