Bu yaxınlarda İsveçrədə keçirilən ABŞ-İran danışıqları yenidən hərbi toqquşmaların başlanması riskini müəyyən qədər azalda bilər. Lakin iki ölkə arasında ən mühüm məsələ, yəni Prezident Donald Trampın “Epic Fury” əməliyyatına başlamaq üçün əsas gətirdiyi İranın nüvə proqramı hələ də həllini tapmayıb.
Təəssüf ki, İranın nüvə proqramının hazırkı vəziyyəti barədə etibarlı məlumat çox azdır. Bu proqram artıq 2025-ci ilin iyununda İsrailin həyata keçirdiyi “Operation Rising Lion” və ABŞ-nin keçirdiyi “Operation Midnight Hammer” əməliyyatları nəticəsində ciddi zərbə almışdı. Tramp administrasiyası İranın nüvə proqramını tamamilə sıradan çıxarmağı qarşısına məqsəd qoysa da və İranın nüvə obyektlərinə ciddi ziyan dəydiyini göstərən açıq sübutlar olsa da, İranın nüvə imkanlarının tamamilə məhv edildiyi, yoxsa sadəcə müvəqqəti iflic vəziyyətinə salındığı hələ də məlum deyil.
Müharibədən əvvəl İran nüvə silahı əldə etmək həddinə çatmışdı
“Epic Fury” əməliyyatı başlamazdan əvvəl İranın nüvə proqramı görünməmiş inkişaf səviyyəsinə çatmışdı. İranın təxminən 9 400 kiloqram uran ehtiyatı var idi. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) qiymətləndirməsinə görə, bunun təxminən 440 kiloqramı nüvə silahlarında istifadə edilən U-235 izotopu üzrə 60 faiz zənginləşdirilmişdi. Bu həcmdə material təxminən 10 nüvə bombasının hazırlanması üçün kifayət edirdi.
Nüvə silahlarında yalnız 90 faiz və ya daha yüksək səviyyədə U-235 ilə zənginləşdirilmiş urandan istifadə etmək mümkün olsa da, uranı 60 faizdən 90 faizə qədər zənginləşdirmək əvvəlki mərhələlərlə müqayisədə daha asandır.
İran köhnə sistemləri müasir IR-6 sentrifuqaları ilə əvəz etmişdi. Natanz və Fordo obyektləri uranın zənginləşdirilməsi proqramının əsasını təşkil edirdi. Beləliklə, İran artıq uranı zənginləşdirə bilməsi məsələsini həll etmişdi. Əsas sual isə onun bunu nə qədər qısa müddətdə silah istehsalına çevirə biləcəyi idi.
JCPOA dövrü ilə müqayisədə İranın nüvə silahı hazırlaması üçün lazım olan müddət kəskin şəkildə azalmış və artıq həftələrlə ölçülürdü. BAEA İranın nüvə proqramını izləməyə davam edirdi və mümkün sıçrayışı qısa müddətdə aşkar edə bilərdi. Lakin beynəlxalq ictimaiyyətin İran silah istehsalını başa çatdırmamışdan əvvəl vahid reaksiya verməsi çətin olardı. Əgər silah hazırlanması tamamlanardısa, Şimali Koreya nümunəsində olduğu kimi, İranın nüvə proqramına qarşı hərbi müdaxilə variantı faktiki olaraq gündəmdən çıxardı.
“Epic Fury” əməliyyatı klassik “şok və vahimə” kampaniyası idi və genişmiqyaslı dağıntılara səbəb oldu. Natanz ciddi zərər gördü. İsfahan da zərbələrə məruz qaldı. İnzibati və elmi-tədqiqat infrastrukturu dağıdıldı, müasir sentrifuqa şəbəkələri ciddi şəkildə zədələndi.
Lakin binaların dağıdılması nüvə proqramının tam məhv edilməsi demək deyil. Nüvə sahəsində toplanmış bilik və təcrübə İran alimlərinin yaddaşında qalır. Hər hansı laboratoriya məhv edilsə belə, onlar yeni laboratoriya yarada bilərlər.
Müharibə İranın nüvə proqramı ilə bağlı beynəlxalq nəzarəti zəiflətdi
Hazırda ABŞ baxımından əsas problem odur ki, heç kim hər şeyin harada yerləşdiyini dəqiq bilmir. Vaşinqton ciddi kəşfiyyat boşluqları ilə üzləşib.
Müharibə başladıqdan sonra BAEA-nın İran ərazisinə çıxışı dayandırılıb. Nəticədə müfəttişlər tam nəzarəti həyata keçirə bilməyiblər. İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının bir hissəsinin harada saxlanıldığı barədə qeyri-müəyyənlik yaranıb. Bu isə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki yoxlama imkanları məhdudlaşdıqca real müşahidələri fərziyyələr əvəz edir. Nəticədə siyasətçilər tam olmayan məlumat əsasında qərarlar qəbul etməyə məcbur qalırlar.
İsveçrədə əldə olunan razılaşma əsasən nüvə məsələlərini əhatə etməyib. Sənəd daha çox atəşkəs mexanizmləri, dəniz təhlükəsizliyi, neft ixracı və iqtisadi münasibətlərin normallaşdırılmasına yönəlib. Razılaşma uranın zənginləşdirilməsi ilə bağlı fikir ayrılıqlarını və ya zənginləşdirilmiş uranın taleyi üzərində beynəlxalq nəzarət məsələsini həll etməyib.
Növbəti aylarda İran nüvə məsələsindən əlavə güzəştlər əldə etmək üçün danışıq vasitəsi kimi istifadə edə bilər. ABŞ isə daha çox şəffaflıq tədbirlərinin tətbiqinə çalışacaq və bunun müqabilində digər sahələrdə müəyyən güzəştlərə getməyə hazır ola bilər.
ABŞ və İran yeni nüvə sazişi imzalaya bilərmi?
Mümkün ssenarilərdən biri və ən nikbin variant ondan ibarətdir ki, İran danışıqlar yolu ilə nüvə fəaliyyətini dondurmağa razılaşsın. Bu halda İran yüksək səviyyədə uran zənginləşdirilməsinə uzunmüddətli məhdudiyyətləri qəbul edər, lakin mülki nüvə proqramının müəyyən elementlərini qoruyub saxlayar. Mövcud uran ehtiyatları seyrəldilə, beynəlxalq nəzarət altında saxlanıla və ya daha sərt yoxlama rejiminə cəlb oluna bilər.
Bunun müqabilində İran iqtisadi güzəştlər və sanksiyaların yumşaldılması əldə edər. Bu ssenari Vaşinqtona İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını aldığını bəyan etmək imkanı verər, Tehran isə öz elmi potensialını və nüvə infrastrukturunun böyük hissəsini qoruyub saxlaya bilər. Alternativ ssenari isə diplomatiyanın tam uğursuzluğa düçar olmasıdır.
Buna dəniz nəqliyyatı və gəmiçiliyə dair yeni mübahisələr, yoxlamalar və ya sanksiyaların yumşaldılması ilə bağlı fikir ayrılıqları, yaxud İsrailin Livanda hərbi əməliyyatlara başlaması səbəb ola bilər. Əgər danışıqlar tamamilə iflasa uğrayarsa, Tehran belə nəticəyə gələ bilər ki, diplomatiya rejimin təhlükəsizliyinə təminat vermir. Bu halda sərt xətt tərəfdarları yalnız nüvə çəkindirməsinin gələcəkdə “Epic Fury” kimi böhranların qarşısını ala biləcəyini iddia edəcəklər.
Belə vəziyyətdə İranın müharibədən salamat çıxmış zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarından, sentrifuqa avadanlıqlarından və qorunub saxlanılmış texniki biliklərdən istifadə edərək birdəfəlik nüvə silahı əldə etmək həddini keçməyə çalışacağı ehtimal olunur.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
