Artan hava gücü, yerüstü hücum qabiliyyəti və indi də getdikcə daha da inkişaf edən donanması ilə Türkiyənin qarşıdakı 10-20 ildə Yaxın Şərqin aparıcı gücünə çevrilməsi ehtimalı yüksəkdir.
Türkiyənin yeni “Reis” sinifli sualtı qayığı onun dəniz ambisiyalarını göstərir
Məsələn, Türkiyənin “Reis” sinifli sualtı qayığına nəzər salaq. Almaniyanın “Type 214” dizaynına əsaslanan bu havadan asılı olmayan hərəkət (AIP) sisteminə malik dizel-elektrik sualtı qayığı türk mühəndisliyinin və qənaətçiliyinin zirvəsidir. Maraqlıdır ki, Türkiyə bu sualtı qayığın ilkin modelini NATO-nun üzvü olan və Türkiyə ilə Egey dənizində üstünlük uğrunda mübarizə aparan Yunanıstanın ciddi etirazlarına baxmayaraq Almaniyadan alıb.
“Reis” sinifli sualtı qayığının layihəsi 2006-cı ildə sadə bir təkliflə başlayıb, 2008-ci ildə “Type 214” seçilib. 2009-cu ildə HDW/MFI (indiki TKMS) ilə müqavilə imzalanıb və 2011-ci ildə qüvvəyə minib. Pandemiya dövründəki gecikmələr və çətinliklərə baxmayaraq, bu sinfin ilk sualtı qayığı olan “TCG Piri Reis” 2015-ci ildə suya buraxılıb və dörd il sonra istifadəyə verilib. Rəsmi olaraq keçən ilin avqust ayında Türkiyə donanmasının inventarına daxil edilib.
Bu sinfin ikinci sualtı qayığı “TCG Hızır Reis” keçən il dəniz sınaqlarına başlayıb və bu il istifadəyə veriləcəyi gözlənilir. Üçüncüsü – “TCG Murat Reis” hazırda təchiz olunur və gələn il təhvil veriləcək. Daha üç ədəd – “TCG Aydın Reis”, “TCG Selman Reis” və “TCG Seydi Ali Reis” isə hazırda inşa edilməkdədir. Onlar 2029-cu ilə qədər istifadəyə veriləcək və hər biri bir illik aralıqlarla donanmaya qoşulacaq.
Bu sualtı qayıqlar təkcə özləri ilə faydalı deyil. Onlar eyni zamanda Türkiyənin gələcəkdə yerli istehsal nüvə enerjisi ilə işləyən sualtı qayıqlar yaratmaq planları üçün sınaq meydanı kimi də xidmət edəcək. Bu çoxistiqamətli və səssiz sualtı qayığın layihələndirilməsi zamanı öyrənilən dərslər Ankaranın arzusunda olduğu nüvə sualtı qayıqlarının inşasına birbaşa tətbiq olunacaq.
“Reis” sinifli sualtı qayıqların texniki göstəriciləri
“Reis” sinifli sualtı qayığı su üzərində 1.860 ton, su altında isə 2.013 ton çəkidədir. Onların gövdələri korroziyaya davamlı yüksək möhkəmliyə malik paslanmayan polad ərintilərindən hazırlanıb və dözümlülüyü artırmaq üçün üst göyərtədə və naviqasiya qülləsində liflə gücləndirilmiş plastik (FRP) istifadə olunub. Burnunda və arxa hissəsindəki konusvari bölmələr Türkiyədə “Gölcük”də istehsal edilib ki, bu da artıq mövcud olan gəmiqayırma imkanlarında ciddi irəliləyişdir.
Yuxarıda qeyd olunan AIP sistemi iki 120 kilovat gücündə “Siemens PEM” yanacaq hüceyrələri və yüksək tutumlu batareyalarla işləyir. Bu hibrid güc sistemi 3.900 kVt-lıq “Siemens Permasyn” əsas mühərriki və iki dizel generatoru ilə tamamlanır. Bu sistem, ənənəvi dizel-elektrik sualtı qayıqları ilə müqayisədə (4 gün) “Reis”in 2 həftəyə qədər su altında qalmasına və 12 həftə ərzində təchizatsız fəaliyyətinə imkan verir.
300 metrdən daha dərinliyə enə bilən və su altında 20 düyün sürətə çatan bu sualtı qayıq Aralıq dənizini “snorkel” istifadə etmədən keçə bilir. Ən diqqətçəkəni isə ABŞ-yə qədər yanacaq doldurmadan üzə bilmə qabiliyyətidir ki, bu da əməliyyat çevikliyinə unikal üstünlük verir.
Sualtı qayığın silah və sensor dəsti moduldur – buraya “Mk48 Mod 6AT” və DM2A4 ağır torpedoları, “Sub-Harpoon” gəmi əleyhinə raketləri və minalar daxildir.
Türkiyənin müdafiə sənayesi üçün böyük sıçrayış
Türkiyə “Akya” ağır torpedosu və “Atmaca” gəmi əleyhinə raketi kimi bir neçə yerli sistemi inteqrasiya edir. Bundan əlavə, hazırda işlənən və “Tomahawk” analoqu olan “Gezgin” qanadlı raketinin də gələcəkdə sistemə daxil edilməsi planlaşdırılır. Qayığın döyüş idarəetmə sistemi HAVELSAN və ASELSAN kimi Türkiyə şirkətləri tərəfindən hazırlanıb və ISUS 90-72 interfeysi vasitəsilə silah və sensorları inteqrasiya edir.
İnkişaf etmiş sonar, peyk rabitəsi, üzən antenalar və “Ultra Electronics”dən lisenziya alınmış “Sea Crypsis” sistemi kimi torpedo əleyhinə müdafiə texnologiyaları qayığın situasiya anlayışını və sağ qalma qabiliyyətini artırır.
“Reis” sinifli sualtı qayıqların hər biri 2,3 milyard dollar dəyərindədir. Hər bir layihədə 30-a yaxın yerli subpodratçı – ASELSAN, HAVELSAN, “MilSOFT”, STM və başqaları – iştirak edir. Onlar naviqasiya, məlumatların idarə olunması və çoxşaxəli əlaqə sistemləri kimi əsas komponentlərin hazırlanmasında rol alıblar.
Bu dərəcədə lokallaşdırma və “Gölcük”dəki infrastrukturun yenilənməsi Türkiyənin müdafiə sənayesini gücləndirib. Hər bir sualtı qayığın tikintisinə təxminən 1,5 milyon insan/saat tələb olunur.
Türkiyə bu sualtı qayıqları harada istifadə edəcək? Aydın hədəf var…
Türkiyənin yeni sualtı qayığı, xüsusilə Ankaranın Afina ilə regional üstünlük uğrunda rəqabət apardığı Egey dənizində ciddi bir strateji üstünlük vasitəsidir. Bu sualtı qayıq həmçinin Qara dənizdə Rusiyaya qarşı balans rolunu oynayacaq. Hazırda Türkiyə donanması 12 dizel-elektrik sualtı qayığı idarə edir. Bunların heç biri AIP sisteminə malik deyil, bu isə onların effektivliyini məhdudlaşdırır. Lakin 2029-cu ilə qədər əlavə ediləcək 6 “Reis” sinifli sualtı qayığı sayəsində donanma 18 vahidə çatacaq və yeni qayıqlar səssizlik və dayanıqlılıq baxımından ciddi üstünlüklər təqdim edəcək.
“Reis” sinifli sualtı qayıqlar aşağı akustik, termal və maqnit izlərinə malikdir, səssiz gövdə dizaynı isə onları mübahisəli sularda gizli əməliyyatlar üçün ideal edir. Egey dənizində bu qayıqlar Yunanıstanın AIP sistemli 5 sualtı qayığına qarşı balans rolu oynayacaq.
Qara dənizdə isə “Reis” sinifli qayıqlar Türkiyəyə Rusiyanın “anti-access/area-denial” (A2/AD) müdafiə sistemlərini yarmaq imkanı verəcək. Montrö Konvensiyasına əsasən Qara dənizdə qeyri-Qara dəniz dövlətlərinin sualtı qayıqları yerləşdirilməsinə məhdudiyyət qoyulduğu üçün Türkiyə donanması NATO-nun bölgədəki əsas sualtı qüvvəsi kimi çıxış edir.
Bu sualtı qayıq Türkiyənin artan hərbi arsenalında strateji bir əlavədir. O, mövcud güc balansını dəyişəcək və yəqin ki, Yunanıstan, Rusiya və artan şəkildə İsraillə rəqabəti dərinləşdirəcək. Bu isə Ankaranın regional güc olmaq istəyinə tam uyğundur.
Və türklər bu yeni texnologiyaya öyrəşdikdən sonra nüvə enerjili sualtı qayığın istehsalına başlayacaqlar ki, bu da Türkiyəni dünyada nüvə sualtı qayıqları olan azsaylı ölkələr sırasına daxil edəcək.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
