2025-ci ilin noyabrında Çin Xalq Azadlıq Ordusu Hərbi Dəniz Qüvvələri (PLAN) üçüncü aviadaşıyıcısı olan “Type 003 CNS Fujian”ı (18) istismara qəbul etdikdə, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrindən sonra dünyada aviadaşıyıcı operatorları arasında ikinci ən böyük gücə çevrildi. Ən iri və ölkə daxilində inşa edilmiş ikinci təyyarədaşıyan gəmi bu ilin sonunadək tam əməliyyat qabiliyyətinə (FOC) çata bilər.
Çinin dövlət mediası olan “Global Times” qəzetinin məlumatına görə, “Fujian” bu il ilkin əməliyyat qabiliyyətindən (IOC) tam əməliyyat qabiliyyətinə keçidi tamamlayacaq və “uzaq dəniz təlimlərinin keçirilməsi gözlənilir”. “Global Times” Çin hərbi ekspertlərinə istinadən bildirib ki, PLAN-ın üçüncü aviadaşıyıcısı “inşadan suya buraxılmaya, oradan isə istismara verilməyə qədər sürətli templə irəliləyib və çox qısa müddətdə əməliyyat qabiliyyəti qazanıb”.
“Type 003” həmçinin ilk uzaq dəniz təlim missiyasını həyata keçirə bilər. Bu, Çin aviadaşıyıcısı tərəfindən sonuncu belə missiyadan sonra ilk hal olacaq. Sonuncu dəfə “Type 002 CNS Shandong” 2023-cü ilin aprelində Qərbi Sakit okeanda ilk uzaq dəniz təlimini keçirmişdi.
“Fujian” həqiqi Çin superaviadaşıyıcısıdır
İstismara verildiyi il: 2025
İnşa edilən sayı: 1 (yeganə nümunə)
Uzunluğu: 316 m (1,036 fut 9 düym)
Eni: 76 m (249 fut 4 düym)
Sbasımı qabiliyyəti: təxminən 80,000-85,000 ton
Hərəkət sistemi: buxar turbinləri
Sürəti: təxminən 30 düyün (34.5 mil/saat, 55.56 km/saat)
Mənzili: 12,874-16,093 km (8,000-10,000 mil)
Silahlanması: “Type 1130” top əsaslı yaxın müdafiə sistemi, HHQ-10 raket əsaslı yaxın müdafiə sistemi, 50-dən çox təyyarə daşıya bilmə qabiliyyəti, CATOBAR buraxılış konfiqurasiyası (elektromaqnit katapultlar)
Heyəti: təxminən 2,000 nəfər (əlavə olaraq 1,000 aviasiya heyəti)
“Type 003 Fujian” 80 min tondan çox subasımı qabiliyyətinə malikdir və hazırda Çin Xalq Respublikasında indiyədək inşa edilmiş ən iri döyüş gəmisidir. Ölçüsündən əlavə, bu gəmi PLAN üçün “böyük sıçrayış” sayılır, çünki Pekinin mövcud aviadaşıyıcılarından xeyli daha texnoloji qabaqcıldır. O, xidmətə qəbul edilən ilk Çin katapultlu aviadaşıyıcısıdır. Bu imkan PLAN-ın Hind-Sakit okean bölgəsində dəniz aviasiyası ambisiyalarını ciddi şəkildə artıra bilər.
Pekin “Type 003 Fujian”ın funksionallığını nümayiş etdirməkdə vaxt itirməyib.
“Global Times” yazıb: “İstismara qəbul edildikdən qısa müddət sonra “Fujian” dənizdə ilk canlı döyüş təlim missiyasını həyata keçirdi. Həmin missiya zamanı J-35, J-15T, J-15DT və KJ-600 daxil olmaqla müxtəlif tipli aviadaşıyıcı əsaslı təyyarələr çoxsaylı katapult buraxılışları və eniş məşqləri keçirdilər”.
Pekin öz dəniz inkişafı ilə bağlı məlumat axınını diqqətlə nəzarətdə saxlayaraq yalnız uğurlardan danışsa və heç vaxt geriləmələri etiraf etməsə də, ekspertlər PLAN-ın çox qısa müddətdə əldə etdiyi irəliləyişi qeyd edirlər. XXI əsrin əvvəlində Çinin heç bir aviadaşıyıcısı yox idi. O, Ukraynadan tamamlanmamış sovet istehsalı “Varyag” aviadaşıyıcısını almış, sonradan bu gəmi tamamlanaraq “Type 001 Liaoning” olmuşdu və bu, daha sonra ölkə daxilində inşa edilən “Type 002 Shandong”a yol açmışdı.
“Type 001”in istismara qəbulundan cəmi 14 ildən az müddətdə Çin dünyada ikinci ən böyük aviadaşıyıcı operatoruna çevrilib. O, həmçinin qabaqcıl texnologiyalar sahəsində, xüsusilə elektromaqnit katapultlarda böyük irəliləyiş əldə edir.
Bu sistem aviadaşıyıcıdan havaya qalxan uçuşların sayını artıra bilər. Texnologiya həmçinin daha ağır sabit qanadlı pilotlu təyyarələrin və pilotsuz uçuş aparatlarının döyüş gəmisindən istifadə etməsinə imkan yaradır.
Çin hərbi məsələlər şərhçisi Vey Donqsyu dövlət televiziyası CCTV-yə bildirib: “Biz “Fujian”ın tam təyyarə yüklənməsi ilə fəaliyyət göstərdiyini və bütün göyərtəsi boyunca təyyarələri havaya qaldırıb geri qəbul etmək qabiliyyətini gördükdə, onun döyüş qabiliyyətinin tam formalaşdığını hesab edə bilərik”.
“Fujian” artıq uzaq dəniz təlimləri keçirib
Çin “uzaq dəniz mühafizəsi” də adlandırılan uzaq dəniz təlimlərini davam etdirir. Bu təlimlər aviadaşıyıcı zərbə qruplarını sahil bazalarından uzaqda, açıq okean şəraitində sınaqdan keçirmək üçün nəzərdə tutulub. Məqsəd okean donanması döyüş hazırlığını artırmaq, birgə əməliyyatlar aparmaq və “birinci ada zənciri”ndən kənarda uzunmənzilli güc proyeksiyasını qorumaqdır.
Bu təlimlərə hava hücumundan müdafiə, dəniz zərbələri və gecə-gündüz aviadaşıyıcı əsaslı aviasiya əməliyyatlarını əhatə edən çoxsaylı “döyüşdüyün kimi məşq et” ssenariləri daxil olub.
“Global Times” Veyə istinadən yazıb: “Uzaq dəniz təlimlərinə daxil olmaq üçün yalnız yüksək döyüş hazırlığı deyil, həm də fövqəladə hallara hərtərəfli hazırlıq lazımdır ki, bütün uzaq dəniz missiyaları problemsiz başa çatsın”.
Çin aviadaşıyıcıların imkanlarını və onların uzaq sularda, o cümlədən “təbii fəlakət yardımı, terrorla mübarizə, tibbi dəstək və uzaq dəniz logistikası kimi qeyri-döyüş hərbi əməliyyatları” yerinə yetirmək qabiliyyətini anlayır. Bu məqamları digər Çin hərbi eksperti Van Yunfey vurğulayıb.
PLAN üçün yeni “böyük sıçrayışlar” tezliklə gəlir
Xidmətdə üç aviadaşıyıcısı ilə PLAN artıq hərəsində iki aviadaşıyıcısı olan Böyük Britaniya Kral Donanmasını və Hindistan Hərbi Dəniz Qüvvələrini geridə qoyub. Çin Prezidenti Si Cinpin Çinin dəniz gücünü genişləndirmək üçün 2035-ci ilədək doqquz aviadaşıyıcı idarə etməli olduğunu bildirib.
Dördüncü böyük gəminin artıq tikildiyi ehtimal olunur.
Əlavə üç aviadaşıyıcının, hətta köhnə “Type 001 Liaoning” yalnız təlim məqsədinə keçirilsə, daha çox sayda gəminin inşa edilməsi son dərəcə iddialıdır. Lakin analitiklər hesab edirlər ki, çox yüksək xərclə olsa da, bu məqsədə nail olmaq mümkündür. Si bunu prioritet elan edib və Çin Tayvanı, Pekinin ayrılmış əyalət hesab etdiyi ərazini materik nəzarətinə qaytara bilsə, bu, xüsusilə həlledici ola bilər.
Van bildirib ki, Çinin aviadaşıyıcı zərbə qrupları ölkənin milli suverenliyinin müdafiəsi və “yenidən birləşməyə nail olunması” üçün həlledici olacaq. Bu isə açıq şəkildə Tayvana işarədir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
