Bu qığılcımın yaranmasında Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin mühüm töhfəsi var idi. Daim sıradan çıxan sistemlər səbəbindən ASELSAN-a ciddi tələbat yaranmışdı. LN-39-u Türkiyədə istehsal etmək mümkün idimi?

Ətalətli Naviqasiya Sistemi nədir?

Ətalətli Naviqasiya Sistemi, yəni ingilis dilində INS (Inertial Navigation System) döyüş təyyarələrinin uçuşundan tutmuş sursatların atəşinə qədər ən kritik sistemlərdən biridir. Sistem son dərəcə həssas akselerometrlər, giroskoplar və maqnitometrlərlə işləyir, həmçinin məlum başlanğıc nöqtəsinə, sürətə və istiqamətə nisbətən obyektin mövqeyini hesablamaq üçün qabaqcıl proseslərlə işləyir.

ASELSAN bu mövzuda istehsala 1988-ci ildə F-16 təyyarələri üçün LN-39 Ətalətli Naviqasiya Sistemi ilə başlayıb. LN-39 ABŞ-ın “Litton” şirkəti tərəfindən hazırlanıb və ASELSAN tərəfindən lisenziya əsasında istehsal edilib. Bununla belə, Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrində sistemlə bağlı tez-tez nasazlıqların olması diqqət çəkib.

2006-2014-cü illərdə ASELSAN-ın baş direktoru olmuş Cengiz Ergeneman belə izah edir: “F-16 təyyarələrində ətalətli naviqasiya cihazları var. Təyyarənin harada olduğunu və hara getdiyini bildirən kritik cihaz. Bu cihaz olmadan təyyarə uça bilməz. Hərbi Hava Qüvvələri bu cihaza görə çox çətinlik çəkirdi. Bunu bilmirdik. Aparatlar sıradan çıxır, xaricə gedir, geri qayıtması bir il çəkir. Buna görə də, 10 cihazınız təmirdədirsə, 10 təyyarəniz də yerdə qalmış vəziyyətdədir. Onun burada istehsal olunmasını istəyirdilər. Beləliklə, işə başladıq. Belə bir cihazın yaradılması bizə həqiqətən kritik, təyyarəyə quraşdırıla bilən avionik cihaz istehsal etmək imkanı verdi”.

Tələb üzrə istehsal

1996-cı ildə ozamankı adı ilə Müdafiə Sənayesi Müşavirliyinin rəhbərliyi altında həyata keçirilən “Cougar” Helikopterlərinin Birgə İstehsal Proqramı LN-100G GPS quraşdırılmış Ətalətli Naviqasiya Sistemi, MXF-484 V/UHF Hava Radiostansiyası və ASELFLIR-200 Avionik Termal Görüntüləmə Sisteminin istehsalı ilə helikopterlərdə kritik radioelektron sistemlərin yerliləşməsində mühüm mərhələ olub.

1999-cu ildə xaricdən satın alınan Rəqəmsal Kabinəli S-70 “Black Hawk” Helikopteri Proqramı ilə ASELSAN mövcud avionik cihazlarına əlavə olaraq Ekran Vahidi (MFD-268 və CDU900) istehsalına başlayıb. Bu sistemlərin istehsalı zamanı uçuş və kabinə idarəsi ilə bağlı sistem dizaynı və proqram təminatı imkanları əldə edilib.

Addım-addım inkişaf etdirildi

2001-ci ildə Türkiyədə bir ilk olaraq ASELSAN öz resursları və imkanları ilə Quru Qoşunları Komandanlığının inventarında olan S-70 “Black Hawk”, AH-1P “Cobra” və AH-1W “Super Cobra” helikopterlərinin avionik modernləşdirilməsini həyata keçirib və Silahlı Qüvvələrə qeyd olunan helikopterlərin ardıcıl avionik modernləşdirilməsini həyata keçirmək imkanı qazandırıb.


2002-ci ildə qüvvəyə minən MELTEM-II Proqramında ASELSAN missiya sistemlərini (İdarəetmə Ekranı, Çoxfunksiyalı Ekran, ASELFLIR-200 Elektro-Optik Görüntüləmə Sistemi, Ətalətli Naviqasiya Sistemi və Özünü Mühafizə Sistemi) təmin edib, Missiya İdarəetmə Proqramını inkişaf etdirib və missiya sistemlərinin inteqrasiyası üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürüb. Sözügedən proqramla Hərbi Dəniz Qüvvələri Komandanlığı və Sahil Mühafizəsi Komandanlığı üçün istehsal edilən CN-235 platformalarına Dəniz Patrul (MPA) və Dəniz Nəzarəti (MSA) imkanı qazandırılıb.

ASELSAN-ın avionik inteqrasiya və modernləşmə imkanlarında irəliləyiş nəticəsində 2004-cü ildə “Atak” Helikopter Proqramının infrastrukturunu hazırlamaq məqsədilə milli bir Missiya Kompüterini inkişaf etdirmək üçün yaradılan, ASELSAN, TUSAŞ və TÜBİTAK-dan ibarət olan ASMATA konsorsiumunun lideri olaraq SSM ilə ARGE-2004 Layihəsi müqaviləsi imzalanıb. İlk tam milli və unikal dizaynlı Missiya Kompüteri AH-1S “Cobra” helikopterinə inteqrasiya edilib və layihə ilə bağlı fəaliyyətlər, o cümlədən tank əleyhinə raket atış sınağı 2007-ci ildə uğurla tamamlanıb.


İlk modernləşdirmə layihəsinin müvəffəqiyyətindən sonra Türkiyə Milli Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi altında 2005-ci ildə Quru Qoşunları Komandanlığının AS-532 “Cougar” və UH-1H helikopterinin avionik modernləşdirilməsi müqaviləsi imzalanıb, helikopterlərin rəqəmsal kabinəyə çevrilməsi işlərini əhatə edən layihənin prototip mərhələsi və seriyalı çatdırılma mərhələsi başa çatıb.


2004-cü ildə imzalanan IŞIK Layihəsi və 2006-cı ildə imzalanan ŞİMŞEK Layihəsi Hərbi Hava Qüvvələri Komandanlığının inventarında olan RF-4E və F-4E döyüş təyyarələrinin bütünlüklə türk pilotlar, mühəndis və texniki işçilər tərəfindən milli imkanlarla həyata keçirilən ilk kəşfiyyat və döyüş təyyarəsi modernləşdirmə layihələri olub və 2010-cu ildə uğurla tamamlanıb.

Layihələr çərçivəsində 2020-ci ilə qədər kəşfiyyat və döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirmək üçün 1-ci Hava Təminat Zavodu Müdirliyi tərəfindən zəruri struktur yenilənməsi, inteqrasiya, yer və uçuş sınaqları həyata keçirilib. Təyyarənin naviqasiya, uçuş idarəetmə, rabitə cihazlarının modernləşdirilməsini və Missiya Kompüteri vasitəsilə inteqrasiyasını ASELSAN yerinə yetirib. Passiv radioelektron mübarizə sistemlərinin modernləşdirilməsi isə ASELSAN-ın törəmə şirkəti olan MİKES tərəfindən həyata keçirilib.

Bu layihələrlə F-4E və RF-4E təyyarələrində uçuş və missiya planlaması avtonom hala gətirilib, təyyarələrin gecə-gündüz, istənilən hava şəraitində yüksək dəqiqliklə öz mövqeyini tapa bilməsi təmin edilib, yeni nəsil rəqəmsal rabitə sistemləri sayəsində effektiv, fasiləsiz və təhlükəsiz döyüş qabiliyyəti əldə edilib və təyyarələr passiv radioelektron mübarizə sistemləri ilə təchiz edilib.

Hər iki layihə Türkiyədə milli imkanlarla həyata keçirilən ilk kəşfiyyat və döyüş təyyarəsi modernləşdirməsi olduğundan təyyarə modernləşdirmələri məsələsində xaricdən asılılığa son qoyulmasında böyük əhəmiyyət kəsb edib, daha sonra oxşar yanaşma ilə həyata keçirilən T38 Təlim təyyarəsi Müasirləşdirməsi və “Özgür” Layihələri üçün qabaqcıl layihələr olub.


2007-ci ildə imzalanan “Atak” Helikopter Proqramı çərçivəsində ASELSAN T-129 “Atak” helikopterinin avionika və silah sistemlərinin dizaynı, inkişafı, inteqrasiyası, cihaz istehsalı və təchizatından məsul olan əsas subpodratçı oldu. Layihə çərçivəsində hücum helikopterinin avionik arxitekturasının mərkəzində olan Missiya Kompüteri ilk olaraq ASELSAN tərəfindən hazırlanıb. Helikopterdəki bütün avionik sistemlər də ASELSAN tərəfindən layihələndirilib və yoxlanılıb.

ASELSAN-ın inteqrasiya olunmuş missiya kompüteri, lazer xəbərdarlıq qəbuledicisi, radar xəbərdarlığı qəbuledicisi və radar qarışdırıcı radioelektron döyüş sistemləri ilə təchiz edilmiş “Atak” helikopterinin “Faza-2” konfiqurasiyası 2019-cu ilin noyabr ayında ilk uçuşunu həyata keçirib. Kvalifikasiya sınaqları uğurla başa çatdıqdan sonra yerlilik göstərici artırılan “Atak Faza-2” helikopterinin tədarüklərinə 2021-ci ildə başlanılıb.

2008-ci ildə imzalanan Jandarma Helikopterlərinin Modernləşdirilməsi (JHM) Layihəsi ilə Jandarma Baş Komandanlığı öz imkan və imkanları ilə S-70 “Black Hawk”, AB-205 və Mi17 helikopterlərinin avionik modernləşdirilməsini həyata keçirdi. Bütün helikopterlərin seriyalı inteqrasiyası başa çatdıqdan sonra layihə 2019-cu ildə uğurla başa çatdırıldı.


JHM Layihəsiylə helikopterlər rəqəmsal kabin ilə modernləşdirilib və pilotların iş yükü azaldılıb. Bundan əlavə, helikopterlərə yeni nəsil naviqasiya, rabitə və elektro-optik sistemlər inteqrasiya edilib, bu sayədə istifadəçilərin gecə-gündüz şəraitində axtarış-xilasetmə fəaliyyətlərində daha həssas naviqasiya həyata keçirməsi, təhlükəsiz ünsiyyət qurması və texnologiyanın imkanlarından daha çox faydalanması təmin edilib.

Bundan əlavə, layihə çərçivəsində helikopterlərə inteqrasiya edilən Rəqəmsal Xəritə Sistemi ilə pilotlara istənilən hava və relyef şəraitində daha təhlükəsiz uçmaq imkanı verilib. Modernləşdirilmiş helikopterlər Jandarma Aviasiya Komandanlığı tərəfindən daxili təhlükəsizlik, yol hərəkətinə nəzarət, axtarış-xilasetmə kimi bir çox fəaliyyətdə aktiv iştirak edir.

(Ardı var...)
Firuz Bağırov
Ordu.az