“Şimşek” platformasının tarixi əslində Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin hava hücumundan müdafiə vasitələrinin təlim və sınaq fəaliyyətlərində istifadə olunması məqsədilə yaradılmış reaktiv hədəf təyyarələrinə əsaslanır. TUSAŞ tərəfindən hazırlanan ilk “Şimşek” sistemi hava hücumundan müdafiə sistemlərinin real hədəfə qarşı sınaqdan keçirilməsini təmin edən yüksək sürətli hədəf təyyarəsi kimi layihələndirilmişdi.

Zaman keçdikcə platformanın yüksək sürət, kiçik radara görünmə sahəsi və çevik missiya profili kimi xüsusiyyətləri onu təkcə hədəf təyyarəsi deyil, həm də hücum və sursat daşıma tapşırıqlarında istifadə oluna biləcək sistemə çevirdi. Bu yanaşma əsasında yaradılan “Süper Şimşek” versiyası platformanın əməliyyat imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırmağı hədəfləyən inkişaf layihəsi kimi meydana çıxdı.


“Süper Şimşek”in hazırlanmasında əsas məqsədlərdən biri aşağı xərc tələb edən, lakin yüksək sürətə çata bilən insansız platforma vasitəsilə müxtəlif tapşırıqların icra edilməsini təmin etmək idi. Bu tip sistemlər müasir döyüş meydanında xüsusilə düşmənin hava hücumundan müdafiə sistemlərini aldatmaq, doyma hücumları həyata keçirmək və ya müəyyən hədəflərə dəqiq zərbələr endirmək kimi vəzifələrdə istifadə oluna bilir.

Platformanın kiçik ölçüləri və turboreaktiv mühərrikli quruluşu onu xüsusilə sürətli reaksiya tələb edən əməliyyatlar üçün uyğun vasitəyə çevirir. Eyni zamanda kamikadze PUA tipli tapşırıqlarda istifadə oluna bilməsi, yəni müəyyən hədəfə yönələrək partlayıcı yük vasitəsilə təsir göstərə bilməsi “Süper Şimşek”i klassik hədəf təyyarələrindən fərqləndirən mühüm xüsusiyyətlərdən biridir.

Hazırda müharibə doktrinaları getdikcə daha çox sayda aşağı xərc tələb edən insansız platformanın koordinasiyalı şəkildə istifadəsinə üstünlük verir. Bu yanaşma bahalı və məhdud sayda olan platformalar əvəzinə çoxsaylı insansız sistemlərin tətbiqi ilə düşmənin müdafiə sistemlərini həddindən artıq yükləməyi hədəfləyir.

“Süper Şimşek” bu baxımdan xüsusilə diqqət çəkən həll yolu hesab olunur. Platformanın təyyarədən və ya digər hava platformasından buraxılması onun əməliyyat çevikliyini artırır. Beləliklə əsas platforma düşmənin hava hücumundan müdafiə sistemlərindən daha təhlükəsiz məsafədə qalarkən, “Süper Şimşek” yüksək sürətlə hədəf bölgəsinə doğru irəliləyə bilir.


Platformanın ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də çoxməqsədli istifadə konsepsiyasıdır. “Süper Şimşek” lazım gəldikdə radioelektron mübarizə tapşırıqlarında istifadə oluna biləcək platforma kimi də qiymətləndirilir. Bu tip vəzifələrdə sistem düşmən radarlarını aldatmaq və ya hava hücumundan müdafiə sistemlərini məşğul etmək məqsədilə tətbiq oluna bilər.

Bundan əlavə, müəyyən missiya konfiqurasiyalarında kəşfiyyat və ya hədəf aşkarlama fəaliyyətlərinə töhfə verə biləcək sensorlarla təchiz olunması da platformanın çevikliyini artırır. Bu xüsusiyyətlər sistemin yalnız bir vəzifəyə fokuslanan vasitə olmaqdan çıxaraq modulyar insansız platformaya çevrilməsinə imkan yaradır.


Texniki xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 4 m

Qanad açılımı: 1,75 m

Hündürlüyü: 0,75 m

Çəkisi: 200 kq

Yükdaşıma qabiliyyəti: 50 kq

Mühərrik növü: Turboreaktiv mühərrik

Maksimal sürət: 0,85 “Mach” (yüksək subsəs sürəti)

Əməliyyat məsafəsi: Missiya profilindən asılı olaraq 900 km

Xidmət tavanı: 35 000 fut

Havada qalma müddəti: 80 dəqiqə

Məlumat bağlantısı məsafəsi: 150 km

Yanacaq tutumu: 70

Buraxılış üsulu: Hava platformasından buraxılma və ya katapult sistemi

Daşıya biləcəyi yük: Missiya növündən asılı olaraq sursat və ya radioelektron mübarizə avadanlıqları

Ümumi xüsusiyyətləri

- Turboreaktiv mühərrikli yüksək sürətli insansız platforma
- Tam avtonom uçuş
- Paraşütlə xilasetmə sistemi
- Hədəf təyyarəsi, hücum PUA-sı və ya radioelektron mübarizə platforması kimi istifadə imkanı
- Təyyarədən buraxılaraq missiya yerinə yetirmə qabiliyyəti
- Hava vasitəsindən buraxılış və ROTO (raket dəstəkli qalxma)
- Kiçik radara görünmə sahəsi sayəsində aşkarlanması çətin quruluş
- Uçuşdan əvvəl və uçuşdan sonra missiya planlaşdırılması
- Sürü texnologiyalarının süni zəka ilə birləşdirilməsi
- Modulyar faydalı yük inteqrasiyası
- Doyma hücumları üçün uyğun aşağı xərc tələb edən platforma
- Hava hücumundan müdafiə sistemlərinin sınaq və təlim fəaliyyətlərində istifadə imkanı


“Süper Şimşek”in daşıya bildiyi yüklər

- Situasiya məlumatlılığı kamerası
- Mənzildənkənar göstərici (MDI)
- Əks-tədbir yayım sistemi
- Ani tezlik ölçmə qəbuledicisi
- Qarışdırıcı sistem
- Akustik və “Doppler” yayınma məsafəsi göstəricisi
- Aktiv/passiv radara görünmə sahəsi artırıcısı
- İnfraqırmızı iz artırıcısı
- GNSS idarəetməli məhvetmə sistemi
- Dəyişdirilə bilən axtarış başlığı

Son illərdə insansız sistemlərin döyüş meydanındakı təsiri getdikcə artarkən, “Süper Şimşek” kimi platformalar Türkiyənin bu sahədəki imkanlarını genişləndirən layihələr sırasında göstərilir. TUSAŞ tərəfindən həyata keçirilən işlər çərçivəsində sistemin müxtəlif missiya konfiqurasiyalarının sınaqdan keçirildiyi və platformanın əməliyyat istifadə ssenarilərinin inkişaf etdirildiyi məlumdur.

Xüsusilə Türkiyə müdafiə sənayesinin hazırladığı digər insansız sistemlərlə birlikdə istifadə olunacaq şəkildə layihələndirilməsi “Süper Şimşek”i şəbəkə mərkəzli əməliyyat konsepsiyasının mühüm tərkib hissəsinə çevirir.


“Süper Şimşek” platformasının diqqət çəkən texniki xüsusiyyətlərindən biri də RATO (Raket Dəstəkli Qalxma) qabiliyyətidir. Bu xüsusiyyət platformanın yalnız hava vasitələrindən buraxılmasına deyil, həm də yerüstü katapultlardan yüksək sürətlənmə ilə işə salınmasına imkan verir. Xüsusilə qısa məsafədə yüksək sürət qazanmalı olan turboreaktiv mühərrikli kiçik hava vasitələri üçün raket dəstəkli qalxma sistemi olduqca vacib həll hesab olunur.

RATO sistemi əsas etibarilə platformaya inteqrasiya edilmiş birdəfəlik raket itələmə qurğusu vasitəsilə işləyir. “Süper Şimşek” katapult üzərində qalxma mövqeyinə gətirildikdə bu raket mühərriki qısa müddət ərzində yüksək itələmə qüvvəsi yaradır və platformanı bir neçə saniyə ərzində uçuş sürətinə çatdırır. Turboreaktiv mühərrik isə raketin təmin etdiyi ilkin sürətlənmədən sonra işə düşərək normal uçuşu davam etdirir. Bu üsul sayəsində uzun uçuş zolaqlarına və ya mürəkkəb qalxma infrastrukturuna ehtiyac olmadan platformanın sürətli şəkildə tapşırığa göndərilməsi mümkün olur.

Bu qalxma üsulu xüsusilə mobil yerləşdirmə baxımından böyük üstünlük təmin edir. “Süper Şimşek” RATO sayəsində stasionar hava bazalarından asılı olmadan daşına bilən katapultlar vasitəsilə müxtəlif coğrafi nöqtələrdən buraxıla bilir.


Mövcud inkişaflara nəzər saldıqda platformanın müxtəlif sınaq mərhələlərindən keçdiyi və fərqli missiya ssenarilərinə uyğunlaşdırılması istiqamətində işlərin davam etdiyi görünür. Müdafiə sənayesi mənbələrində yer alan məlumatlara görə, “Süper Şimşek”in xüsusilə yeni nəsil PUA-lar ilə birlikdə istifadə edilə bilən köməkçi hücum platforması kimi qiymətləndirilməsi planlaşdırılır.

Bu yanaşma gələcəkdə insansız sistemlərin sürü konsepsiyası çərçivəsində koordinasiyalı şəkildə fəaliyyət göstərə biləcəyi yeni əməliyyat modellərinin yaradılması üçün də zəmin hazırlayır. Buna görə “Süper Şimşek” yalnız hədəf təyyarəsi layihəsinin inkişaf etdirilmiş versiyası deyil, həm də Türkiyənin insansız hava sistemləri sahəsində strateji baxışının mühüm hissəsi hesab olunur.

“Süper Şimşek”lə paralel şəkildə hazırlanmış digər mühüm variant isə “Şimşek-K” insansız hava platformasıdır. Bu versiya “Şimşek” ailəsinin yalnız hədəf təyyarəsi və ya yüksək sürətli hücum platforması olmaqdan çıxaraq, daha uzunmüddətli tapşırıqları yerinə yetirə bilən və müxtəlif əməliyyat tələblərinə cavab verən sistemə çevrildiyini göstərir.


“Şimşek-K” platforması da uyğun konfiqurasiyalarda kamikadze missiyalarında istifadə oluna biləcək şəkildə nəzərdən keçirilir. Lakin bu platformanın yanaşması “Süper Şimşek”dən fərqli olaraq daha uzun müddət havada qalmaq və hədəf bölgəsi üzərində dövrə vurmaq qabiliyyəti üzərində qurulub. Bu sayədə “Şimşek-K” hədəfi müəyyən etdikdən sonra operatorun nəzarəti altında uyğun nişanalma anını gözləyə bilir və lazım gəldikdə hədəfə yönələrək özünü məhv etmə prinsipi ilə hücum həyata keçirə bilir. Bu xüsusiyyət xüsusilə hərəkətli və ya qəfil ortaya çıxan hədəflərə qarşı mühüm əməliyyat üstünlüyü təmin edir.

Bu iki platformanın kamikadze missiyalarındakı fərqli istifadə yanaşmaları əslində bir-birini tamamlayan struktur yaradır. “Süper Şimşek” yüksək sürətlə ani və birbaşa hücum üçün ön plana çıxarkən, “Şimşek-K” daha səbirli, müşahidə dəstəkli və fürsət hədəflərinə qarşı nişanalma əməliyyatlarında üstünlük təmin edir.

Bu kombinasiya müasir döyüş meydanında həm sürətli reaksiya, həm də davamlılıq tələb edən hücum ehtiyaclarına eyni vaxtda cavab verə bilən inteqrasiya edilmiş konsepsiya təqdim edir.

“Süper Şimşek”in yüksək sürət və hücum qabiliyyəti ilə “Şimşek-K”nın müşahidə və dəstək missiyalarına yönəlmiş quruluşu birlikdə qiymətləndirildikdə Şimşek ailəsinin çoxqatlı əməliyyat konsepsiyası təqdim etdiyi görünür. Bu iki platformanın birlikdə istifadəsi həm hədəfin müəyyənləşdirilməsi, həm də hədəfə qarşı sürətli reaksiya imkanının vahid sistem ailəsi daxilində təmin edilməsinə şərait yaradır.

Bu xüsusiyyət xüsusilə sürü konsepsiyası və koordinasiyalı insansız sistem əməliyyatları baxımından mühüm üstünlük kimi ön plana çıxır.


“Şimşek-K”nın texniki xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 2,4 m

Qanad açılımı: 1,5 m

Çəkisi: 83 kq

Yükdaşıma qabiliyyəti: 18 kq

Yanacaq tutumu: 35

Tavan hündürlüyü: 25 000 fut

Maksimal sürət: 0,63 “Mach”

Havada qalma müddəti: 45 dəqiqədən artıq

Məlumat bağlantısı məsafəsi: 150 km

Fəaliyyət radiusu: 500 km

Mühərrik növü: Pistonlu və ya kiçik turbovintli mühərrik (aşağı yanacaq sərfiyyatı prinsipi ilə)

Maksimal sürət: Aşağı-orta sürət diapazonu (missiya yönümlü uçuş profili)

Havada qalma müddəti: Bir neçə saata çata bilən missiya müddəti

Əməliyyat məsafəsi: Məlumat bağlantısından və missiya profilindən asılı olaraq artırıla bilər

Buraxılış üsulu: Katapult və ya mobil buraxılış sistemləri

Faydalı yük tutumu: Elektro-optik/infraqırmızı sensorlar, rabitə sistemləri və yüngül missiya yükləri

“Şimşek-K”nın ümumi xüsusiyyətləri

- Tam avtonom uçuş
- Paraşütlə xilasetmə sistemi
- Hava vasitəsindən buraxılış və ROTO (Raket Dəstəkli Qalxma)
- Kəşfiyyat, müşahidə və informasiya toplama (ISR) missiyalarına uyğun quruluş
- Kamikadze missiyalarına uyğun quruluş
- Uzun müddət havada qala bilən aşağı xərc tələb edən platforma
- Modulyar sensor və faydalı yük inteqrasiyası
- Şəbəkə mərkəzli əməliyyatlara uyğun məlumat paylaşımı qabiliyyəti
- Aşağı sürət - yüksək səmərəlilik yönümlü uçuş xarakteristikası
- Taktiki səviyyədə çevik yerləşdirmə imkanı

“Şimşek-K”nın daşıya bildiyi yüklər

- Situasiya məlumatlılığı kamerası
- Akustik və Doppler yayınma məsafəsi göstəricisi
- Aktiv/passiv radara görünmə sahəsi artırıcısı
- İnfraqırmızı iz artırıcısı
- GNSS idarəetməli məhvetmə sistemi


Nəticə etibarilə, Şimşek platforma ailəsi yalnız bir missiya növünə yönəlmiş sistemlərdən ibarət deyil, müxtəlif əməliyyat tələblərinə cavab verə bilən modulyar və çoxfunksiyalı insansız hava ekosisteminə çevrilib.

“Süper Şimşek”in yüksək sürətli hücum və aldatma qabiliyyəti ilə “Şimşek-K”nın kəşfiyyat və müşahidə yönümlü quruluşu birlikdə nəzərdən keçirildikdə, Türkiyə müdafiə sənayesinin insansız sistemlər sahəsində kompleks yanaşması daha aydın şəkildə ortaya çıxır.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az