Əslində ABŞ-də hakimiyyət dəyişikliyinin nəticələri Prezidentin rəsmi olaraq vəzifəyə başlayacağı 2025-ci ilin mövzusudur. Ancaq bu hakimiyyət dəyişikliyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik 2024-cü ili formalaşdıracaq. Bu səbəbdən 2024-cü ildə ABŞ-də keçiriləcək seçkilərin yaradacağı güc qeyri-müəyyənliyinə digər aktorların reaksiyası qlobal siyasətin gedişatını müəyyən edəcək. Ukraynada davam edən müharibə və İsrailin Qəzzada hərbi əməliyyatları beynəlxalq siyasətin iki aktual mövzusudur. Yenə Çinin Şərqi Asiyada artan nüfuzu regional tarazlıqlar baxımından son illərin mühüm gündəm maddələrindən biridir. Bu üç region həm də ABŞ-nin xarici siyasətində strateji əhəmiyyət kəsb etdiyi üçün dünya siyasətinin mərkəzindədir.
İttihamların mərkəzində olan Donald Tramp
Əvvəla, prezidentlik yarışı üçün hazırkı vəziyyəti nəzərə alsaq, Donald Tramp ABŞ Prezidenti Co Baydenə rəqib olaraq Respublikaçılar Partiyasının ən güclü namizədi kimi seçilir. Halbuki indiyədək ona qarşı 4 müxtəlif ittiham aktından ümumilikdə 91 ittiham var. Bu işlərə yazda baxılacağı gözlənilir. Yeni hüquqi proseslərin yolda olduğunu söyləsək, yanılmarıq. Məsələn, Kolorado və Men ştatları bu yaxınlarda 2021-ci il yanvarın 6-da Konqres basqınındakı roluna əsaslanaraq, Trampın öz ştatlarında ilkin seçkilərə qatıla bilməyəcəyinə qərar verdi. Koloradoda bu qərar hələlik saxlanılır. Men ştatında etiraz prosesi davam edir. Bununla belə, Trampa qarşı məhkəmə proseslərinin hüquqi deyil, siyasi olduğunu düşünənlərin sayı əhəmiyyətli dərəcədədir.
Tramp son sorğularda Baydeni qabaqlayır. 2016-cı il seçkilərində çoxlarına yersiz bir zarafat kimi görünən Tramp prezidentliyinə ABŞ-nin köklü qurumları və elitaları çox da əhəmiyyət vermədilər. Ancaq 2020-ci il seçkilərində hər şey şansa buraxılmadı. Əsas mediadan tutmuş böyük şirkətlərə qədər bu aktorlar Trampın yenidən seçilməsinə mane olmaq üçün sözün əsl mənasında səfərbər oldular. Bu səbəbdən 2020-ci il seçki prosesi ABŞ üçün kifayət qədər təlatümlü keçdi. “Covid-19” epidemiyası siyasiləşdirildi və Tramp üçün idarəetmə testinə çevrildi. Corc Floydun öldürülməsindən sonra başlayan hadisələr yenə də cəmiyyətdə irqi çatışmazlıqlara səbəb oldu. Bütün bunların yaratdığı hiddətin kölgəsində keçirilən seçkidə Tramp əleyhinə olan seçicilərin daha çox səfərbər olması ilə Bayden seçkini qazandı.
Bu mənada 2024-cü ildə Trampa qarşı hüquqi addımlar uğursuz olarsa, ABŞ-nin mərkəzi qurumları və elitalarının Trampı dayandırmaq üçün oxşar müqavimət göstərəcəyini gözləmək olar. Seçiciləri səfərbər etmək üçün partiyalar tərəfindən sosial problemlər həll oluna və böyük müzakirələrə səbəb ola bilər. Bu mənada ABŞ təlatümlü dövrə daxil olarsa, dünya siyasəti üçün də oxşar proses başlaya bilər. Bu nöqtədə ABŞ-nin daxili problemlərlə məşğul olduğu bir vaxtda Rusiya və İsrail kimi aktorlar üçün fərqli ssenarilər yarana bilər.
ABŞ-nin üzərinə düşən yük: İsrail
İsrail rəsmiləri Qəzzada əməliyyatın aylarla çəkə biləcəyini bildirir. Lakin İsrailin bu əməliyyatı davam etdirməsi bir nöqtədə ABŞ-nin dəstəyindən asılıdır. ABŞ ilk andan İsrailə hərbi, maliyyə və diplomatik dəstək verdi. İsrailə verilən ən mühüm və nəticəli dəstək ABŞ-nin bölgədəki hərbi varlığının gücləndirilməsi və digər aktorların hədələnməsi oldu. Bununla belə, İsrail bu gün ABŞ-nin dəstəyinə malik olsa da, hələ də hərbi və siyasi məqsədlərindən çox geri qalır. Üstəlik, İsrail Bayden hökuməti üçün getdikcə baha başa gəlir. Burada demək olar ki, Bayden üçün ən böyük problem ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki fəaliyyətinin genişlənməsidir. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri (HDQ) Şərqi Aralıq dənizindən Qırmızı dənizə qədər həyəcan vəziyyətindədir. ABŞ münaqişənin genişlənməsinin qarşısını almaq üçün hər gün daha çox xərc çəkir.
Bayden seçkilərə xarici siyasətdə daha az problemlə daxil olmaq istəyəcək. Bu mənada İsrailə dəstəyini davam etdirsə belə, bundan Benyamin Netanyahu hökumətinə təzyiq vasitəsi kimi də istifadə etmək istəyəcək. Digər tərəfdən, Tramp administrasiyasının İsrailə fayda verə biləcəyini gözləmək olar. Tramp prezidentliyi dövründə İsrailə böyük siyasi hədiyyələr verib. Bu mənada Trampın 2024-cü ildə qalib gələcəyinə işarələr olsa, İsrail daha da həvəsləndirilə bilər. Bu nöqtədə Netanyahunun rəhbərlik etdiyi döyüş kabineti daxili siyasətə əsaslanan problemlərə görə yıxılmazsa, İsrailin əməliyyatı uzatma şansı olacaq.
ABŞ Ukraynaya dəstəyini davam etdirəcəkmi?
Rusiya-Ukrayna müharibəsinə baxanda görürük ki, son vaxtlar atəşkəs çağırışları daha çox səslənir. Qərb ictimaiyyətinin nə vaxta qədər Ukraynanı dəstəkləyəcəyi müzakirə mövzusudur. Rusiya isə son vaxtlar bir çox şəhərlərə raket hücumları təşkil edib və gələcəkdə daha çox xərc çəkəcəyini bəyan edib. Bütün bunlar Avropa geosiyasəti üçün mühüm göstəricilərdir.
Hətta Trampın prezidentliyi dövründə ABŞ-də Respublikaçı hökumətin yaranması ehtimalı da Avropanı narahat etməyə kifayət edir. Çünki Ukrayna məsələsində yükün onların üzərinə düşəcəyindən qorxurlar. Belə olan halda indiyədək “ABŞ-nin silahı, Aİ-nin pulu” kimi işləyən Ukraynaya yardım tənliyi pozulacaq. Bu səbəbdən bu il Avropadan daha çox atəşkəs çağırışları ola bilər.
Avropalılar, xüsusən də Angela Merkelin rəhbərliyi altında ABŞ-nin qitədə çox da iştirak etmədiyi halda Rusiyanı sakitləşdirmək siyasəti yürüdürdülər. Lakin Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü bu siyasətə qayıtmağı uzaq ehtimala çevirdi. Bu mənada ortaq Avropa təhlükəsizliyi və xarici siyasətini ifadə edən “Avropa öz başının çarəsinə baxmalıdır” arqumenti yenidən gündəmə gələ bilər. Amma bunun nə qədər cavab alacağı şübhəlidir. Xüsusilə Şərqi Avropa dövlətlərində təhlükəsizlik məsələlərində öz fərdi imkanlarına daha çox güvənmək meyli arta bilər.
Digər tərəfdən, ABŞ-nin Çinlə münasibətlərinə nəzər saldıqda, bunun daha uzunmüddətli siyasətlə bağlı olduğunu söyləmək olar. Bayden və Tramp Çinə qarşı sərt iqtisadi siyasətlər həyata keçirdilər. Bu mənada prezidentlik yarışının nəticəsinin Çin üçün çox əks ssenarilər gətirəcəyini söyləmək olmaz. ABŞ-nin “terrora qarşı qlobal müharibə” apardığı bir vaxtda Çin öz iqtisadi artımına diqqət yetirirdi. Yenə də ABŞ-nin Yaxın Şərq və Avropada iki münaqişəyə qarışması 2024-cü ildə və ondan sonrakı illərdə Çin üçün daha əlverişli vəziyyətdir.
Xülasə, 2024-cü ildə ABŞ seçkilərində iqtidar qeyri-müəyyənliyi iki mühüm aktiv münaqişənin davam etdiyi dünya siyasəti üçün ən mühüm amil olacaq. Məsələn, əgər başqa aktorlar namizədin seçkidə qalib gələcəyinə inansaydı, başqa mənzərə gözləmək olardı. Bir çox aktorlar bu qeyri-müəyyənlik mühitində özlərini bağlayacaq öhdəliklər götürməkdən çəkinəcəklər. Lakin ABŞ-nin başı öz daxili problemlərinə qarışarsa, bu, Rusiya və Çin kimi aktorlar üçün fürsətçiliyə zəmin yarada bilər.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
