Çaka Bəy

Altay dağlarının qərbindən Aşağı Volqa istiqamətinə qədər uzanan çöllərdə yaşayan oğuzlar X əsrin sonlarına doğru tayfalar halında İslam dinini qəbul etdilər və bundan sonra türkmən adlandırılmağa başladılar. 1040-cı ildə Dandanakan zəfəri ilə öz dövlətlərini qurmamışdan əvvəl Səlcuqlular Qaraxanlılar və Qəznəvilərin təzyiqləri səbəbindən yeni yurd axtarışında idilər. Bu səbəbdən 1018-ci ildə Çağrı Bəy başçılığı ilə üç min süvari Van gölü bölgəsinə yürüş edərək Anadolu ilə ilk təması təmin etdi. Qənimət əldə etmək məqsədilə həyata keçirilən bu yürüşlərdən sonra bölgədə hakimiyyət sahibi olan Şərqi Roma (Bizans) imperiyası ilə qarşılaşmaları qaçılmaz idi.

Səlcuqlular Sultan Alp Arslanın komandanlığı altında 1071-ci il avqustun 26-sı cümə günü Malazgirt düzündə imperator Romanos Diogenin Şərqi Roma ordusunu məğlub edərək türk tayfaları üçün Anadolunun qapılarını sonuna qədər açdı. Şərqi Roma imperiyasının hərbi gücünün Malazgirtdə məhv edilməsindən sonra türk axınçıları ciddi müqavimətlə qarşılaşmadan Adalar dənizi və Mərmərə dənizi sahillərinə qədər irəlilədilər. Türk tarixinin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri olan Malazgirt zəfəri yurdsuz türkmən icmalarına daimi yaşayacaqları bir vətən qazandırdı.

Sultan Alp Arslanın Şərqi Roma imperiyasını məhv etmək və ya Anadoludakı torpaqlarını fəth etmək kimi məqsədi olmadığı üçün əsir düşmüş imperatoru az miqdarda fidyə, bəzi sərhəd tənzimləmələri və müttəfiqlik şərti ilə azad etdi. Lakin Romanos Diogen bir daha taxta qayıda bilmədi. Şərqi Roma imperiyası 1071-1078-ci illərdə sələfinin Səlcuqlularla bağladığı müqaviləni qəbul etməyən VII Mixail Dukas tərəfindən idarə olunurdu. VII Mixail Dukasın hakimiyyəti Süleyman Şahın dəstəklədiyi Nikefor Botaniat tərəfindən sona çatdırılan zaman Səlcuqlular artıq Kocaeli yarımadasında məskunlaşmış, Üsküdar və Kadıköyə qədər irəliləmişdilər.

Türklərin Anadoluda məskunlaşmağa başladığı bu mərhələdə qələmə alınmış mühüm dastanlardan biri olan “Danişməndnamə”də türk fəth hərəkatları ilə bağlı məlumatlar verilərkən Çavuldur (Çavurdur) Çakadan da bəhs edilir. Əsərdə Malazgirt döyüşünə ordusu ilə qatıldığı qeyd edilən Danişmənd Əhməd Qazinin zəfərdən sonra Anadolunun şimal və mərkəzi hissələrində fəth yürüşlərinə başladığı izah olunarkən, adı çəkilən Çakanın Kayseridən İstanbula qədər uzanan xətt boyunca yerləşdirilmiş hərbi birliklərdən birinin komandanı olduğu bildirilir. Buna görə də Çaka tarix səhnəsində sərhəd bölgələrində fəthlə vəzifələndirilmiş bir səlcuq ordu komandanı kimi görünür.

Çaka Anadoluda Şərqi Roma imperiyasının torpaqlarına təşkil etdiyi yürüşlərin birində Aleksandros Kabalikos tərəfindən əsir alındı və imperator Nikefor Botaniatın hüzuruna gətirildi. 1078-1081-ci illərdə Bizans paytaxtında əsir kimi saxlanılan Çakaya komandan olması və ya malik olduğu qabiliyyətlərlə diqqət çəkməsi səbəbindən “ən zadəganların birincisi” mənasını verən “Protonobilissimos” titulu verildi və saraydakı digər zadəganlarla birlikdə təhsil almasına şərait yaradıldı.

Yaşı irəliləmiş imperator Nikefor Botaniatın hakimiyyəti də 1081-ci ildə sona çatdı. Buna səbəb imperiyanın gəlirlərinin kifayət etməməsi, payladığı titullara görə ödənilən məbləğlərin xəzinəni tükəndirməsi və türklərin Asiyadakı torpaqları ələ keçirməsi idi. Anadolunun zəngin və zadəgan ailələrindən birinə mənsub olan yüksək rütbəli komandan (Strategos Autokrator) Aleksios Komnenos ordunun dəstəyini alaraq yeni imperator oldu və 1081-ci il aprelin 4-ü Ayasofyada tac geyindi.

Aleksios Komnenos taxta çıxdığı zaman dövlət iqtisadi, siyasi və hərbi baxımdan ağır dövrdən keçirdi. Dunay çayını keçmiş peçeneqlərin Şərqi Roma torpaqlarına dalğalar halında hücum etməsi, Adriatik istiqamətindən artan norman təhlükəsi, vergilərdən qaynaqlanan daxili narazılıqlar və Anadolunun təxminən dörddə üçünü ələ keçirmiş türk təhlükəsi onun qarşısında duran əsas problemlər idi. İmperator türklərə qarşı hərbi əməliyyatlara başlamazdan əvvəl Alman imperatorundan lazım gəldikdə yardım alacağına dair vəd aldı və tətbiq etdiyi vur-qaç taktikası ilə türkləri yormaq, onları sahil zolağından içərilərə çəkilməyə məcbur etmək siyasətinə başladı. Lakin norman təhlükəsinin artması səbəbindən vergi ödəməyi qəbul etdi və 1081-ci il ərzində Anadolu Səlcuq Dövləti ilə Drakon çayı müqaviləsini imzalamaq məcburiyyətində qaldı.

Şərqi Roma imperiyası 1049/50-ci illərdə səfirlərin qarşılıqlı mübadiləsi vasitəsilə Böyük Səlcuq Dövləti ilə də diplomatik münasibətlər qurmuşdu. Drakon çayı müqaviləsi Səlcuqluların digər bir qolu ilə Şərqi Roma imperiyası arasındakı münasibətlərə rəsmi xarakter verdi. Müasir terminlə ifadə etsək, Şərqi Roma imperiyası Anadolu Səlcuq Dövlətini rəsmən tanıdı. Beləliklə, Anadolu Səlcuq Dövlətinin qurucusu Süleyman Şah artıq 1078-ci ildə sadəcə dəstək verən tərəf olmaqdan çıxdı və mərkəzi İznik olan, İzmit körfəzi ətrafını da əhatə edən ərazinin siyasi hakimiyyəti kimi tanınmağa başladı.

Çaka bu dövrdə Aleksios Komnenosun sələfinin payladığı titul və mükafatları ləğv etməsi nəticəsində malik olduğu imtiyazları itirdi və İstanbuldan ayrılaraq İzmirə gəldi.

Sarayı tərk etməsinə Nikefor Botaniatın yaxın adamlarından biri hesab edilməsi və buna görə arzuolunmaz şəxs kimi qəbul olunması da səbəb olmuş ola bilər. Çünki Aleksios Komnenos taxta çıxana qədər yüksək rütbəli komandan kimi saraya gəlib-getdiyindən onun Çaka ilə qarşılaşması ehtimalı yüksəkdir.

İzmir niyə seçildi?

XI əsrin sonlarında İzmir Adalar dənizində yerləşən digər liman şəhərləri ilə müqayisədə mühüm üstünlüklərə malik ticarət mərkəzi idi. İlk növbədə şəhərə dəniz yolu ilə çatmaq istəyən düşmən Karaburun-Foça xəttindən başlayaraq təxminən otuz dəniz mili uzunluğunda dar su yolundan keçməli idi. Bu isə İzmir üçün dəniz istiqamətindən təbii müdafiə üstünlüyü demək idi. İqlim şəraiti və məhsuldar torpaqları da nəzərə alındıqda şəhərin əhəmiyyəti daha da artırdı.

Ən vacib məqam isə Çakanın İzmiri seçməsinin bölgədə məskunlaşmış türk əhalisinin mövcudluğu və hətta onların arasında ailə üzvlərinin olmasının nəticəsi olmasıdır. Digər tərəfdən Orta və Şərqi Anadolunun mühüm nöqtələrinin digər türk bəyləri tərəfindən ələ keçirilməsi və Şərqi Roma imperiyasının paytaxtına aparan ən asan yolun dənizdən keçdiyi düşüncəsi ilə gəmi inşası ustaları və gəmi tikintisi üçün nəzərdə tutulmuş sürüşdürmə meydançaları baxımından əlverişli olan İzmirin seçildiyini bildirən mənbələr də mövcuddur.

Aleksios Komnenosun taxta çıxma tarixi əsas götürüldükdə İzmirin fəthinin 1081-ci ilin sonları ilə 1082-ci ilin əvvəllərində baş verməsi ehtimalı yüksəkdir. Çaka Bəy imperator Komnenosun normanlarla davam edən mübarizəsindən və daimi peçeneq təzyiqi altında olmasından istifadə edərək İzmirdə sürətlə öz bəyliyini qurdu və gücləndirdi. İlk növbədə Qərbi Anadoludan topladığı türk qüvvələri ilə İzmiri ələ keçirdi, daha sonra isə Adalar dənizində iki və ya üç sıralı avarlı “dromon” (çektiri) sinfinə məxsus 40 gəmidən ibarət ilk türk donanmasını yaratdı. İzmir həmin dövrdə Bizans donanması üçün gəmilərin istehsal olunduğu, təcrübəli gəmi inşaatçılarının fəaliyyət göstərdiyi və gəmi tikintisi üçün zəruri əsas materiallara çıxışın asan olduğu bir mərkəz idi.


Çaka Bəyin ilk donanmasının əsasını təşkil edən “dromon” qədim yunan dilində “sürətli hərəkət edən” mənasını verən “dromou” sözündən yaranmış gəmi növü idi. Bu gəmilər 100-300 nəfərlik tutuma malik olsalar da logistika ehtiyaclarının saxlanılması üçün kifayət qədər sahəyə malik deyildilər. Bu səbəbdən onlar əsasən qısa məsafələrdə və uzun çəkməyən döyüşlərdə istifadə olunurdu.

Türklər göllər və çaylarla əhatə olunmuş ana yurdlarında dənizlərdən uzaqda yaşamalarına baxmayaraq dənizə və dənizçiliyə daim maraq göstərmiş, çayları “dəniz” mənasını verən “təngiz” adı ilə adlandırmışdılar.

Çaka Bəy donanmasında təcrübəli dənizçi heyətini yerli Şərqi Roma əhalisindən, döyüşçülərini isə türklərdən təşkil edərək ətraf sahillərə və adalara yürüşlər həyata keçirməyə başladı. İlk fəth etdiyi yer Urla (Klazomenai) oldu. Daha sonra mühüm liman şəhəri olan və körfəzin girişinə nəzarət etməyə imkan verən Foçanı (Phokai) ələ keçirdi.

Bunun ardınca Şərqi Aralıq dənizinin ən təhlükəsiz iki körfəzinə, yəni Kalonya və Yera körfəzlərinə sahib olan, əkinə yararlı torpaqlarının təxminən yarısı mühüm ticarət məhsulu sayılan zeytun ağacları ilə örtülü Midilli adasını hədəf aldı. Midillinin ələ keçirilməsi ada hakimi (Kourator) Alaposun bir gecə əvvəl adanı tərk etməsi səbəbindən asan baş verdi.

İlk hücum zamanı Midilli (Myliene) şəhərini ələ keçirməsinə baxmayaraq, adanın şimalında yerləşən və coğrafi mövqeyini möhkəm qala divarları ilə gücləndirmiş Methymna şəhəri təslim olmadı. Çaka Bəy adada ələ keçirdiyi ərazilərin idarəsini Göytürklərdən bəri davam edən ənənəyə uyğun olaraq sərhəd bəyi kimi qardaşı Yalvaca həvalə etdi.

Çaka Bəyin ailəsi haqqında qardaşından başqa evli olduğunu və bir qız övladının da olduğunu bilirik.

Çaka Bəy Sakız adasını yerli yunan əhalisinin ona qoşulması nəticəsində döyüşsüz ələ keçirdi. Onun hədəf seçdiyi yerlər araşdırıldıqda ciddi strateji plan əsasında hərəkət etdiyi görünür. Mühüm ticarət mərkəzi olan bəyliyinin dənizdən təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Urla və Foçanı ələ keçirmiş, bununla kifayətlənməyərək körfəzə yaxın sularda yerləşən Midilli və Sakız adalarını da fəth edərək təhlükəsizlik strategiyasını möhkəm əsaslar üzərində qurmuşdu.

Məhdud mənbələr vasitəsilə həyatını izləyə bildiyimiz Çaka Bəyin ən mühüm məqsədinin İstanbulun fəthi olduğu görünür. Bu səbəbdən quruda yetişmiş komandan olmasına baxmayaraq məqsədlərinə çatmaq üçün dəniz gücünə yönəlmişdi. Onun əzmkarlığı, cəsarəti və təşkilatçılıq qabiliyyəti dəniz tariximizin ilk böyük simalarından biri kimi tanınmasına səbəb olub.

İzmir və ətrafında sürətlə genişlənərək Şərqi Roma imperiyasının dənizaşırı ticarət mərkəzlərini bir-bir ələ keçirməsi və imperiya xəzinəsinin gəlirlərini azaltması səbəbindən imperator Aleksios Komnenos Çaka Bəyin üzərinə Niketas Kastamonniatesin komandanlığı altında bir donanma göndərdi. Lakin Çaka Bəy bu donanmanı ağır məğlubiyyətə uğratdı və 1090-cı il mayın 19-u ilk böyük Türk Dəniz Zəfərini qazandı.

Döyüş Çeşmə ilə Sakız adası arasında yerləşən Qoyun adaları bölgəsində baş verdiyi üçün “Qoyun adaları döyüşü” adı ilə tanınır və bu gün də Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələri tərəfindən üç böyük dəniz zəfərindən biri hesab olunur.


İmperator Aleksios Komnenos dənizdə aldığı məğlubiyyəti görünür rəqibini kiçik hesab etməsi ilə əlaqələndirmişdi. Buna görə də əvvəlkindən daha güclü donanma hazırlatdı və komandanlığı Konstantinos Dalessanosa verdi.

İkinci yürüşün ilk hədəfi Sakız adası oldu. Dalessanos qalanı ələ keçirməkdə tərəddüd göstərərkən Çaka Bəyin dəniz yolu ilə adaya köməyə gəldiyini öyrəndi. O, əlindəki donanmanı sərkərdələrindən Opusun ixtiyarına verərək düşmən donanmasını tapıb qəti nəticə verəcək məhvetmə döyüşünə girməsini əmr etdi.

Şərqi Roma donanması gecə vaxtı İzmir ilə Sakız adası arasında Çaka Bəylə qarşılaşsa da döyüşməyə cəsarət etmədi və Sakız limanına geri çəkildi. Komandan Opus döyüşməməsinin səbəbi kimi Çaka Bəyin o vaxta qədər dənizlərdə görünməmiş bir taktika tətbiq edərək gəmilərini zəncirlərlə bir-birinə bağlamasını göstərdi.

Çaka Bəy mövcud donanması ilə adaya səkkiz min əsgərlik əlavə qüvvə gətirdi. Limanın girişində quruda baş verən ilk döyüşdə Şərqi Roma birlikləri dağıldı. Konstantinos Dalessanos əsgərlərinə və donanmaya adanın qərb hissəsində yerləşən Balissonasa çəkilmək üçün hazırlıq görməyi əmr edərkən, Çaka Bəyə də elçi göndərərək danışıqlar təklif etdi.

Burada səkkiz min əsgərin bölgəyə göndərilməsi mövzumuz baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Çaka Bəy bəylik qurarkən bölgədəki türk varlığından faydalanmış olmalıdır. Qısa müddətdə səkkiz min təcrübəli quru qoşunu toplamaq asan deyil. Böyük ehtimalla bunlar yetişmiş türk döyüşçüləri idi və bu da bölgədə türk əhalisinin mövcudluğunu qiymətləndirmək üçün mühüm göstəricilərdən biridir.

Şərqi Roma sərkərdəsi Dalassenos ilə Çaka Bəy arasında üzbəüz görüşün aşağıdakı şəkildə baş verdiyi nəql olunur:

“Bil ki, mən bir vaxtlar Asiyada daim igidliklə döyüşən, yürüşlər edən, lakin təcrübəsizliyinin qurbanına çevrilərək məşhur Aleksandros Kabalikos tərəfindən əsir alınan həmin gəncəm. Daha sonra o məni xidmətində olmağım üçün imperator Nikefor Botaniata təqdim edən kimi mənə Protonobilissimos titulu verildi, qiymətli hədiyyələrlə mükafatlandırıldım və ona sədaqət andı içdim. Lakin Aleksios Komnenos dövlətin idarəsini ələ keçirdikdən sonra bütün işlərim alt-üst oldu. Mənim düşmən mövqeyi tutmağımın səbəbini sənə izah etmək üçün buraya gəlmişəm. Qoy imperator da bunu öyrənsin və əgər yaranmış düşmənçiliyə son qoymaq istəyirsə, haqq etdiyim, lakin sonradan əlimdən alınan bütün hüquqları mənə geri qaytarsın. Sənə gəlincə, əgər öz razılığınla övladlarımız arasında evlilik yolu ilə qohumluq qurmağı düşünürsənsə, həm siz rumlarda, həm də biz barbarlarda adət olduğu kimi, qarşılıqlı razılıq əsasında nikah müqaviləsi tərtib edilsin. O zaman mənim irəli sürdüyüm bütün şərtlər yerinə yetirilərsə, sənin vasitənlə imperatora rum dövlətindən aldığım və fəth etdiyim bütün adaları geri verəcəyəm və səninlə bağladığım müqavilənin şərtlərini yerinə yetirib öz yurduma dönəcəyəm”.

Burada diqqəti cəlb edən məqam Çaka Bəyin Dalassenosa “övladlar arasında evlilik yolu ilə qan qohumluğuna əsaslanan ittifaq” təklif etməsidir.

Akdes Nimet Kurat öz əsərində bu danışığa yer verib. Lakin o, Çaka Bəyin təklifinin Konstantinos Dalassenosa deyil, bilavasitə imperatora çatdırılması üçün edildiyini qeyd edib. Halbuki “Aleksiada” əsərində açıq şəkildə göründüyü kimi, təklif məhz Konstantinos Dalassenosa edilib. Çünki cavab olaraq Konstantinos Dalassenosun “...ondan və məndən istədiklərin barədə heç nə edə bilmərəm...” deməsi bunu təsdiqləyir.

Kurat eyni əsərində bu danışığa əsaslanaraq Çaka Bəyin qızlarından birinin Anadolu Səlcuq Dövlətinin sultanı I Qılınc Arslanla evli olduğunu göstərir və buna görə onun birdən çox qız övladının olması lazım gəldiyini irəli sürür. Biz isə Çaka Bəyin qızının I Qılınc Arslanla onun taxta çıxmasından sonra, 1093-cü ildə evləndiyini əsas götürərək bu nəticə ilə razılaşmadığımızı qeyd etmək istəyirik. Çaka Bəy bu görüşdən sonra yenidən əsgər toplamaq üçün adanı tərk etdi.

1090-cı ilin payızı gəldikdə Şərqi Roma imperiyasının ən təhlükəli və prioritet düşməni peçeneqlər idi. Görünür, Çaka Bəy Bizansı yalnız dənizdən deyil, qurudan da sıxışdırmağı planlaşdırırdı. Bu səbəbdən 1088-ci ildən etibarən demək olar ki, fasiləsiz şəkildə Şərqi Roma imperiyası ilə müharibə aparan başqa bir türk xalqı olan peçeneqlərlə əlaqə yaratdı və onları Gelibolunu işğal etməyə təşviq edərək ittifaq qurdu.

Lakin iki müttəfiq birgə hərəkət etmək imkanı əldə etməmiş, 1091-ci il aprelin 29-u Meriç çayının indiki Enezə yaxın hissəsində baş verən Lebunion döyüşündə Şərqi Roma və kuman türklərindən ibarət birləşmiş ordunun peçeneqləri ağır məğlubiyyətə uğratması onun məqsədinə gedən yolda gözlənilməz və mənfi hadisəyə çevrildi.

Peçeneq təhlükəsini aradan qaldıran Aleksios Komnenos İoannes Dukasın komandanlığı altında bir ordunu Çaka Bəyin üzərinə göndərdi. Şərqi Roma donanmasına isə əvvəlki yürüşdə olduğu kimi yenə Konstantin Dalassenos rəhbərlik edirdi.

Bu dəfə yürüşün ilk hədəfi Midilli adası oldu. Ada Çaka Bəyin qardaşı Yalvacın idarəsində idi. Qardaşının üstün düşmən qüvvələri ilə üz-üzə qaldığını görən Çaka Bəy adaya gəldi və döyüşə qatıldı. Lakin İoannes Dukasın səbirlə apardığı mühasirə və hücumlara daha artıq tab gətirə bilməyəcəyini anlayaraq, İzmirə çəkilməsinə icazə verilməsi şərti ilə adanı Şərqi Roma qüvvələrinə təhvil verdi.

Ancaq İoannes Dukasın verdiyi söz Konstantin Dalassenos tərəfindən məcburi öhdəlik kimi qəbul edilmədi və İzmirə çəkilən Çaka Bəyin donanmasına hücum edildi. Bu hücum nəticəsində donanmasının böyük hissəsini itirdiyi görünür. Bundan sonra Çaka Bəy İzmir və Efes gəmiqayırma zavodlarında sürətlə yeni gəmilərin inşasına başladı.

Şərqi Roma donanmasının Krit və Kipr adalarında baş qaldıran üsyanlara görə həmin bölgələrə göndərilməsi Adalar dənizində Çaka Bəyə qarşı mübarizənin yekun nəticəyə çatdırılmasına mane oldu. Şərqi Roma ilə mübarizəsindən əl çəkməyən Çaka Bəy 1093-cü ilin əvvəllərində Anadolu Səlcuqlarının taxtına çıxan I Qılınc Arslanla qızını evləndirərək qan qohumluğuna əsaslanan ittifaq yaratdı.

Midilli mühasirəsindən sonra İzmirə çəkilərkən məruz qaldığı hücum nəticəsində çoxlu gəmi itirməsi onu yeni donanma qurana qədər qurudan irəliləməyə sövq etdi. Bu irəliləyiş nəticəsində ilk olaraq yolunun üzərində yerləşən Edremiti (Adramyttion) ələ keçirdi. Daha sonra Nara burnu bölgəsində yerləşən Abidos qalasını mühasirəyə aldı. Buna cavab olaraq Şərqi Roma imperatoru Abidosu dəstəkləmək məqsədilə dənizdən güclü donanma göndərdi və I Qılınc Arslana məktub yazaraq onu qayınatası Çaka Bəyə qarşı qızışdırdı.

İmperator məktubunda I Qılınc Arslana belə müraciət etmişdi:

“Şanlı böyük Sultan Qılınc Arslan! Bilirsən ki, sultanlıq sənə ata mirası kimi keçib. Halbuki sənin qayınatan Çaka zahirdə rum dövlətinə qarşı silahlanır və özünü Basileus adlandırır, lakin bu açıq-aşkar bir aldatmacadır. Əslində isə o, çox böyük təcrübəyə malik və son dərəcə məlumatlı bir şəxs kimi rumlar üzərində Basileus olmaq haqqının olmadığını və bu qədər böyük dövlətin başına keçməsinin mümkün olmadığını yaxşı bilir. Onun qurduğu bütün planlar sənə qarşı yönəlib. Buna görə də sən nə onu sərbəst buraxmalı, nə də qətiyyətini itirməlisən. Etməli olduğun şey hakimiyyətindən məhrum olmamaq üçün ayıq-sayıq davranmaqdır. Mən isə Tanrının köməyi ilə onu rum ölkəsinin sərhədlərindən qovaram. Səni də öz mənafeyin naminə ölkələrini və hakimiyyətini diqqətlə qorumağa, mümkün olarsa sülh yolu ilə, bunu qəbul etməzsə silah gücü ilə onu yenidən öz tabeliyinə almağa çağırıram”.

Dövrün şərtləri nəzərə alındıqda ittifaqların çox kövrək əsaslar üzərində qurulduğu görünür. Həqiqətən də Çaka Bəyin Abidosu mühasirəyə alması həmin əraziləri öz genişlənmə zonası hesab edən I Qılınc Arslanı narahat etdi. Abidosu mühasirədə saxladığı vaxt Anadolu Səlcuq ordusunun üzərinə doğru hərəkət etdiyini öyrənən Çaka Bəy dənizdən Şərqi Roma donanması, qurudan isə Anadolu Səlcuq ordusu arasında sıxışıb qaldı. Bu vəziyyətdə o, kürəkəni I Qılınc Arslanla razılığa gəlməyin yollarını axtardı.

Dövrün mənbələri ilk böyük türk dənizçisinin həyatının, barışmaq üçün hüzuruna getdiyi kürəkəni I Qılınc Arslan tərəfindən onun şərəfinə təşkil edilən ziyafətdə sinəsinə endirilən qılınc zərbəsi ilə sona çatdığını bildirir. Əgər bu hadisə və onun ardınca baş verən Səlib yürüşü olmasaydı, türklər XIV əsrdə çatdıqları dənizçi bəyliklərin torpaqlarında daha erkən dövrdə məskunlaşmış olardılar.

Müttəfiqini öz əlləri ilə aradan götürən I Qılınc Arslan qısa müddət sonra, 1096-cı ildə Qüdsə yürüyən I Səlib ordusu tərəfindən əvvəlcə dövlətinin paytaxtı olan İznikdən çıxarıldı, daha sonra isə Eskişehirdə ağır məğlubiyyət alaraq Anadolunun içərilərinə çəkilməyə məcbur edildi. Şərqi Roma imperatoru Aleksios Komnenos Səlib yürüşünün yaratdığı qarışıqlıq mühitindən istifadə etdi və göndərdiyi donanma ilə Qərbi Anadolu sahillərini, Midilli, Sakız və Sisam adalarını, eləcə də İzmiri geri aldı.

Şərqi Roma ordusu bu yürüş zamanı yanında İznikdə əsir götürdüyü I Qılınc Arslanın həyat yoldaşını da saxlayırdı və yalnız İzmirin geri alınması ilə kifayətlənməyərək Efesdə yerləşən Tanrıvermiş bəyliyinə də son qoydu. Çaka Bəyin qurucusu olduğu bəyliyin ömrü təxminən 15-16 il davam etdi və 1097-ci ildə sona çatdı.

Başda Qərbi Anadolu olmaqla türklərin hakimiyyəti altında olan torpaqlar üçün Çaka Bəyin və onun yaratdığı donanmanın əhəmiyyəti ölümündən sonra daha yaxşı anlaşıldı. Çünki I Səlib yürüşü zamanı minlərlə səlibçi əsgər Çanaqqala boğazı və Mərmərə dənizi sahillərinə asanlıqla çatır, oradan isə Anadolunun içərilərinə doğru irəliləyirdi və onların qarşısına heç bir maneə çıxmırdı.

Nəticə

Çaka Bəyin on il ərzində həyata keçirdiyi İzmir, Urla, Foça, Midilli və Sakız fəthlərində izlədiyi strategiya onun coğrafiyanı çox yaxşı bildiyini göstərir. Həmçinin fəthlər zamanı qardaşı Yalvacın da yanında olması ailəsinin bölgədə yaşayan türklər arasında ola biləcəyinə işarə edir. Sultan I Qılınc Arslanla evləndirdiyi qızının mövcudluğu və Şərqi Roma ordusunun İzmiri geri almaqla kifayətlənməyərək Efesdəki Tanrıvermişin üzərinə yürüməsi də bu qənaəti dəstəkləyir.

Çaka Bəy İstanbulda olduğu dövrdə dənizçiliyin əhəmiyyətini dərk etmiş olmalıdır. Şərqi Roma imperiyasının şərq və qərb istiqamətlərində türklərin daimi təzyiqi altında qalmasına baxmayaraq, dəniz yolu ilə əldə etdiyi maddi və maliyyə gəlirləri hesabına ayaqda qaldığını görən Çaka Bəy güclü bəyliyin qurulması üçün donanmanın zəruri olduğunu başa düşmüş, yaratdığı donanma ilə Şərqi Romaya həlledici zərbə vurmağı planlaşdırmış ola bilər.

Bu səbəbdən o, bəyliyini qurduqdan və Adalar dənizində mühüm limanları, həmçinin ticarət mərkəzlərini ələ keçirdikdən sonra əlində olanlarla kifayətlənməmiş, İstanbulu əsas hədəf kimi müəyyənləşdirmişdi. Bundan başqa, Malazgirt döyüşündəki məğlubiyyətdən sonra həm şərqdə, həm də qərbdə davamlı torpaq itirən və zəifləyən, taxt varisliyinin müəyyən qaydaya əsaslanmadığı, adətən hərbi gücə sahib olan şəxsin imperator olduğu Şərqi Roma taxtına da göz dikdiyi düşünülə bilər.

Anna Komnenanın atasının dilindən yazdığı məktubda Çaka Bəyin özünü imperator hesab etdiyini bildirməsinə diqqət yetirildikdə, onun Şərqi Roma taxtını siyasi ambisiya ilə arzulamış olması da mümkündür. Digər tərəfdən, Şərqi Roma imperiyasının dənizlərdə baş verən hadisələrə yanaşması üzərində düşünmək lazımdır. İmperiya Avropadakı və Anadoludakı torpaq itkilərinə müəyyən həddə qədər dözə bilsə də, düşmənlərinin dənizdə güclənməsinə heç vaxt imkan verməyib.

Məsələn, Əbul Qasım dövründə Anadolu Səlcuq Dövlətinin gəmilərinin üzərinə donanma göndərmiş və gəmiləri hələ tikinti meydançalarında inşa olunarkən yandıraraq məhv etdirmişdi. Eyni həssaslığı Adalar dənizində imperiya üçün həyati əhəmiyyət daşıyan limanları ələ keçirən Çaka Bəy və onun donanmasına qarşı da göstərdi. 1090-cı ildə ilk cəhdində uğur qazana bilməsə də, sonrakı üçüncü əməliyyat zamanı türk donanmasına ağır zərbə vurmağa nail oldu. Şərqi Roma imperiyası ətraf dənizlərində başqa bir donanmanın mövcudluğunu qəbul etmirdi.

Çaka Bəydən təxminən dörd əsr sonra İstanbulu fəth edən Fatih Sultan Mehmet də Şərqi Roma üçün dənizin əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirmiş, mühasirədən əvvəl 1452-ci ildə Anadolu Hisarının qarşısında Rumeli Hisarını inşa etdirərək şəhərin dənizdən təminat və əlaqə yollarını nəzarət altına almışdı. Çaka Bəyin donanması dövrün gəmiçilik mədəniyyətində ön sıralarda yer alan “dromon”lardan ibarət idi. Bu gəmilər quruluşlarına görə uzaq məsafələrə və uzunmüddətli dəniz döyüşlərinə uyğun vasitələr deyildi. Buna görə də Çaka Bəy donanmanı, Qoyun adaları döyüşü istisna olmaqla, əsasən qüvvələrin daşınması və köçürülməsi vasitəsi kimi istifadə edirdi.

Ordu ənənəsi ilə yetişmiş bir komandanın çox qısa müddətdə dənizçilik kimi təcrübə və bilik tələb edən sahəyə uyğunlaşması, həmçinin Qoyun adaları döyüşündə təsirli dəniz gücünə qarşı qazandığı qələbə onun bu gün “İlk Böyük Türk Dənizçisi” kimi tanınmasına səbəb olub. Anadolu tarixi baxımından məsələ bütövlükdə qiymətləndirildikdə, əgər I Qılınc Arslan Bizansın siyasi oyununa aldanmayaraq qayınatası Çaka Bəylə güclü və etibara əsaslanan ittifaq qura bilsəydi, I Səlib ordusu Avropadan Asiyaya bu qədər asan keçə bilməz və bəlkə də Anadolu Səlcuqlarını İznikdən çıxara bilməzdi.

Çünki Çaka Bəy təxminən 10 min nəfərlik quru ordusu və 80 gəmiyə çatan donanması ilə səlibçi qüvvələrin Anadoluya keçidinin qarşısını ala biləcək, onlara böyük itkilər verdirəcək gücə və təcrübəyə malik komandan idi. Onun vaxtsız ölümü ilə türk dənizçiliyi təxminən iki əsr davam edən bir sükut dövrünə daxil oldu.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az