Müharibənin böyük hissəsi ərzində Ukrayna Rusiya hədəflərinə zərbələr endirmək üçün Qərb raketlərindən asılı idi. İndi isə bu münasibət tədricən əks istiqamətdə dəyişməyə başlayır.
Avropanın müdafiə sənayesi nəhəngləri olan MBDA və “Diehl” Ukraynanın raket istehsalçıları ilə tərəfdaşlıq qurmağa çalışırlar. Bu əməkdaşlıq döyüş şəraitində sınaqdan çıxmış Ukrayna qanadlı raket texnologiyalarının NATO arsenalına daxil edilməsinə imkan yarada bilər. Bu inkişaf həm Ukraynanın müharibə dövründə əldə etdiyi sürətli innovasiya potensialını, həm də Avropanın kifayət qədər yerli uzaqmənzilli zərbə imkanlarına malik olmadığını getdikcə daha yaxşı dərk etməsini əks etdirir.
Niyə Avropa Ukrayna raketləri ilə bu qədər maraqlanır?
Hazırda Avropa uzaqmənzilli zərbə imkanları sahəsində ciddi çatışmazlıq problemi ilə üzləşib. Rusiya çoxlu sayda yerüstü hədəflərə qarşı raketlərə və uzaqmənzilli zərbə sistemlərinə malik olduğu halda, NATO-nun Avropadakı üzvlərində bu cür sistemlərin sayı məhduddur və onlar əsasən ABŞ-nin təmin etdiyi sistemlərə güvənirlər. Vaşinqtonla son dövrlərdə yaranmış gərginliklər isə Avropada ABŞ-nin tədarük etdiyi silahlardan bu qədər asılı olmamağın vacibliyi barədə düşüncələri gücləndirib.
Lakin problemin həlli o qədər də asan deyil. Yeni Avropa raket proqramlarının əksəriyyətinin xidmətə qəbul olunması üçün hələ illər lazımdır və onların çoxu yalnız 2030-cu illərdə istifadəyə veriləcək. Avropanın isə həllə indi ehtiyacı var. Belə bir həll Ukraynada mövcuddur. Ukrayna inkişaf etmiş raketlərdən istifadə etməklə Rusiya hədəflərinə qarşı əhəmiyyətli nəticələr əldə edib.
Ukraynanın ən məşhur raketi olan “Neptun” əvvəlcə sovet dövrünə aid X-35 raketi əsasında yaradılmış gəmi əleyhinə raket kimi hazırlanmışdı. Bu raket 2022-ci ildə Rusiyanın Qara dəniz donanmasının flaqmanı olan “Moskva” kreyserinin batırılmasına kömək etdikdən sonra geniş tanındı.
Həmin vaxtdan etibarən Ukrayna bu layihəni davamlı şəkildə inkişaf etdirib. İlkin gəmi əleyhinə versiyanın uçuş məsafəsi 190 mil olduğu halda, sonradan yaradılan yerüstü hədəflərə qarşı “Neptun” raketi 225 mil məsafəyə malik idi. Daha yeni uzaqmənzilli “Neptun” isə təsirli göstərici nümayiş etdirərək 620 mil məsafəyə çatır ki, bu da ilkin versiyadan üç dəfə artıqdır.
Hazırda MBDA Ukraynanın “Luch” şirkəti ilə gələcək “Neptun” layihələrinin inkişafına yönəlmiş saziş imzalayıb. Məqsəd dərinlikdə yerləşən hədəflərə zərbə imkanlarını artırmaq və eyni zamanda Avropanın sənaye təcrübəsini layihəyə inteqrasiya etməkdir.
Ukraynanın improvizasiya yolu ilə hazırladığı digər raket olan “Flamingo” isə bəlkə də daha çox diqqət cəlb edir. Almaniyanın “Diehl Defense” şirkəti ilkin olaraq təlim Pilotsuz Uçuş Aparatı (PUA) əsasında hazırlanmış bu raketin istehsalı üzrə əməkdaşlıq imkanlarını araşdırır.
“Flamingo”nun açıqlanan göstəriciləri kifayət qədər diqqətəlayiqdir. Məlumatlara görə, raketin uçuş məsafəsi 1864 mil təşkil edir ki, bu da ABŞ-nin istehsalı olan “Tomahawk” raketinin göstəricisindən təxminən iki dəfə çoxdur. Eyni zamanda döyüş başlığının daşıma qabiliyyəti də oxşar səviyyədədir. Qoşqu sistemi üzərində yerləşdirilmiş rels qurğularından buraxılan “Flamingo” Ukraynada istehsal olunan AI-25 turboreaktiv mühərriki ilə təchiz edilir.
Ukrayna üçün əsas məsələ xərcləri aşağı saxlamaqdır
Ukrayna müharibə iqtisadiyyatının tələblərinə uyğunlaşmaqda böyük təcrübə qazanıb və silahları bir çox Qərb müdafiə şirkətlərindən fərqli yanaşma ilə hazırlayır. Ukraynada layihələndirmə zamanı əsas prioritetlər kütləvi istehsal, aşağı xərc, sürətli inkişaf və döyüş meydanına uyğunlaşma qabiliyyətidir.
Qərb ölkələri də miqyasın və ehtiyat dərinliyinin əhəmiyyətini getdikcə daha yaxşı anlayırlar. İran mənşəli sistemlərin ABŞ-nin yüksək texnologiyalı raket ehtiyatlarının tükənməsinə necə təsir göstərdiyini müşahidə edən Qərb dövlətləri Ukraynanın istehsal metodlarının üstünlüklərini görməyə başlayıblar.
Digər tərəfdən, ABŞ-nin daha qabaqcıl raketləri ilə müqayisədə Ukrayna raketləri xüsusilə mürəkkəb texnologiyalara malik deyil. Nə “Neptun”, nə də “Flamingo” yüksək səviyyədə texnoloji üstünlüklərə malik silah hesab edilmir.
Hər iki raket görünməzlik xüsusiyyətlərindən məhrumdur, səsdən aşağı sürətlə uçur və radar izini azaltmağa yönəlmiş imkanları məhduddur. Buna görə də Rusiyanın strateji əhəmiyyət daşıyan demək olar ki, bütün obyektlər ətrafında müasir hava hücumundan müdafiə sistemləri yerləşdirdiyi şəraitdə bu raketlərin Rusiya ərazisində effektivliyi müəyyən qədər məhdud olub.
Lakin Ukrayna bu çatışmazlığı taktiki yanaşmalar hesabına kompensasiya edib. Kütləvi raket buraxılışları, PUA sürüləri, saxta hədəflər və doyurma hücumları bunun əsas nümunələridir. Ukrayna hava hücumundan müdafiə sistemlərini tək-tək yararaq keçə bilən mürəkkəb raketlər hazırlamaq əvəzinə, müdafiə sistemlərini kütləvi hücumlarla yükləyərək sıradan çıxarmağa üstünlük verib. Bu yanaşma gələcək hava müharibələrinin necə aparılacağına dair mühüm siqnal kimi qiymətləndirilir.
Yeni tərəfdaşlıq göstərir ki, Avropa öz imkanlarındakı boşluqla üz-üzə qalıb. Uzaqmənzilli zərbə imkanları NATO-nun ən zəif ənənəvi hərbi sahələrindən biri olaraq qalır. ABŞ sistemlərinin hər zaman əlçatan olacağını qəbul etmək mümkün deyil. Avropanın yerli proqramlarının isə tam inkişaf etməsi üçün hələ illər tələb olunur.
Ukrayna bu problemin qısa yol həllini təklif edir. Bununla da ölkə yalnız təhlükəsizlik istehlakçısı deyil, eyni zamanda təhlükəsizlik təminatçısına çevrilmək istiqamətində irəliləyir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
