Rusiya Ukraynaya hücum edəndə milyonlarla insan ölkədən qaçdı, lakin çoxlu ukraynalı qadın döyüşə doğru getdi. Onlar indi pilotsuz uçuş aparatları hazırlayan mühəndislər, artilleriya atəşi altında mülki şəxsləri təxliyə edən könüllülər, Ukraynanın pilotsuz uçuş aparatı inqilabını getdikcə daha çox hərəkətə gətirən texnologiya işçi qüvvəsi və Rusiya qüvvələrinə zərbələr endirən gənc pilotsuz uçuş aparatı operatorlarıdır.
Onların rolu getdikcə daha vacib olur, çünki münaqişə Ukraynanın canlı qüvvəsini zəiflədir və ümumi səfərbərlik problemlərini dərinləşdirir. 2025-ci ilin əmək bazarı qiymətləndirməsi göstərib ki, sorğuda iştirak edən şirkətlərin yarısı 2026-cı ildə ənənəvi olaraq kişilərin üstünlük təşkil etdiyi sahələrdə qadınları işə götürməyi planlaşdırır. Müharibə şəraitində olan Ukraynada qadınlar ölkənin ümumi müdafiə səfərbərliyinin davam etdirilməsində getdikcə daha mühüm rol oynayırlar.
Rusiyanın genişmiqyaslı işğalından əvvəl Lyuba Şipoviç ABŞ-də rahat həyat yaşayırdı. O, uğurlu proqram mühəndisi və Avropaya genişlənmə planlaşdıran fintex sahibkarı idi. İşğalla birlikdə o, texniki bacarıqlarını Ukraynanın özünü müdafiə etməsi üçün texnologiyadan istifadə etməsinə kömək etməyə yönəltdi.
Şipoviç Ukrayna ordusu üçün hərbi texnologiyaların inkişafını dəstəkləyən və əsgərlərə pilotsuz uçuş aparatı ilə yerüstü robot texnikası üzrə təlim keçən “Dignitas” təşkilatının həmtəsisçisi oldu. Böyük Ukrayna pərakəndə satış şirkətləri ilə tərəfdaşlıq vasitəsilə “Dignitas” qadın pilotsuz uçuş aparatı operatorlarının tam təlim və təchizatının maliyyələşdirilməsinə də kömək edib, sonra onlar öz əməliyyat pilotsuz uçuş aparatı dəstləri ilə cəbhəyə göndəriliblər. “Onlar döyüş meydanında kimin yer ala biləcəyi barədə köhnə təsəvvürləri dağıdırlar”, - deyə “Dignitas” bloqunda yazılıb.
Ukraynalı yerüstü robot texnikası komandirlərindən biri deyib ki, Şipoviçin “Dignitas” təşkilatı “yeni həlləri sürətlə sınaqdan keçirməyə, onları real döyüş şəraitinə uyğunlaşdırmağa və həqiqətən işləyən vasitələri tez bir zamanda ön xəttə çatdırmağa” kömək edir. Başqa bir komandir isə bildirib ki, “Dignitas”ın operator hazırlığında kömək etdiyi yerüstü robot texnikası məktəbinə göndərmək üçün daha çox əsgəri olmasını istəyərdi.
Ukraynanın pilotsuz uçuş aparatı inqilabının arxasında duran digər əsas sima Mariya Berlinskadır. O, “Dignitas”ın həmtəsisçisi və “Victory Drones” təşəbbüsünün aparıcı qüvvəsidir. Donbas müharibəsində könüllü olmuş keçmiş hava kəşfiyyatı operatoru Berlinskaya Ukraynada hərbi modernləşmə və qadınların orduya inteqrasiyası üzrə aparıcı səslərdən birinə çevrilib. “Dignitas Ukraine” prezidenti Dmitro Kavun Berlinskayanı “uzaqgörən və ideya yayıcısı” adlandırıb.
“Victory Drones” layihəsi vasitəsilə o, 50 mindən çox hərbi qulluqçuya pilotsuz sistemlər üzrə təlim keçməyə kömək edib. O, həmçinin struktur islahatlarını irəli aparıb, idxal olunan pilotsuz uçuş aparatlarına gömrük maneələrinin və əlavə dəyər vergisinin aradan qaldırılmasına kömək edib ki, vacib texnologiyalar daha sürətlə döyüş meydanına çatsın.
Berlinskaya bildirib: “Biz bəşər tarixinin ən böyük texnoloji müharibəsindəyik, burada Davud Şər Oxunun nəhəng Qolyatını saxlamaq üçün daim asimmetrik şəkildə yeni texnoloji “sapandlar” icad etməlidir”.
Ukraynanın texnoloji üstünlüyünü qorumağa kömək edən digər qadın İrina Jluktenkodur. O, “Dzyga’s Paw Foundation”un həmtəsisçisi və direktorudur. Bu Ukrayna qeyri-kommersiya təşkilatı ön xətt bölmələrini pilotsuz uçuş aparatları ilə təmin edir və ordu bölmələri üçün tədqiqat və inkişafı dəstəkləyir.
2022-ci ildən etibarən onun kiçik komandası beynəlxalq kütləvi maliyyələşdirmə yolu ilə 5,5 milyon dollardan çox vəsait toplayıb və 70-dən çox ölkədə qlobal dəstəkçi şəbəkəsi qurub. O, layihəyə indi həyat yoldaşı olan Dimko ilə başlayıb. Dimko 2024-cü ildə orduya qoşulub. Jluktenko deyib: “Düşünürəm ki, münasibətimiz həm mənim, həm də Dimko üçün vacibdir, lakin hazırda bunu kənara qoymuşuq, çünki mübarizəni prioritet seçmişik”.
2024-cü ilin iyununda keçirilən toylarından qısa müddət əvvəl o, “X” platformasında yazmışdı: “Mən tezliklə evlənəcəyəm. Bəzi dostlarımı toyuma dəvət edə bilmirəm, çünki onlar bizim müstəqilliyimiz, hər bir Ukrayna vətəndaşının, o cümlədən mənim azadlığım üçün döyüşməyi seçdilər. Və onlar ruslar tərəfindən öldürüldülər”.
Ölkə üzrə digər qadınlar Ukraynanın müdafiəsinə başqa yollarla kömək etmək üçün könüllü oldular. İşğalın ikinci günündə Alina Holovko Dniproda könüllüləri təşkil etmək üçün “Telegram” qrupu yaratdı. Qısa müddət sonra gələn şəxslər razılaşdılar ki, ruslar şəhərə gəlsələr qarşısını almaq üçün kuzov təmiri sexində “Molotov kokteyli” hazırlasınlar. Növbəti gün üç dəfə çox insan gəldi. Tezliklə gündə 100 nəfərə qədər insan könüllü olurdu.
Sonra əsgərlər onun anbarına gəlib soruşdular ki, rəhbər kimdir. Kişilər susdu. Holovko irəli çıxdı. O deyib: “Bizim komandamız üçün mənə böyük anbar və yemək bişirmək yeri verildi. İnsanlar hansısa şəkildə kömək etmək istədikləri üçün materiallar, yanacaq, şüşə və digər humanitar yardımlar gətirilirdi”.
Tezliklə “Molotov kokteylləri”nə ehtiyac qalmadı. Amma müharibə yenicə başlayırdı. Xarkovdan tanışları zəng edib artilleriya atəşi altında mülki şəxslərin təxliyəsinə kömək istədilər. Holovko yenidən istiqamət dəyişdi. O dedi: “Həmin gün köhnə tanışım Antonla rastlaşdım. O, nə etdiyimi soruşdu. Mən təxliyələr barədə danışdım və o, bunu 30 mindən çox izləyicisi olan “Instagram” hesabında paylaşmağı təklif etdi. Həmin andan etibarən mən operator oldum, Anton isə paylaşımlara kömək etdi. Müraciətlərin sayı həddindən artıq idi və mən gündə yalnız bir neçə saat yata bilirdim”.
O vaxtdan bəri o, 40 mindən çox mülki şəxsin təxliyəsinə kömək edib. Holovko deyib: “Getdikcə daha çox qadın təxliyə avtobuslarının sükanı arxasında olur, humanitar yardım çatdırılmasını təşkil edir və böhran zonalarında işləyir”.
Onun sözlərinə görə, bir çox qadın yaxınları səfərbər ediləndən sonra könüllü fəaliyyətə başlayır, lakin sonradan bu iş daha dərin məna daşıdığı üçün qalırlar, bu, bir çağırışa çevrilir. O bildirib: “Ehtiyacı görəndə cinsiyyətin fərqi olmur. Müharibə qadınları daha cəsur, daha qətiyyətli edib və ən vacib məqamlarda məsuliyyət götürməyə hazırlayıb”.
Holovko əlavə edib: “Müharibə ağrı və ölümdür. Bacaran hər kəs döyüşməlidir”. Və qadınlar döyüşürlər. Yuliya Didenko 21 yaşındadır. Onun çağırış adı “Tışa”dır. O, Ukraynanın Pilotsuz Sistemlər Qüvvələrinin 413-cü alayında kəşfiyyat pilotsuz uçuş aparatı operatorudur.
Ukraynanın Pilotsuz Sistemlər Qüvvələrinin sözçüsü Olqa Meloşina bildirib ki, pilotsuz uçuş aparatı vəzifələri daha təhlükəsiz deyil. Rusiya qüvvələri operatorları fəal şəkildə ovlayır. Pilotsuz sistemlər döyüş meydanında üstünlük qazandıqca daha çox qadın operatorluq, təmir və radioelektron mübarizə sahələrinə keçir. Qadınlar indi qüvvənin 4,2 faizini təşkil edir və o qeyd edir ki, bu, mühüm göstəricidir, çünki onlar könüllü qoşulurlar.
Didenko deyib ki, hərbi karyera planlaşdırmırdı. “Məndə qorxu yox idi. Ruslar ukraynalıları öldürərkən və işgəncə verərkən mənim evdə dincəlməyimdən daha qorxulu nə ola bilər?”, - deyə o qeyd edib.
Onun işi texniki və təhlükəlidir, üstəlik çətinlikləri var. “Zireh və geyim qadın anatomiyasını nəzərə almır”, - deyə o bildirib. Didenko, həmçinin qeyd edib: “Düzünü desəm, kişi anatomiyasını da çox nəzərə almır”. O, avadanlığının böyük hissəsini özü alıb və ya qadın əsgərlərin təminatı ilə məşğul olan qadın könüllülərə güvənib. “Mən onlara sonsuz minnətdaram. Qadınların bir-birini dəstəkləməsi vacibdir”, - deyə o bildirib.
Yaxın vaxtlara qədər Ukrayna qadınlarının əksər döyüş vəzifələrində rəsmi xidmətinə qadağa qoyulmuşdu. Bu, 2022-ci ildən sonra dəyişdi. Bu gün Ukrayna ordusunda 70 mindən çox qadın xidmət edir və minlərlə qadın döyüş rollarındadır. Ordunun gender müşaviri Oksana Hriqoryeva NPR-ə deyib ki, qadınlar bəzi hallarda hətta hamilə vəziyyətdə belə indi demək olar bütün ixtisaslarda xidmət edirlər. Bir çoxu yaxınlarını itirdikdən sonra qoşulub. Digərləri ailələrini və evlərini müdafiə etmək üçün orduya yazılıblar.
İctimai münasibət də dəyişib. KIIS tərəfindən 2018-ci ildə və “InfoSapiens” tərəfindən 2022-ci ildə keçirilən ümumukrayna sorğularına əsasən, orduda qadınlar üçün bərabər imkanlara dəstək Rusiyanın genişmiqyaslı işğalından sonra 53 faizdən 80 faizə yüksəlib.
Hətta Rusiya da qadın pilotsuz uçuş aparatı operatorlarını önə çıxarmağa başlayıb. Mart ayında Beynəlxalq Qadınlar Günü ərəfəsində Rusiya dövlət televiziyası ön xətt bölmələrində pilotsuz uçuş aparatı pilotu kimi xidmət edən qadınlar barədə reportaj yayımlayıb.
BBC-nin 2024-cü ilin oktyabr hesabatında əsasən qadınlardan ibarət olan “Buçanın Cadugərləri” adlı könüllü hava hücumundan müdafiə bölməsindən bəhs olunurdu. Bu bölmə Kiyev yaxınlığındakı şəhərləri Rusiya pilotsuz uçuş aparatı hücumlarından qorumağa kömək edir və qadınların Ukraynanın müdafiəsində artan rolunu göstərir.
“Belə hallarda sübut etməlisən ki, sən də onlar kimi eyni döyüş bölməsisən. Ən vacibi öz haqqını müdafiə etməkdən qorxmamaqdır”, - deyə Didenko qeyd edib.
Onun orduya qoşulmaq motivasiyası sadədir. “Bu, rusların əlimizdən aldığı dostlar və yaxınlar üçün qisasdır. Oğurlanmış zaman, imkanlar və arzular üçün qisasdır”, - deyə Didenko bildirib. O, qadınların döyüşə yararsız olduğu fikrini rədd edir. “Qadınlar kişilər kimi eyni döyüş bölmələridir. Bəli, fiziki iş bizim üçün daha çətindir. Amma biz məşq edirik, öyrənirik və işləyirik”, - deyə o vurğulayıb.
Qadınlar indi cəbhədə getdikcə genişlənən vəzifələrdə xidmət edirlər. Ukrayna Milli Qvardiyası bu yaxınlarda ilk tam qadın heyətli FPV pilotsuz uçuş aparatı zərbə qrupunu yerləşdirib. Ukraynanın Pilotsuz Sistemlər Qüvvələri də tam qadınlardan ibarət zərbə bölmələri, o cümlədən qadın operatorlar üçün xüsusi hazırlanmış “Vampire” bombardmançı pilotsuz uçuş aparatını idarə edən “Harpies” qrupu yaradıb.
Didenko deyib: “Artıq rəhbər vəzifələrdə çoxlu qadın tanıyırıq, yoldaşlarını mühasirədən çıxaran və saysız-hesabsız digər inanılmaz, həqiqətən qəhrəmanlıq işləri görən qadınlar var. Bizim üstünlüyümüz qeyd-şərtsiz motivasiyamızdadır, çünki burada olan hər bir qadın könüllü gəlib”.
Holovko bildirib: “Ukraynanı anlamaq üçün onun insanlarının güclü xeyirxahlığını yaşamaq lazımdır”. Və getdikcə daha çox, Ukraynanın qadınlarının gücünü görmək lazımdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
