Hərb tarixi ilə maraqlananlar ən böyük hərbi fəlakətlər və səhvlər barədə mübahisə etməyi sevirlər. Kann döyüşündən Dyenbyenfu döyüşünə qədər onlarla qarşıdurma məğlub tərəfin say üstünlüyünə və ya digər üstünlüklərinə baxmayaraq ağır məğlubiyyətə uğraması səbəbindən tarixdə qalıb. Bəzi döyüşlər isə bütöv hərbi qüvvənin məhv edilməsi ilə xüsusilə seçilir. Bunlara eramızın 9-cu ilində baş vermiş Tevtoburq meşəsi döyüşü, burada üç tam Roma legionunun məhv edilməsi, 1879-cu ildə baş vermiş İsandlvana döyüşü, burada Britaniya ordusunun texniki baxımdan daha zəif silahlanmış zulu döyüşçüləri tərəfindən müasir Avropa ordusunun tarixində ən ağır məğlubiyyətlərdən birini alması və əlbəttə ki, Almaniyanın Altıncı Ordusunun məhv edildiyi, İkinci Dünya müharibəsində alman ordusunun məğlubedilməzliyi mifini dağıdan Stalinqrad döyüşü daxildir.
Məhz bu gün, bundan 150 il əvvəl, ABŞ ordusu XIX əsrin ən böyük hərbi fəlakətlərindən biri hesab olunan Litl-Biqhorn döyüşündə məğlub olmuşdu. Döyüş 1876-cı il iyunun 25-26-da Montana ştatının cənub-şərqində baş vermişdi. Əslində bu döyüş məğlub komandan, polkovnik-leytenant Corc Armstronq Kasterin anlaşılmaz taktiki səhvləri ilə yadda qalmalı olsa da, sonradan filmlər, televiziya serialları və çoxsaylı rəsm əsərləri vasitəsilə romantikləşdirilib.
Kaster Litl-Biqhorn döyüşündə necə bu qədər tez səhvə yol verdi?
Tarixçilərin əksəriyyəti hesab edir ki, 150 il əvvəl 7-ci Süvari Alayının məğlubiyyətinə görə bütün məsuliyyət Kasterin üzərinə düşür. O, özündənrazılığı və həddindən artıq risk etməyə meyli ilə tanınan zabit idi.
ABŞ ilə Lakota (Siu), Şimali Şayen və Arapaho tayfalarının Lakota lideri Oturan Buğa rəhbərliyində yaratdığı ittifaq arasında baş verən müharibənin əsas səbəbi torpaq məsələsi idi. 1868-ci ildə imzalanmış Fort Larami müqaviləsinə əsasən Cənubi Dakotadakı Qara Təpələr Lakotaların ərazisi kimi tanınmış və ABŞ hökuməti ağ köçkünlərin həmin torpaqlara daxil olmasının qarşısını alacağına söz vermişdi. Lakin 1874-cü ildə bu ərazidə qızıl yataqları aşkar ediləndən sonra vəziyyət tam dəyişdi. Bölgəyə axın edən köçkünlər Lakotaları silaha sarılmağa vadar etdi və Kaster üsyançı tayfaları “sakitləşdirmək” üçün göndərildi.
ABŞ süvari qoşunları yerli Amerika tayfalarına qarşı buna bənzər çoxsaylı əməliyyatlar keçirmişdi və onların böyük əksəriyyəti ABŞ ordusunun asan qələbəsi ilə başa çatmışdı. Lakin bu dəfə Kaster bir sıra taktiki və strateji səhvlər nəticəsində öz qoşunlarını fəlakətə sürüklədi.
1. Kaster kifayət qədər qüvvə götürmədi
Lakotalara və onların müttəfiqlərinə qarşı yürüş zamanı Kasterin tabeliyindəki 7-ci Süvari Alayında təxminən 700 hərbçi var idi. Əməliyyatdan əvvəl ona əlavə iki süvari alayı təqdim olunmuşdu və bununla da qüvvələrinin sayı təxminən 2500 nəfərə çata bilərdi. Belə bir qüvvə Lakotalar və onların müttəfiqləri üçün ciddi üstünlük yaradardı. Lakin Kaster əlavə qüvvələri qəbul etmədi. O hesab edirdi ki, 7-ci Süvari Alayı qarşılaşacağı istənilən təhlükənin öhdəsindən gələ bilər.
2. Kasterin əsgərləri ən yaxşı silahlarını arxada qoydular
ABŞ ordusunun 7-ci Süvari Alayının hərbçiləri təkatımlı 45 çaplı “Springfield” karabini və tapançalarla silahlanmışdı. Bu silah dəqiq olsa da, atəş tempi aşağı idi, çünki hər patron əl ilə darağa yerləşdirilməli idi. Həmin dövrdə daha sürətli atəş açan məşhur “Winchester” və “Henry” təkrarlayan tüfəngləri də mövcud idi və onlar uzaq məsafələrdə də yüksək dəqiqlik nümayiş etdirirdi.
“Springfield” tüfənginin aşağı atəş tempi qüsur deyil, məqsədli seçim idi. ABŞ ordusunun planlaşdırıcıları silahı uzunmənzilli dəqiqliyə üstünlük vermək və sursata qənaət etmək məqsədilə seçmişdilər.
Döyüşlərin əksəriyyətinin aparıldığı məsafələrdə bu, ciddi problem yaratmırdı. Lakin yaxın məsafəli döyüşlərdə aşağı atəş tempi böyük çatışmazlığa çevrilirdi. Bundan əlavə, intensiv atış zamanı mis gilizlərin yüksək temperatur nəticəsində genişlənməsi və qara barıt qalıqları səbəbindən bir çox tüfəng tutulurdu. Süvari karabinlərində təmizləmə çubuqları olmadığından əsgərlər sıxılmış gilizləri bıçağın tiyəsi ilə çıxarmağa məcbur qalırdılar ki, bu da atəş tempini daha da aşağı salırdı.
Kaster daha bir qəribə qərar qəbul edərək ağır silahlarını da özü ilə aparmadı. Məlumata görə, yürüşə başlamazdan əvvəl ona XIX əsrin sonlarının pulemyotu hesab olunan “Gatling” sistemlərini götürmək təklif edilmişdi. Bu silahlar süvari qüvvələrinə böyük üstünlük qazandıra bilərdi. Lakin Kaster onların hərəkəti ləngidəcəyini düşünərək təklifdən imtina etdi.
3. Kaster və əsgərləri qılınclarını da götürmədilər
Yürüş zamanı 7-ci Süvari Alayı 1860-cı il model süvari qılınclarını da təchizat bazasında saxladı. Bu isə ciddi problem yaratdı, çünki onların tüfəngləri at belində istifadə üçün nəzərdə tutulmamışdı. Nəticədə alay klassik ağır süvari kimi deyil, atlı piyada kimi döyüşməyə məcbur oldu. Yəni onlar döyüş zonasına atla gəlib enir və sonra piyada şəkildə tüfənglə döyüşürdülər. Bu isə atlardan əldə edilən üstünlüyü xeyli azaldırdı.
Qılınclar ağır və istifadəsi narahat olsa, üstəlik səs çıxarsa da, bəzi tarixçilər hesab edir ki, onlar yaxın məsafəli döyüşdə süvarilərə müəyyən üstünlük və ya heç olmasa sağ qalmaq şansı verə bilərdi. Digər tarixçilər isə bunun döyüşün nəticəsinə ciddi təsir etməyəcəyini düşünürlər.
4. Kaster Lakotaların və müttəfiqlərinin sayını və imkanlarını düzgün qiymətləndirmədi
Lakota, Şimali Şayen və Arapaho döyüşçüləri adətən rəsm əsərlərində ox və yayla təsvir olunur. Əslində isə onlar “Winchester” və “Henry” təkrarlayan tüfəngləri əldə etmişdilər və bu silahlar onlara ABŞ süvarilərindən daha yüksək atəş gücü verirdi.
Kaster 700 nəfərlik süvari alayını hər biri təxminən 200-250 nəfərdən ibarət üç ayrı batalyona bölmüşdü. Bu isə bölmələrin bir-birinə dəstək verməsini mümkünsüz etmişdi. Bundan sonra o, yerli kəşfiyyatçıların Lakota düşərgəsinin böyüklüyü barədə verdiyi məlumatlara məhəl qoymadan artıq yorulmuş atlarını və əsgərlərini dərhal hücuma göndərdi.
Lakin düşərgəni ələ keçirmək əvəzinə, Kasterin təxminən 210 nəfərlik dəstəsi qısa müddətdə 1500-3000 arasında döyüşçü tərəfindən mühasirəyə alındı. Onun dəstəsi bir saat ərzində tamamilə məhv edildi.
Kaster və onun əsgərləri son nəfərlərinə qədər döyüşərkən 7-ci Süvari Alayının digər iki batalyonu yüksəkliklərdə müdafiə mövqeyi tutaraq növbəti günün günortasına qədər mühasirədə qaldılar. Yerli Amerika döyüşçüləri ABŞ əlavə qüvvələrinin vadidən yaxınlaşdığı xəbərini aldıqdan sonra 26 iyun günortadan sonra hücumu dayandıraraq geri çəkildilər.
Litl-Biqhorn kiçik döyüş olsa da, ABŞ üçün sarsıdıcı məğlubiyyət idi
Digər böyük hərbi fəlakətlərlə müqayisədə Litl-Biqhorn döyüşü daha kiçik miqyaslı idi. Tevtoburq meşəsi, Stalinqrad və ya Dyenbyenfu döyüşlərindən fərqli olaraq burada bütöv ordu məhv edilməmiş və ya əsir götürülməmişdi. Döyüşdə cəmi 268 ABŞ süvarisi həlak olmuşdu ki, bu da on il əvvəl baş vermiş Vətəndaş müharibəsinin döyüşləri ilə müqayisədə xeyli az idi. Döyüş ABŞ süvari qoşunları üçün taktiki fəlakət sayılsa da, ümumi müharibənin gedişinə ciddi təsir göstərmədi. Bir neçə ay sonra Lakotalar ABŞ ordusunun digər hissələri tərəfindən məğlub edildi.
Əksinə, qələbənin qiyməti yerli xalqlar üçün fəlakətli oldu. İsandlvana döyüşündə Britaniyanın məğlubiyyətindən sonra Zulu krallığının məhv edilməsi kimi, Kasterin ölümündən sonra da ABŞ-də Lakotalara və onların müttəfiqlərinə qarşı sərt cəza tədbirləri görülməsi tələbləri artdı.
ABŞ Milli Park Xidməti döyüş memorialına həsr olunmuş rəsmi internet səhifəsində bildirir: “Kasterin və onun əsgərlərinin ölümü ABŞ üçün yerli xalqları rezervasiya ərazilərinə köçürmək istiqamətində səylərin gücləndirilməsi üçün birləşdirici amilə çevrildi”.
Litl-Biqhorn döyüşündən bir ildən də az vaxt sonra 1876-cı il Böyük Siu müharibəsi, başqa adı ilə Qara Təpələr müharibəsi ABŞ-nin qələbəsi ilə başa çatdı. ABŞ hökuməti Lakotalara heç bir kompensasiya ödəmədən Qara Təpələrə nəzarəti ələ keçirdi. Sonrakı illərdə Lakotalar daha kiçik rezervasiya ərazilərinə köçürüldü və 1890-cı ildə Pain-Ric rezervasiyasına yerləşdirildi. Onlar həmin vaxtdan bu günə qədər orada yaşayırlar.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
