Müasir dəniz müharibəsi son on ildə sənaye dövrünün ağır və mərkəzləşdirilmiş platforma arxitekturasından rəqəmsal dövrün çevik və paylanmış strukturuna doğru aydın transformasiya keçirir. Bu transformasiyanın ən görünən sınaq meydanları Qara dəniz və Qırmızı dəniz olub. Ukrayna-Rusiya müharibəsində Qara dənizdə baş verən nişanalmalar aşağı xərcə malik insansız dəniz platformalarının böyük tonnajlı döyüş gəmiləri üzərində necə strateji təzyiq yarada bildiyini nümayiş etdirib. Qırmızı dənizdə isə asimmetrik təhdid elementləri xərc-effektivlik balansını çətinləşdirən təhlükəsizlik mühiti formalaşdırıb.


Burada ortaya çıxan əsas məsələ “Asymmetric Cost-Exchange Ratio”, yəni asimmetrik xərc mübadilə nisbətidir. Bir neçə on min və ya yüz min dollar xərcə malik insansız dəniz platformasını məhv etmək üçün milyonlarla dollar dəyərində hava hücumundan müdafiə raketindən istifadə edilməsi davamlı hərbi iqtisadiyyat modeli hesab oluna bilməz. Bu vəziyyət “cost-imposition strategy” kimi tanınan xərc yükləmə strategiyasının müdafiə tərəfinin əleyhinə işləməsinə səbəb olur. Dəniz müharibəsində xərc əyrisi getdikcə müdafiənin deyil, hücumun xeyrinə dəyişir.

Bu kontekstdə əsas sual belədir:

İnsansız dəniz platformaları yalnız sensor daşıyan, əsas gəmiyə məlumat ötürən köməkçi vasitələrdirmi? Yoxsa dəniz üstünlüyünü müstəqil şəkildə təmin edə biləcək atəş gücü təbəqəsinə çevrilirlər?

Bu sualın cavabı kiçik platformaların keçdiyi atəş gücü təkamülündə gizlənir.

Bu analizdə qlobal tendensiyanı konkretləşdirmək məqsədilə Türkiyə müdafiə sənayesində yaradılan bəzi sistemlər nümunə hal kimi nəzərdən keçirilir.

2. İnsansız Dəniz Platformalarının Təkamülü: Sensordan Zərbə Gücünə

İnsansız dəniz platformalarının inkişafı hava məkanında baş verən Pilotsuz Uçuş Aparatı (PUA) inqilabı ilə oxşar yol keçib. Bu təkamülü üç əsas mərhələdə qiymətləndirmək mümkündür.

I Nəsil: ISR Yönümlü Platformalar

Birinci nəsil insansız dəniz platformaları silahsız və ya minimal müdafiə sistemlərinə malik, kəşfiyyat-müşahidə-kəşf (ISR) missiyalarına yönəlmiş platformalar idi. Onların vəzifəsi sensor məlumatlarının toplanması, situasiya məlumatlılığının təmin edilməsi və əsas donanmaya məlumat ötürülməsi idi. Bu platformalar atəş gücü yaratmırdı, lakin atəş gücünün yönləndirilməsinə töhfə verirdi.


II Nəsil: Yüngül Silahlı İnsansız Dəniz Platformaları

İkinci nəsildə 7,62 mm və 12,7 mm uzaqdan idarə olunan silah sistemlərinin inteqrasiyası başladı. Bu mərhələdə insansız dəniz platformaları liman təhlükəsizliyi, patrul xidməti və asimmetrik təhdidlərə qarşı təzyiq atəşi vəzifələrini yerinə yetirməyə başladı.


12,7 mm çaplı ağır pulemyotlar sürətli qayıqlara və yüngül təhdidlərə qarşı effektiv idi. Lakin zirehli hədəflərə, beton istehkamlara və ya daha böyük suüstü platformalara qarşı imkanları məhdud qalırdı. Atəş gücü mövcud idi, lakin missiya sinfi dəyişməmişdi. İnsansız dəniz platforması hələ də köməkçi vasitə rolunu oynayırdı.

ARES Gəmiqayırma Zavodu və “Meteksan Savunma” əməkdaşlığı ilə istehsal olunan ULAQ insansız dəniz platforması “Sarsılmaz” şirkətinin törəmə müəssisəsi olan “Best Defence” tərəfindən hazırlanmış 12,7 mm-lik dəniz tipli uzaqdan idarə olunan silah sistemi ilə təchiz edilərək xidmətə qəbul olunub.


III Nəsil: Orta Çaplı Silahlar və İdarə Olunan Sursatlar

Üçüncü nəsil isə əsl dönüş nöqtəsidir. Lazerlə idarə olunan raketlərin (məsələn, CİRİT), tank əleyhinə sistemlərin (L-UMTAS) və stabilləşdirilmiş orta çaplı topların inteqrasiyası ilə insansız dəniz platformaları yalnız “müşahidə edən” deyil, həm də “məhv edən” platformalara çevrilib.


Türkiyə müdafiə sənayesi bu təkamüldə mühüm rol oynayıb. ULAQ, SALVO və ALBATROS-S kimi platformalar raket, pulemyot və orta çaplı silah inteqrasiyaları vasitəsilə insansız dəniz platforması konsepsiyasını sadəcə qayıq layihəsi olmaqdan çıxararaq inteqrasiya edilmiş silah sistemi yanaşmasına yüksəldib. Bu transformasiyanın mərkəzində yalnız sursat deyil, həm də stabilləşdirmə, proqram təminatı və inteqrasiya qabiliyyəti dayanır.

3. Atəş Gücü İnqilabını Mümkün Edən Texniki Hədlər

İnsansız dəniz platformalarının taktiki sinif keçidi yalnız daha böyük çaplı silahların quraşdırılması ilə izah oluna bilməz. Bu transformasiya bir sıra texniki hədlərin aşılması sayəsində mümkün olub.

3.1 Geri Təpmə Mühəndisliyi

Orta çaplı silahların kiçik platformalara inteqrasiyasında əsas maneə geri təpmə qüvvəsidir. Ənənəvi 30 mm sinfinə məxsus sistemlər 18,5 kN ilə 25 kN arasında geri təpmə qüvvəsi yaradır. Bu səviyyədə dinamik yüklər 20-30 tonluq insansız dəniz platformalarında ciddi sabitlik problemlərinə və konstruktiv gərginliyə səbəb ola bilər.

Aşağı geri təpməli 30×113 mm sistemlər isə bu qüvvəni təxminən 7-9 kN səviyyəsinə endirir. Bu fərq sadəcə texniki göstərici deyil, platformanın missiya sinfini dəyişdirən parametrdir. 18,5 kN-lıq sistem kiçik qayıqda yırğalanma və kursdan yayınma yarada bildiyi halda, 7-9 kN diapazonundakı sistem idarə olunan və dəqiq nişanalmanı mümkün edir.

“Venom LR 30” sahib olduğu çap və təsir gücü sayəsində dəniz vasitələrinin orta sinif top ehtiyacına həll olmağı hədəfləyir.


“CANiK”in daxil olduğu “SYS Qrup”un tərkibində fəaliyyət göstərən “AEI Systems” tərəfindən istehsal edilən VENOM LR aşağı geri təpmə və tənzimlənə bilən atəş sürəti xüsusiyyətləri sayəsində çoxməqsədli missiya konsepsiyasının konkret nümunələrindən biridir. Bu yanaşma 30 mm sinfinə məxsus dağıdıcı gücün daha kiçik platformalara daşınmasını mümkün edir.

30×113 mm sursat ailəsi yalnız Türkiyə müdafiə ekosistemində deyil, ABŞ və Avropa mənşəli müxtəlif platformalarda da üstünlük verilən həllər sırasındadır. Məsələn, ABŞ-də hazırlanmış “Bushmaster II” törəməsi sistemlər, Avropada isə KNDS (Nexter) və “Rheinmetall” şirkətlərinin orta çaplı həlləri oxşar şəkildə kiçik platformalara inteqrasiya məqsədilə fərqli geri təpmə optimallaşdırmaları təqdim edir. Bu vəziyyət orta çaplı silahların kiçik su tutumlu platformalara inteqrasiyasının qlobal tendensiyaya çevrildiyini göstərir.

Bu kontekstdə 12,7 mm seqmentinə aid sistemlər də yalnız “yüngül çaplı” silahlar kimi qiymətləndirilməməlidir. Məsələn, “CANiK” M3 kimi dəqiqədə 1100-1200 atım sürətinə malik sistemlər kiçik su tutumlu insansız dəniz platformalarına yalnız basqı atəşi deyil, eyni zamanda mikro ölçülü Yaxın Müdafiə Sistemi (CIWS-ə bənzər) funksiyası qazandırır. Aşağı hündürlükdən yaxınlaşan kamikadze tipli PUA-lar və ya sürü halında fəaliyyət göstərən PUA təhdidlərinə qarşı yüksək atəş sürəti qısa reaksiya müddəti və sıx mərmi axını yaradaraq hədəfə dəymə ehtimalını artırır.

3.2 Sabitləşdirmə və 1 mRad Dəqiqliyi

Dəniz mühitində atəş açmaq sabit quru platformasından atəş açmağa bənzəmir. Platforma yırğalanma (roll), meyillənmə (pitch) və şaquli hərəkət (heave) səbəbindən davamlı olaraq üçölçülü hərəkət vəziyyətində olur. Bu mürəkkəb şəraitdə “First-Round-Hit”, yəni ilk atəşdə vurma qabiliyyəti tamamilə sabitləşdirmə mühəndisliyinin keyfiyyətindən asılıdır.

Bu nöqtədə Türkiyə müdafiə sənayesi ekosistemində hazırlanan qüllə həlləri “dəniz tipli rəqəmsal nişançılıq” standartını müəyyən edir.

Dəqiqlik həddi

Nümunə olaraq UNIROBOTICS tərəfindən hazırlanmış TRAKON seriyası kimi uzaqdan idarə olunan silah qüllələri taktiki səviyyəli IMU (İnertial Ölçmə Bloku), yüksək dəqiqlikli giroskopik sabitləşdirmə və qabaqcıl Görmə Xətti (LOS) alqoritmləri sayəsində 1 mRad (milliradian) səviyyəsində dəqiqlik təmin edə bilir. Xüsusilə TRAKON 30-un kompakt konstruksiyası sayəsində 30×113 mm-lik VENOM LR topu sursat yükü daxil olmaqla 650 kq-dan az ümumi çəki ilə hər növ insansız dəniz platformasına inteqrasiya edilə bilir.

Millisaniyəlik kompensasiya

Bu göstərici lülənin hədəfə kilidləndiyi andan etibarən dənizdəki dinamik hərəkətlərin millisaniyələr ərzində rəqəmsal şəkildə süzülməsi və fiziki olaraq düzəldilməsi deməkdir. Hədəf ilə lülə arasındakı yayınmanın bu qədər aşağı səviyyədə saxlanılması insansız dəniz platformasının sursata qənaət etməsinə və düşmənə reaksiya imkanı vermədən nişanalmanı başa çatdırmasına şərait yaradır.

Türkiyə İnsansız Dəniz Platforması Ekosistemində Müxtəlif Qüllə Həlləri

İnsansız dəniz platformalarının atəş gücü inqilabı yalnız bir platforma ilə məhdudlaşmır, müxtəlif əməliyyat ehtiyaclarına cavab verən geniş qüllə ailəsi ilə dəstəklənir.


ASELSAN STAMP və STOP Seriyası

Uzun illərdir dəniz platformalarında özünü doğruldan bu sistemlər MARLİN və SANCAR kimi insansız dəniz platformalarında əsas müdafiə və hücum təbəqəsini formalaşdırır.


TRAKON Seriyası (LITE və Orta Çaplı Variantlar)

Xüsusilə yüngül çəki və yüksək dəqiqlikli zərbə qabiliyyətini birləşdirən quruluşu sayəsində kiçik su tutumlu qayıqlarda (məsələn, 12-15 metrlik sürətli müdaxilə qayıqlarında) sabitlikdən güzəştə getmədən orta çaplı atəş gücü təqdim edir.


İnteqrasiya Edilmiş Raket Qüllələri

Yalnız lüləli sistemlər deyil, YALMAN kimi çoxsaylı buraxılış qurğularının insansız dəniz platformalarına inteqrasiyası eyni platformanın həm 12,7 mm çaplı silahlarla asimmetrik təhdidləri zərərsizləşdirməsinə, həm də idarə olunan raketlərlə (CİRİT və L-UMTAS) zirehli hədəfləri məhv etməsinə imkan yaradır.

Bu yüksək dəqiqlikli qüllə arxitekturası insansız dəniz platformasını sadə “silah daşıyıcısı” olmaqdan çıxararaq cərrahi dəqiqliklə zərbə endirə bilən üzən döyüş qülləsinə çevirir. Lakin bu atəş gücünün kiçik qayıq üzərində balanslı şəkildə saxlanılması yalnız sabitləşdirmə ilə deyil, sistemin platforma üzərində yaratdığı fiziki yükün “SWaP-C” parametrləri çərçivəsində optimallaşdırılması sayəsində mümkün olur.

3.3 “SWaP-C” Parametrləri: Əməliyyat Effektivliyinin Qızıl Nisbəti

İnsansız platformaların layihələndirilməsində Ölçü, Çəki, Güc və Xərc (SWaP-C) əsas göstəricilər hesab olunur. Silah sistemi nə qədər dağıdıcı olsa belə, əgər platformanın hidrodinamik göstəricilərini pisləşdirir, mənzilini azaldır və ya enerji balansını pozursa, strateji üstünlük deyil, əməliyyat yükünə çevrilir. Bu nöqtədə Türkiyə müdafiə sənayesi xüsusilə orta çaplı silahların kiçik su tutumlu vasitələrə inteqrasiyasında “yüngüllük” həddini güc multiplikatoruna çevirib.

UNIROBOTICS-in TRAKON LITE (Naval) uzaqdan idarə olunan silah sistemi ilə inteqrasiya olunan platformada standart olaraq “CANiK” M2 QCB 12,7×99 mm çaplı ağır pulemyot quraşdırılır. İstəyə uyğun olaraq 5,56 mm, 7,62 mm pulemyot və ya 40 mm qumbaraatan variantları da təklif olunur.


Kritik Çəki Balansı

TRAKON LITE kimi yüngül seqmentli qüllələrin sursatla birlikdə təxminən 180 kq səviyyəsində qalması 26 tonluq sürətli müdaxilə qayıqlarından daha kiçik su tutumlu insansız dəniz platformalarına qədər geniş spektrdə performans itkisi olmadan orta çaplı silahların inteqrasiyasına imkan verir.

Sürət və Mənzilin Qorunması

Aşağı çəki platformanın metasentrik hündürlüyünü (tarazlıq mərkəzini) pozmur. Bunun sayəsində insansız dəniz platforması yüksək sürətli manevrlər zamanı sabitliyini qoruyur, mühərrik üzərində əlavə yükü minimuma endirərək missiya mənzilini maksimum səviyyədə saxlayır.

Enerji Sərfiyyatı və Enerji İdarəetməsi

İnsansız vasitələr məhdud enerji ehtiyatına malikdir. Qüllə sistemlərinin aşağı enerji sərfiyyatı ilə işləməsi insansız dəniz platformasının sensorlar və məlumat bağlantıları üçün tələb olunan enerjidən imtina etmədən uzunmüddətli “pusqu” və ya “patrul” missiyalarını yerinə yetirməsinə imkan yaradır.

“SWaP-C” optimallaşdırılması nəticəsində əldə edilən bu fiziki üstünlük insansız dəniz platformasının yalnız sakit sularda deyil, çətin dəniz şəraitində də əməliyyat qabiliyyətini qorumasını təmin edir. Bu isə bizi silah sisteminin yalnız çəkisi ilə deyil, ətraf mühit şərtlərinə qarşı davamlılığı ilə də qiymətləndirildiyi “Dəniz Tipli Davamlılıq” meyarına gətirib çıxarır.

3.4 Dəniz Tipli Davamlılıq və Logistik Dayanıqlılıq

Dəniz mühitində yüksək duz konsentrasiyası silah sistemlərinin istismar dövrü xərclərinə birbaşa təsir göstərir. MGAC (Marine-Grade Anti-Corrosion Coating) kimi örtük texnologiyaları lülənin və mexaniki hissələrin korroziyaya qarşı davamlılığını artıraraq əməliyyat davamlılığını təmin edir. Lakin insansız dəniz platforması konsepsiyasında bu davamlılıq yalnız texniki xidmət xərci məsələsi deyil.

İnsansız dəniz platformaları həftələrlə, hətta aylarla dənizdə şəxsi heyətin müdaxiləsi olmadan fəaliyyət göstərə biləcək şəkildə layihələndirilir. Buna görə də korroziyaya davamlılıq texniki xidmət intervalını uzadan xüsusiyyət olmaqdan əlavə, logistika izini kiçildən strateji parametrə çevrilir. Silah sistemində paslanma, sürtünmənin artması və ya mexaniki tolerantlığın azalması uzaqdan fəaliyyət göstərən platforma üçün birbaşa missiyadan kənar qalmaq riski deməkdir.

Bu çərçivədə MGAC kimi həllər sadəcə örtük texnologiyası deyil, insansız dəniz platformalarının uzunmüddətli avtonom fəaliyyət konsepsiyasının tərkib hissəsidir. Texniki xidmət tezliyinin azalması, limana qayıtma ehtiyacının aşağı düşməsi və ehtiyat hissələrinin istifadəsinin minimuma endirilməsi paylanmış məhvetmə doktrinasında dayanıqlılığı artıran amillərdir. İnsansız dövrdə davamlılıq taktiki deyil, strateji güc multiplikatoruna çevrilib.

4. Taktiki Sinif Keçidi Nədir?

12,7 mm silahla təchiz edilmiş insansız dəniz platforması ilə sabitləşdirilmiş 30 mm top daşıyan insansız dəniz platforması arasında yalnız çap fərqi yoxdur. Bu, platformanın dəniz müharibəsi taksonomiyasındakı yerinin dəyişməsi deməkdir.

12,7 mm Konfiqurasiyası

- Asimmetrik təhdidlərin qarşısının alınması: Yaxın məsafədə sürətli qayıqların dayandırılması.
- Liman və kritik obyektlərin mühafizəsi: Sabit və ya yarıhərəkətli müdafiə.
- Patrul və yaxın mühafizə missiyaları: Aşağı intensivlikli münaqişə ssenariləri.


Sabitləşdirilmiş 30 mm Konfiqurasiyası

- Yüngül zirehli hədəflərin məhv edilməsi: Standart 12,7 mm mərmilərin nüfuz edə bilmədiyi zirehli səthləri yüksək kinetik enerji ilə deşmə qabiliyyəti.
- Beton mövqelər və sahil hədəfləri: Amfibiya əməliyyatlarından əvvəl sahil istehkamlarını yumşaltmaq imkanı.
- Açıq dənizdə aktiv nişanalma: 12,7 mm silahın təxminən 1500-2000 metr olan effektiv mənzilini 30 mm silahla 3000 metr və daha artıq məsafəyə çatdıraraq düşmənlə təhlükəsiz məsafədən təmas qurmaq.
- Mikro CIWS rolu: Yüksək atəş sürəti sayəsində PUA və sürü hücumlarına qarşı kinetik qalxan yaratmaq.

Bu dəyişiklik platforma sinfinin deyil, missiya sinfinin dəyişməsidir. Kiçik qayıq normal şəraitdə korvet və ya hücumbot tərəfindən yerinə yetirilən “atəş dəstəyi” və “suüstü döyüş” missiyalarını icra edə biləcək səviyyəyə yüksəlir. Atəş gücü inqilabı da məhz burada tonnajın azalması və effektivliyin artması ilə reallaşır.

5. Paylanmış Məhvetmə Qabiliyyəti və Sürü Doktrinası

Tək böyük döyüş gəmisi atəş gücünü mərkəzdə cəmləşdirir. Lakin bu mərkəzləşmə onu yüksək dəyərli və yüksək riskli hədəfə çevirir.

Paylanmış məhvetmə qabiliyyəti (Distributed Lethality) yanaşması isə atəş gücünü çoxsaylı kiçik platformalar arasında bölüşdürür. Sabitləşdirilmiş orta çaplı silahlarla təchiz olunmuş 10-15 insansız dəniz platforması eyni vaxtda həyata keçirilən doyurma hücumu (saturation attack) vasitəsilə düşmənin müdafiə sistemlərini doyma həddinə çatdıra bilər. Liman girişlərində və ya strateji boğazlarda mikro A2/AD (girişin məhdudlaşdırılması və əraziyə çıxışın qarşısının alınması) zonaları formalaşdırmaq mümkündür.

Bu ssenaridə böyük platformalar komanda-idarəetmə qovşağı və sensor mərkəzi roluna keçir, yüksək riskli nişanalmalar isə kiçik avtonom platformalara həvalə olunur.

Əlbəttə ki, bu paylanmış arxitektura yalnız platformalar arasında fasiləsiz məlumat bağlantısı və radioelektron mübarizə təsirlərinə qarşı dayanıqlılıq təmin olunduğu halda tam potensialına çata bilər. Böyük platformalar insansız dəniz platformaları sürüsünün arxasındakı “orkestr rəhbəri” rolunu qoruyub saxlayarkən, insansız dəniz platformaları riskin ən yüksək olduğu ərazilərdə qurban verilə bilən və effektiv zərbə qüvvəsi (expendable lethality) kimi fəaliyyət göstərir.

6. Qlobal və Yerli Əməliyyat Konteksti

Dayaz suların (littoral waters) müdafiəsi dünya donanmaları üçün strateji prioritetə çevrilib. Qara dəniz və Qırmızı dənizdə baş verən nişanalmalar böyük tonnajlı gəmilərin aşağı xərcə malik, lakin yüksək texnologiyalı insansız platformalar qarşısında nə qədər həssas ola bildiyini bütün dünyaya nümayiş etdirib.


Türkiyənin Egey dənizi və Şərqi Aralıq dənizindəki mürəkkəb, adalarla zəngin coğrafi quruluşu insansız dəniz platformaları ekosistemi üçün əsl əməliyyat laboratoriyası rolunu oynayır. ULAQ, SALVO, MARLİN, MİR, SANCAR və PİRANA kimi silahlı platformalarla yanaşı, KAMA kimi kamikadze tipli dəniz vasitələri və sürü qabiliyyəti ilə seçilən ALBATROS-S Türkiyə dəniz qüvvələrinin yeni “zərbə və qurban verilə bilən” təbəqəsini formalaşdırır.

Bu arxitektura tək bir silahın uğuru deyil, nəhəng “Sistemlər Sistemi” (System of Systems) konsepsiyasının uğurudur.

Zərbə Gücü və Dəqiqlik

ROKETSAN-ın CİRİT və L-UMTAS raketləri mənzil üstünlüyü təmin etdiyi halda, “SYS Qrup” (CANiK, UNIROBOTICS, AEI Systems) şaquli inteqrasiya modeli vasitəsilə lüləli sistemlərdə geri təpmə və sabitləşdirmə uyğunluğunu mükəmməlləşdirərək kiçik qayıqlara “orta çaplı cərrahi dəqiqlik” qazandırır.

Göz və Ağıl

ASELSAN-ın elektro-optik və qüllə həlləri, həmçinin “Meteksan Savunma”nın radar sistemləri platformanın situasiya məlumatlılığını ən yüksək səviyyəyə çatdırır. HAVELSAN-ın komanda-idarəetmə proqram təminatı isə bu mürəkkəb avadanlıq kompleksini “sürü” intizamı daxilində idarə edir.

Fiziki İnfrastruktur

Türkiyə gəmiqayırma zavodlarının hazırladığı yüksək sürətli və aşağı radara görünmə sahəsinə malik korpus layihələri bu atəş gücünün dənizdə sağ qalmasını təmin edir. Aşağı geri təpməli sistemlərin hidrodinamik baxımdan optimallaşdırılmış bu korpuslara inteqrasiyası insansız dəniz platformalarının ən sərt dəniz şəraitində belə sadəcə “dəniz platforması” kimi deyil, sabitləşdirilmiş “atəş dəstək nöqtəsi” kimi fəaliyyət göstərməsinə imkan yaradır.

7. Strateji Nəticə: Güc Multiplikatorundan Müstəqil Qüvvə Təbəqəsinə

Dəniz müharibəsinin gələcəyində böyük tonnajlı gəmilər aradan qalxmayacaq. Lakin onların rolu dəyişir. Freqatlar və esmineslər getdikcə daha çox sensor məlumatlarının birləşdirilməsi, komanda-idarəetmə və uzaq mənzilli nişanalmaların həyata keçirildiyi mərkəzlərə çevrilir.

Əsl atəş gücü və yüksək riskli təmas isə kiçik, sürətli və paylanmış platformalara ötürülür. Aşağı geri təpməli orta çaplı silah sistemləri, qabaqcıl sabitləşdirmə alqoritmləri və “SWaP-C” optimallaşdırılması sayəsində insansız dəniz platformaları artıq sadəcə dəstək elementi deyil.

Onlar əməliyyat nəticəsi yarada bilən müstəqil qüvvə təbəqəsidir. Atəş gücü inqilabı tonnajın kiçilməsi deyil, qabiliyyətin yer dəyişdirməsidir. Kiçik platformaların taktiki sinif keçidi müasir dəniz müharibəsinin ən mühüm transformasiyalarından biri kimi tarixə düşür.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az