Xüsusilə hərbi strategiyalara yol göstərən, diplomatik proseslərdə kritik rol oynayan və dünyanın gələcəyi üzərində yüksək təsir gücünə sahib olan yeni nəsil müdafiə texnologiyaları və vasitələrinə əsaslanan modellər bu günün müəyyənedici dinamiklərinə çevrilib.

Klassik strateji mövqelər bir onurğa kimi qorunsa da, yeni texnika və bu texnikanın mövcudluğu ilə konfiqurasiya edilə bilən çoxsaylı alternativlər strateji analizlərin, risk təyinatlarının və əməliyyat konsepsiyalarının yenidən nəzərdən keçirilməsini də zəruri edir.


Müharibə doktrinasının əsas elementləri ilə asimmetrik güc mərkəzlərinə qarşı aparılan mübarizənin uğuru tədqiqatçı, dizayner, istehsalçı və istifadəçi arasında qurulacaq əlaqədən güc alan düzgün bir sektor dizaynına və dinamik bir müdafiə sənayesi ekosisteminə bağlıdır.

Terrorla mübarizədən əldə edilən bacarıqlardan, Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi təcrübəsindən, Rusiya-Ukrayna müharibəsinin bizə öyrətdiklərindən və ən yeni nümunə olan, uzaqmənzilli ballistik toqquşmalardan ibarət 12 Günlük Müharibədən həm öyrənərək, həm də hər cür sızma cəhdindən bacarıqla çıxan Türkiyə təcrübəsinin misilsizliyi qürurvericidir.

Yeni müharibə konsepsiyası və mövcud döyüş üsulları birlikdə nəzərə alındığında, yaxın və uzaqmənzilli toqquşma sahələrinin kəşfiyyatın təsiri altında dəyişdiyi yönündə belə bir analiz mümkündür:

• Dəqiq zərbə üsulları rejimini yüksək texnologiyalı kəşfiyyat imkanları ilə birləşdirərək görünməz sahədə əməliyyat aparmaq,
• Düşmən qüvvələrinin irəliləyişini dayandıracaq hibrid və konvensional hücum sistemlərindən səmərəli istifadə,
• Xərci səmərəli və funksional zərbə gücünü yönləndirən və koordinasiya edən elementləri inteqrasiya etməyə fokuslanmaq,
• Yüksək dəqiqliyə və sürətə sahib orta/uzun mənzilli ballistik raketləri döyüş meydanına daxil etmək,
• 5-ci nəsil hava vasitələri üçün hazırlanmış radarlar, sensorlar, “hava-hava” raketləri (infraqırmızı/radar yönləndirməli və maye yanacaqlı/”RamJet” raketlər) və aşağı görünməyə malik sistemləri birləşdirərək hava döyüşünü görmə məsafəsi xaricindəki havadan-havaya qarşıdurma formasına çevirmək.

Yeni İnkişaflara Orta Şərqdən Baxış

Müdafiə sənayesi sahəsindəki bütün bu yeniliklərin tətbiq sahəsi kimi qəbul olunan Orta Şərqə baxmaq vacibdir. Orta Şərq yalnız xaos, münaqişə və qeyri-sabitliyin mərkəzi kimi deyil, müasir müharibə texnologiyalarının tətbiq meydanı kimi də qiymətləndirilir. Lakin dövlətlərarası güc mübarizələrinin hazırkı arenaları olaraq yeni nəsil vasitələr, müxtəlif texnologiyaların qarışığından ibarət avadanlıqlar və strateji dinamizm arasında sıxışıb qalmış bir Orta Şərq mövcuddur.


Bizim də bir parçamız olan Orta Şərq coğrafiyası, son illərdə müharibə texnologiyalarının hazırlanması və tətbiqi baxımından sanki bir laboratoriya funksiyasını yerinə yetirir. Son 20 ilin münaqişələrinə baxıldığında, “müharibə” adlandıra biləcəyimiz hadisələrin əksəriyyətinin Türkiyənin ətrafında baş verdiyi görünür.

Balkanlardan Körfəzə, Ukraynadan Rusiyaya, Azərbaycan-Ermənistan xəttinə qədər yaşanan bütün bu qarşıdurmalar geosiyasi reallığımızın tam mərkəzində yer alır.

Son baş vermiş 12 Günlük Müharibə və hər keçən gün intensivliyi artan, ABŞ-nin də birbaşa İsrailin xeyrinə müdaxilə etdiyi yeni müharibə forması hər cəhətdən fərqli və bütün qəlibləri pozan bir xarakterdə keçdi.

İndiyə qədər baş verənlər:

• “Stealth” texnologiyasına sahib F-35-lərlə dəqiq sursatlardan istifadə olunaraq həyata keçirilən ilk dalğa əməliyyatlarının önə çıxması,
• Ballistik və səsdən sürətli raketlərin həm havadan, həm də qurudan intensiv şəkildə işlədilməsi,
• Hava qüvvələrinin birbaşa toqquşmaması,
• Kəşfiyyat tərəfindən yönləndirilən dəqiq zərbə rejiminin şok və qorxu effekti yaradaraq strateji iflic törətməsi,
• Yüksək dağıdıcı gücə malik raketlərin nümayiş etdirilməsi.


İsrail, sahib olduğu yüksək dəqiqlikli dağıdıcı texnologiyalar və aşağı görünmə qabiliyyəti ilə İranın müdafiə xəttində ciddi ziyanlar yaratdı. İran isə hipersəs silah sistemləri vasitəsilə yüksək sürət, kinetik enerji və dəqiqlik balansı ilə İsrailin hava müdafiə infrastrukturunu (“Dəmir Günbəz”–“Davidin Sapandı”) dəfələrlə aşaraq müxtəlif ballistik raketlərlə İsrailin böyük şəhərlərində müxtəlif hədəfləri vurmağı bacardı.

İsrailin qarşı tərəfin daxili dinamiklərini hərəkətə gətirərək yüksək manevr qabiliyyətli elementlərlə sürətli nəticə alacaq dağıntılar yaratmaq üçün çoxölçülü strategiya izlədiyi görünür. İran isə əlindəki ballistik və hipersəs raket sistemləri ilə qarşı tərəfə həm dağıdıcı, həm də çəkindirici təzyiq göstərməyi strateji üstünlükdən çox, taktiki zərurət kimi görmək məcburiyyətində qaldı.


Bu nöqtədə Türkiyənin müdafiə sənayesində qısa müddətdə çatdığı səviyyənin bu gün etibarilə nə qədər düzgün qurulduğu aydın olur. Ətrafımız od-alov içindəyikən, ballistik raket “fırtınaları” yanımızdan keçib hədəflərinə doğru gedərkən Türkiyənin bütün imkanlarının Azərbaycan-Ermənistan, Rusiya-Ukrayna, 12 Günlük Müharibə kimi qarşıdurmalarda istifadə olunan müasir müharibə texnologiyaları və strategiyaları yalnız izlənən deyil, sahib olunmalı və inkişaf etdirilməli reallıqlar halına çatdığı görünür.

Türkiyə son 20 ildə formalaşdırılan müdafiə sənayesi potensialı və “Milli Texnologiya Hərəkatı” vizyonu istiqamətində:

• Dəqiq zərbə qabiliyyəti,
• Yüksək qətnaməli kəşfiyyat sistemləri,
• Asimmetrik müharibə sahələrində üstünlük təmin edən platformalarla ön plana çıxır.

Bundan əlavə, inkişaf etməkdə olan radar texnologiyaları, hava və raketdən müdafiə sistemləri, radioelektron mübarizə vasitələri, yeni nəsil hava platformaları və komanda-idarəetmə infrastrukturu ilə birlikdə Türkiyə üçün böyük potensial vəd edir.


Bütün bunlarla yanaşı, yeni reallıqların yaratdığı çətinliklər fonunda sürəti artıraraq, təbəqəli hava hücumundan müdafiə sistemlərinin hipersəs və ballistik raket təhlükələrinə qarşı işləyəcək şəkildə variantlaşdırılması, bütün müdafiə elementlərinin inteqrasiya və vəzifə bölgüsünə əsaslanan bir struktura uyğun modernləşdirilməsi zərurətimiz olmalıdır.

Türkiyə, Veysel Emre Tuncer
Ordu.az