Bu iki zirvənin yekun bəyanatları, liderlərin açıqlamaları və gündəmdə ön plana çıxan məsələlər müqayisəli şəkildə təhlil edildikdə, ABŞ ilə avropalı müttəfiqləri arasında son illərdə yaşanan fikir ayrılıqlarının əhəmiyyətli dərəcədə azalmağa başladığı görünür. Lakin daha vacib məqam ondan ibarətdir ki, Brüsseldə keçirilən Aİ Liderlər Zirvəsində üzv ölkələr Avropanın təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və xarici siyasət sahələrində necə bir gələcək təsəvvür etdiyini açıq şəkildə ortaya qoydu.
G7-dən Brüsselə uzanan mesajlar
G7 Zirvəsi bu prosesin mühüm hazırlıq mərhələsi oldu. Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun ev sahibliyi ilə keçirilən zirvədə liderlər əvvəlki illərdə zaman-zaman yaşanan gərginliklərin təkrarlanmaması üçün xüsusi həssaslıq nümayiş etdirdilər. ABŞ Prezidenti Donald Trampın prioritetləri nəzərə alındı, transatlantik münasibətlərin gələcəyini risk altına sala biləcək polemikalardan qaçınıldı və ortaq maraqları ön plana çıxaran diplomatik dilə üstünlük verildi.
Makronun Trampın şərəfinə Versal sarayında təşkil etdiyi xüsusi şam yeməyi də bu baxımdan simvolik əhəmiyyət daşıyırdı. İki lider arasında keçirilən görüş yalnız ikitərəfli münasibətlər deyil, həm də transatlantik münasibətlərin gələcəyi baxımından diqqətçəkən idi.
Bundan əlavə, Fransa səfərinin sonunda İslamabad Razılaşmasının imzalanması avropalı liderlərin İran məsələsində yaranmış transatlantik gərginliyi azaltmağa çalışdıqlarını göstərdi. Trampın NATO-nun Avropadakı üzvlərini İran qarşısında ABŞ-ni tək buraxmaqda ittiham etdiyinin şahidi olunduğundan, tərəflərin bu vəziyyətin yaratdığı narazılığı arxada qoymağa çalışdıqları görünürdü. Zirvə zamanı Qrenlandiya məsələsinin və ABŞ-nin Avropadakı hərbi mövcudluğunu azaltmaq cəhdlərinin gündəmə gətirilməməsi də bu kontekstdə qiymətləndirilə bilər.
Lakin G7 Zirvəsini əsl əhəmiyyətli edən məqam onun Brüsseldə keçirilən Aİ Liderlər Zirvəsi üçün ortaq siyasi mühit yaratmasıdır. Həqiqətən də hər iki zirvənin yekun sənədləri müqayisə edildikdə Ukrayna, Rusiya, Çin, iqtisadiyyat, təhlükəsizlik və müdafiə məsələlərində ciddi oxşarlıqların olduğu görünür.
Avropalı liderlərin gündəmində nə var idi?
Brüsseldə keçirilən zirvənin ən mühüm gündəm mövzusu Ukrayna idi. Aİ liderləri Ukraynaya siyasi, iqtisadi və hərbi dəstəyin davam etdiriləcəyini açıqladılar. Rusiyaya qarşı sanksiyaların davam etdirilməsi, Ukraynanın Aİ-yə üzvlük prosesinin irəli aparılması və Avropa müdafiə sənayesinin Ukraynanın ehtiyaclarına uyğun şəkildə gücləndirilməsi barədə qərar qəbul edildi.
Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin G7 Zirvəsindən sonra bu toplantıya da qatılması xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Zelenski zirvədə Ukraynanın son dövrdə cəbhədə əldə etdiyi irəliləyişlərdən danışdı və ölkəsində baş verən humanitar dağıntıları ətraflı şəkildə izah etdi.
G7 Zirvəsində başlanan diplomatik təmasların Brüsseldə də davam etməsi Ukrayna məsələsində ABŞ ilə Avropa arasında koordinasiyanın gücləndiyini göstərir. Son dövrlərdə Avropanın ABŞ-ni Ukrayna ilə bağlı daha çox məsuliyyət götürməyə təşviq etdiyi, Vaşinqtonun isə keçmişlə müqayisədə daha konstruktiv mövqe nümayiş etdirdiyi görünür. Bu baxımdan həm Aİ-nin, həm də ABŞ-nin qarşıdakı günlərdə Ukraynaya daha çox dəstək verməsi heç kəs üçün sürpriz olmamalıdır.
Lakin Aİ Liderlər Zirvəsini əsl əhəmiyyətli edən məsələ Ukrayna deyil, Avropanın strateji muxtariyyəti oldu. Aİ liderləri zirvə çərçivəsində ortaq müdafiə sənayesinin gücləndirilməsi, hərbi istehsal potensialının artırılması və kritik texnologiyalarda xarici asılılığın azaldılması istiqamətində mühüm qərarlar qəbul etdilər.
Aİ-nin dilemması
Bir tərəfdə ABŞ-nin Avropanın təhlükəsizliyinə sadiq qalmasını istəyən və NATO-nun təqdim etdiyi təhlükəsizlik çətirini əvəzolunmaz hesab edən Avropa mövcuddur. Digər tərəfdə isə gələcəkdə yarana biləcək bütün ssenariləri nəzərə alan və lazım gəldikdə ABŞ-dən və ya NATO-dan asılı olmadan öz təhlükəsizliyini təmin edə biləcək Avropa qurmaq düşüncəsi dayanır. Əslində Avropanın bu gün yaşadığı əsas dilemma da məhz bundan ibarətdir.
Lakin Avropanın strateji muxtariyyət axtarışını ABŞ-dən uzaqlaşmaq kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Daha dəqiq desək, Avropa ABŞ ilə birlikdə hərəkət etmək istəyərkən eyni zamanda öz ayaqları üzərində dayana biləcək potensial yaratmağa çalışır.
Çinlə bağlı qəbul edilən qərarlar da bu yanaşmanı dəstəkləyir. Aİ Çinlə iqtisadi əlaqələri tamamilə kəsməyi düşünmür. Lakin qiymətli minerallar və yaşıl enerji kimi kritik sahələrdə həddindən artıq asılılığı azaltmaq, alternativ təchizat zəncirləri yaratmaq və iqtisadi təzyiqlərə qarşı daha dayanıqlı olmaq istəyir.
Bu yanaşma ABŞ-nin Çin siyasətinin tam şəkildə mənimsənilməsi anlamına gəlmir. Lakin Avropanın artıq Çini yalnız iqtisadi tərəfdaş kimi görmədiyi və iqtisadi təhlükəsizlik məsələlərində Vaşinqtona keçmişlə müqayisədə daha çox yaxınlaşdığı açıq şəkildə görünür.
Nəticə etibarilə, 2026-cı ilin iyun ayında keçirilən G7 və Aİ zirvələri transatlantik münasibətlərin sadəcə gücləndirilməsindən deyil, yenidən tərif edilməsindən xəbər verir. Lakin bu yeni dövrün əsas hekayəsi artıq daha çox Brüsseldə yazılacaq kimi görünür.
Aİ ABŞ-nin yanında yer almaq istəsə də, əvvəlki kimi yalnız Vaşinqtonun kölgəsində qalan deyil, onunla məsuliyyəti bölüşən və lazım gəldikdə öz taleyini özü müəyyən edə bilən aktor olmaq istəyir. Buna görə də Brüsseldə qəbul edilən qərarlar yalnız Avropanın deyil, transatlantik münasibətlərin də gələcəyini formalaşdıracaq kimi görünür.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
