Ortaq türk kimliyini – türk xalqlarının mədəniyyətini, ənənələrini, dilini və tarixini əks etdirən birliyi möhkəmləndirməyi hədəfləyən Türk Dövlətləri Təşkilatı üzv ölkələr arasında əməkdaşlıq və koordinasiyanı gücləndirməyi, həmçinin türk dünyasında iqtisadi inteqrasiyanı təşviq etməyi məqsəd qoyur. Bu baxımdan zirvənin ən diqqətçəkən və mənalı tərəfi ilk dəfə müşahidəçi statusunda olan bir ölkənin – Macarıstanın prezidentlər səviyyəsində görüşə ev sahibliyi etməsi oldu.
Bu, TDT-nin inklüziv və əməkdaşlığa açıq xarakterini ortaya qoyduğu kimi, müşahidəçi ölkələrin təşkilatdakı rolunun gücləndiyini də göstərdi. Budapeşt Bəyannaməsində Macarıstan, Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin (KKTC) türk dünyasının ayrılmaz parçası kimi TDT-yə verdiyi dəyərli töhfələrin məmnuniyyətlə qarşılandığı xüsusi qeyd edildi. Bu da müşahidəçi ölkələrin TDT-də daha təsirli və funksional rol oynamağa təşviq edildiyini təsdiqləyir.
Əsas məqamlar
Budapeşt Bəyannaməsinin detallı təhlili göstərir ki, TDT üzv və müşahidəçi ölkələr arasında çoxsahəli və institusional əməkdaşlıq mexanizmlərinin qurulması üçün güclü iradə nümayiş etdirir. 71 maddədən ibarət sənədin 5 maddəsinin məhz bu mövzuya həsr olunması bunu sübut edir. 38-ci maddədə TDT üzv və müşahidəçi ölkələri arasında ticarət, tranzit və iqtisadi əməkdaşlığın asanlaşdırılması, regional əlaqəliliyin gücləndirilməsi, nəqliyyat infrastrukturunun modernləşdirilməsi, Trans-Xəzər Orta Dəhlizi üzrə rəqəmsal inteqrasiyanın təmin olunması və uyğunlaşdırılmış logistika şəbəkələri ilə rəqabət və səmərəliliyin artırılmasının vacibliyi açıq şəkildə vurğulanır.
Bu bütöv yanaşma 43-cü maddədə də öz əksini tapır. Burada kənd təsərrüfatı sahəsində ticarət, investisiya və innovasiyaya əsaslanan yanaşmalarla əməkdaşlığın gücləndirilməsinin əhəmiyyəti qeyd edilir. Maddəyə görə, TDT üzv və müşahidəçi ölkələri arasında kənd təsərrüfatı məhsullarının dövriyyəsini asanlaşdırmaq və qida təhlükəsizliyini artırmaq üçün fitosanitar standartların uyğunlaşdırılması təşviq olunmalıdır. Bu, müşahidəçi ölkələrin yalnız siyasi deyil, iqtisadi, texniki və sektoral sahələrdə də TDT daxilində fəal şəkildə yer almasının təşkilat tərəfindən qəbul edildiyini göstərir.
Bundan başqa, 62-ci maddədə TDT çərçivəsində xüsusilə gənclər və idman sahəsində həyata keçirilən mübadilə proqramlarının uğuru təqdir edilir və müşahidəçi ölkələr bu tədbirlərə ev sahibliyi etməyə təşviq olunur. Bu da göstərir ki, müşahidəçi ölkələr ictimai-mədəni inteqrasiya prosesinə də daxil edilir və türk dünyası kimliyi çoxqatlı və əhatəli şəkildə formalaşdırılır.
68-ci maddə isə mədəni diplomatiya aspektinə önəm verən bir nümunədir. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın təşəbbüsü ilə Novruz bayramının türk mədəniyyətinin zənginliyini və ortaq dəyərlərini gələcək nəsillərə ötürmək məqsədilə TDT çərçivəsində ortaq şəkildə qeyd olunmasına qərar verildi. Üzv dövlətlər, müşahidəçi ölkələr və digər Türk əməkdaşlıq qurumları ilə koordinasiyalı tədbirlərin təşkili üçün TDT Katibliyinə tapşırıq verildi. Bu da müşahidəçi ölkələrin mədəni sahədə də fəal iştirakının təmin olunduğunu sübut edir.
KKTC-nin funksional rolu güclənə bilər
Budapeşt Bəyannaməsində müşahidəçi ölkələrlə institusional əməkdaşlığın artırılmasına dair müddəalar KKTC-nin TDT daxilindəki təsir imkanlarının genişlənməsi potensialını açıq şəkildə ortaya qoyur. Nəqliyyat, ticarət, kənd təsərrüfatı, gənclik, mədəniyyət və rəqəmsallaşma sahələrində müşahidəçi ölkələrin daha fəal rol almağa dəvət olunması KKTC-nin çoxtərəfli inteqrasiya prosesinə daha dərin şəkildə daxil olmasına imkan yaradır. Bu həm də KKTC-nin beynəlxalq miqyasda tanınmasını artırır və TDT-də funksional təsirini gücləndirir.
Bununla yanaşı, 6-cı maddədə Kipr məsələsinin adadakı mövcud reallıqlara əsaslanaraq, qarşılıqlı qəbul edilə bilən və tətbiq edilə bilən şəkildə həllinin vacibliyi qeyd edilir. Türk dünyasının ayrılmaz parçası olan Kipr türklərinin bərabər hüquqlarının təmin olunmasında həmrəylik ifadə olunur. 7-ci maddədə isə 1-2 may 2025-ci il tarixlərində Girnədə keçirilən Ağsaqallar Şurasının 17-ci iclasının uğurla baş tutduğu və bu tədbirin KKTC-nin diplomatik və təşkilati qabiliyyətini nümayiş etdirdiyi vurğulanır.
Bütün bu detallar göstərir ki, KKTC-nin TDT-dəki yeri yalnız simvolik deyil, getdikcə daha funksional və institusional xarakter alır. Dövlət başçıları səviyyəsində keçirilən bir TDT Zirvəsində adının çəkilməsi ölkənin beynəlxalq gündəmə daxil olmasına və de-fakto tanınma prosesinə töhfə verir. Bu, KKTC-ni kənarda qalan deyil, müəyyən səviyyədə legitimlik qazanmış bir aktor kimi önə çıxarır və çoxtərəfli diplomatiyada iştirak səylərinə real dəstək verir.
Asif Cəfərov
Ordu.az
