Ötən həftə Prezident Donald Tramp Koreya müharibəsi dövründə qəbul edilmiş və federal hökumətə milli təhlükəsizlik məqsədləri üçün istehsalı sürətləndirmək istiqamətində geniş səlahiyyətlər verən “Müdafiə İstehsalı Aktı”nı (DPA) tətbiq edib. Tramp imzaladığı sərəncamda müdafiə naziri Pit Heqsetə “milli müdafiənin təmin olunmasına kömək etmək məqsədilə könüllü razılaşmaların və fəaliyyət planlarının hazırlanmasını təmin etməyi” tapşırıb.
Bu addım ABŞ-nin sursat ehtiyatları ilə bağlı narahatlıqların artdığı bir vaxtda atılıb. Ehtiyatlar həm “Epic Fury” əməliyyatı, həm də ABŞ-nin 2022-ci il fevralın 24-dən etibarən Ukraynaya və 2023-cü il oktyabrın 7-dən etibarən İsrailə göstərdiyi uzunmüddətli dəstək nəticəsində azalıb.
“Müdafiə İstehsalı Aktı” əslində nədir?
“Müdafiə İstehsalı Aktı” 1950-ci ildə Koreya müharibəsi zamanı ABŞ-nin milli fövqəladə hallar dövründə sənaye potensialını sürətlə səfərbər edə bilməsini təmin etmək məqsədilə qəbul edilib. Əsas ideya ondan ibarət idi ki, milli təhlükəsizlik risk altına düşdükdə hökumət özəl sektora müdaxilə edərək müdafiə sənayesi istehsalına üstünlük verə bilər.
Yetmiş altı il sonra da DPA Vaşinqtonun ən güclü sənaye siyasəti alətlərindən biri olaraq qalır. Bu qanundan Soyuq müharibə dövründə səfərbərlik tədbirlərində, 11 sentyabr hadisələrindən sonrakı müdafiə fəaliyyətlərində, pandemiya dövründə təchizat zəncirlərinin idarə olunmasında və müxtəlif hərbi istehsal proqramlarında istifadə olunub.
DPA-nın ən mühüm səlahiyyətlərindən biri hökumətə hərbi müqavilələri kommersiya sifarişlərindən üstün tutmaq imkanı verməsidir. Praktik olaraq bu o deməkdir ki, həm mülki, həm də hərbi məqsədlər üçün istifadə edilən kritik komponentləri istehsal edən təchizatçı əvvəlcə Pentaqonun sifarişlərini yerinə yetirməyə məcbur edilə bilər.
Belə komponentlərə raket elektronikası, idarəetmə sistemləri, xüsusi metallardan hazırlanmış hissələr və mikroçiplər daxildir. Müdafiə proqramlarının əksəriyyəti kommersiya sənayesi ilə eyni təchizatçılardan istifadə etdiyinə görə Pentaqon hərbi istehsalın prioritet əldə etməsini təmin etməyə çalışır. DPA-nın ikinci mühüm aləti hökumətə sənaye potensialının genişləndirilməsini birbaşa dəstəkləməyə imkan verməsidir. Adətən bu iş özəl müdafiə podratçıları vasitəsilə həyata keçirilsə də, DPA çərçivəsində hökumət birbaşa müdaxilə edə bilir.
Bu dəstəyə yeni yığım xətlərinin yaradılması, zavodların modernləşdirilməsi, xüsusi istehsal avadanlıqlarının alınması və işçi qüvvəsinin hazırlanması daxildir. Məqsəd mövcud istehsal həcmlərini sadəcə yenidən bölüşdürmək deyil, uzunmüddətli istehsal imkanlarını artırmaqdır. Administrasiyanın fikrincə, bəzi istehsal maneələri əlavə müqavilələrlə deyil, yeni infrastrukturun yaradılması ilə aradan qaldırıla bilər.
Tramp niyə DPA-dan indi istifadə edir?
Trampın hazırda DPA-dan istifadə etməsinin əsas səbəbi sursat ehtiyatları ilə bağlıdır. Son münaqişələr böyük həcmdə qabaqcıl silahların sərf olunmasına səbəb olub. Xüsusilə “Standard Missile” ailəsinə aid SM-2 və SM-6 raketləri, “Patriot” önləyici raketləri, THAAD önləyici raketləri, “Tomahawk” qanadlı raketləri və digər yüksək dəqiqlikli sursatlar üzərində ciddi təzyiq yaranıb.
Müdafiə planlaşdırıcıları dəfələrlə xəbərdarlıq ediblər ki, müasir müharibələr sursat ehtiyatlarını əvvəlki münaqişələrlə müqayisədə daha sürətlə tükəndirir. Nəticədə istehsal mövcud əməliyyat tələbatı ilə ayaqlaşmaqda çətinlik çəkir. Problem təkcə maliyyə ilə bağlı deyil, daha dərin sənaye məhdudiyyətləri ilə əlaqədardır. Ən böyük maneə bütün ABŞ raketlərində istifadə olunan və istehsalı olduqca çətin olan bərk yanacaqlı raket mühərrikləridir.
Digər xüsusi komponentlərin də əldə olunması çətindir. Bunlara axtarış başlıqları, xüsusi elektronika sistemləri və qabaqcıl materiallar daxildir. Həmin komponentlərin istehsalı yüksək ixtisaslı işçi qüvvəsi tələb edir və bir çox vəzifələr üçün illərlə hazırlıq və təhlükəsizlik icazələri lazımdır. Nəticədə maliyyə mövcud olsa belə, istehsal həcmlərini qısa müddətdə kəskin şəkildə artırmaq mümkün olmur.
ABŞ-nin raket çatışmazlığının arxa planında açıq şəkildə ifadə olunmayan əsas amil Çindir. Pentaqonun Hind-Sakit okean regionu üzrə planlaşdırmaları böyük ölçüdə raket ehtiyatlarına, hava hücumundan müdafiə önləyici vasitələrinə və uzaqmənzilli yüksək dəqiqlikli silahlara əsaslanır. Narahatlıqlar artır ki, bu gün “Epic Fury” kimi strateji baxımdan mübahisəli hesab edilən münaqişələrdə istifadə olunan silahlar gələcəkdə Tayvanın müdafiəsi kimi daha mühüm hesab olunan qarşıdurmalarda mövcud olmaya bilər.
Buna görə də administrasiya hesab edir ki, daha böyük böhran yaranmamışdan əvvəl sənaye bazasının gücləndirilməsi vacibdir. DPA məhz bu prosesi sürətləndirmək üçün nəzərdə tutulub. Ağ Evin mövqeyinə görə məqsəd müdafiə şirkətlərinə və təchizatçılara daha effektiv koordinasiya qurmaq və sənaye sistemində mövcud olan struktur problemləri aradan qaldırmaq imkanı yaratmaqdır.
Müdafiə rəsmiləri vurğulayırlar ki, bu təşəbbüs təchizat zəncirinin şəffaflığını artırmaq və istehsal səmərəliliyini yüksəltmək məqsədi daşıyır. DPA-nın tətbiqi administrasiyanın istehsal imkanlarını milli təhlükəsizlik baxımından ciddi problem kimi qiymətləndirdiyini açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
