Ukraynanın döyüş helikopterləri parkı uzun illərdir sovet dövründən qalan platformalar üzərində qurulub. “Bell Textron” bunu dəyişmək istəyir. AH-1Z “Viper” və UH-1Y “Venom”, yəni ABŞ Dəniz Piyadaları Korpusunun hücum və çoxməqsədli helikopter cütlüyünü istehsal edən Amerika şirkəti Kiyevdə törəmə şirkət açıb və Xarici Hərbi Satış (FMS) proqramı çərçivəsində Vaşinqton və Kiyevlə aktiv danışıqlar aparır.


“Bell Textron Ukraine” direktoru Fil Fiks bu helikopterlərin Ukraynanın hazırkı parkının edə bilmədiyi hansı imkanlara malik olduğunu, gələcəkdə onların Avropa istehsalı sursatlarla necə silahlandırıla biləcəyini və şirkətin niyə artıq Ukrayna ərazisində tammiqyaslı istehsal mərkəzi yaratmaq ümidi ilə potensial sahələri araşdırdığını izah edir.

Sammitdən törəmə şirkətə: “Bell” Ukraynaya necə gəldi?

AH-1Z və UH-1Y ilə bağlı memorandum diplomatik siqnal kimi görünür. Bunun arxasında hansı praktiki məzmun dayanır?

- Düşünürəm ki, cavabımı başa düşmək üçün müəyyən kontekst lazımdır. 2023-cü ildə “Bell” mənim bildiyimə görə Kiyevdə keçirilən ilk Ukrayna Müdafiə Sammitinə dəvət olunmuşdu. Biz yüksək səviyyəli rəhbərlərdən ibarət nümayəndə heyəti göndərdik və öyrəndik ki, Ukrayna öz helikopter parkını dəyişdirmək və Qərb istehsalı olan fırlanan qanadlı aviasiyaya keçmək məsələsində son dərəcə ciddidir.

Daha sonra əlavə resurslar ayırdıq və o vaxtdan bəri dəfələrlə Ukraynaya səfər etdik, ilkin müzakirələr apardıq və proqramın əsasını qoyduq. AH-1Z və ya UH-1Y satışı Xarici Hərbi Satış proqramı vasitəsilə həyata keçiriləcək, buna görə də Ukrayna və ABŞ hökumətləri arasında danışıqlar davam edir.

Bir sıra danışıqlar bizi inandırdı ki, Ukrayna bu məsələyə ciddi yanaşır və ABŞ də bununla maraqlanır.

“Bell”in Ukraynadakı fəaliyyəti yalnız müharibə dövrü ilə məhdudlaşır, yoxsa daha uzunmüddətli layihədir?

- İqtisadiyyat və Kənd Təsərrüfatı nazirlikləri ilə imzaladığımız niyyət məktubları bizim bunu uzunmüddətli tərəfdaşlıq kimi gördüyümüzün əsas göstəricisidir. Əlbəttə, ilk addımdan başlamalıyıq - törəmə şirkətin yaradılmasından, daha sonra isə Ukrayna sənayesi ilə əməkdaşlıqdan. Biz anlayırıq ki, Ukraynada çox güclü aerokosmik və müdafiə sənayesi ənənələri mövcuddur və gələcəkdə həmin sənaye ilə işləməkdən məmnunuq.

Nümayəndəlikdən sonrakı mərhələ nədir, servis mərkəzi, təmir mərkəzi, yoxsa birgə istehsal?

- Biz artıq təkcə törəmə şirkət üçün deyil, gələcək istehsal sahələri üçün də potensial məkanları araşdırmışıq. Əvvəlcə təlim proqramları vasitəsilə ukraynalılarla işləmək, onları “Bell”in prosesləri və standartları ilə tanış etmək istəyirik. Daha sonra sənaye əməkdaşlığına, yəni komponent yığımı, zavod yığımı və zaman keçdikcə demək olar ki, tammiqyaslı istehsala keçmək niyyətindəyik. Bu fəaliyyətlərə əsaslı təmir və modernləşdirmə də daxil olacaq. Təbii ki, bütün bunlar hər iki hökumətin təsdiqindən və ABŞ ixrac qanunvericiliyinə uyğunluqdan asılıdır.

Hava vasitələri: “Viper” və “Venom” niyə seçilib?

“Viper” və “Venom”un müasir döyüş meydanına hansı imkanları gətirdiyini izah edə bilərsinizmi?

- H-1Z və H-1Y arasında 85 faiz hissə uyğunluğu bu cütlüyü unikal edir. Onlar eyni mühərriklərdən, rotor sistemlərindən, transmissiyadan, avionik sistemlərdən və əsas dinamik komponentlərdən istifadə edirlər. Dəniz Piyadaları Korpusu və Hərbi Dəniz Qüvvələrinin məlumatlarında göstərildiyi kimi, bu arxitektura logistika yükünün, ehtiyat hissələri ehtiyacının, təlim xərclərinin və ümumi istismar xərclərinin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasını təmin edib, eyni zamanda əməliyyat hazırlığını artırıb.


“Yankee” və “Zulu” variantlarında iki fərqli imkan təqdim olunur, lakin onları dəstəkləyən vahid ekosistem mövcuddur. Bu, texniki xidmət prosesini sadələşdirir, dayanma vaxtını minimuma endirir və yüksək intensivlikli əməliyyatlarda daha çox uçuş yerinə yetirməyə imkan yaradır.

Müharibə şəraitində fəaliyyət göstərən Ukrayna üçün bu ortaq logistika sistemi nə qədər vacib arqumentdir?

- Bu, əsas arqumentdir. İki tamamilə fərqli platforma üçün ayrıca logistika sistemlərinin idarə olunması ciddi əməliyyat yüküdür. Son dərəcə intensiv şəraitdə fəaliyyət göstərən Ukrayna bu sadələşdirilmiş sistemdən böyük fayda əldə edərdi. Hissə uyğunluğu marketinq ifadəsi deyil, əməliyyat baxımından özünü sübut etmiş üstünlükdür.

Silahlar, sağqalma qabiliyyəti və uyğunlaşdırma

Ukrayna üçün hansı silah konfiqurasiyaları daha uyğun olardı, “Hellfire”, APKWS, “Sidewinder” və ya başqa sistemlər?

- “Viper”in standart silahlanmasına 20 mm-lik top, “Hellfire” raketi və ötən il nümayiş etdirildiyi kimi “Red Wolf” uzaqmənzilli dəqiq zərbə sistemi daxildir. Bu imkan ABŞ Dəniz Piyadaları Korpusu tərəfindən açıq şəkildə təqdim edilmişdi. Bundan əlavə, JAGM, yəni birgə “hava-yer” raketi də mövcuddur. “Venom” ekipaj tərəfindən idarə olunan silahlarla yanaşı APKWS lazerlə idarə olunan raket sistemini daşıya bilir. Bundan başqa rəqəmsal qarşılıqlı fəaliyyət imkanları da var: aşkar etmək, məlumat ötürmək və döyüş meydanında digər silah sistemlərinə hədəf göstərişi vermək qabiliyyəti.

“Bell” bu platformaları, yəni alternativ rabitə sistemlərini, IFF sistemlərini, Avropa və ya yerli istehsal sursatları, radioelektron mübarizə vasitələrini Ukraynanın tələblərinə uyğunlaşdıra bilərmi?

- Bəli. Bu proses Xarici Hərbi Satış proqramı vasitəsilə həyata keçirilir. Ukrayna ABŞ hökumətindən belə inteqrasiyanı idarə etməyi xahiş edə bilər və “Bell” bu cür proqramların dəstəklənməsi sahəsində böyük təcrübəyə malikdir. Əgər hər iki hökumət razılaşarsa, biz bunu tam dəstəkləyərik.

Ukrayna qüvvələri sabit qanadlı platformalarda Pilotsuz Uçuş Aparatı (PUA) önləyicilərini inteqrasiya edir. Bu imkanın helikopterlərdə tətbiqi mümkündürmü?

- Biz həm Dəniz Piyadaları Korpusunun, həm də digər orduların bu istiqamətdə apardıqları təcrübələrdən xəbərdarıq və bunun platformalarımıza necə təsir etdiyini izləyirik. Hazırkı layihələr barədə danışa bilmərəm, lakin bu məsələ diqqət mərkəzimizdədir.

Ukrayna çox sıx və təhlükəli hava məkanında, yaxın mənzilli hava hücumundan müdafiə sistemləri, FPV tipli PUA-lar, radioelektron mübarizə vasitələri şəraitində fəaliyyət göstərir. Bu platformalarda hansı sağqalma sistemləri mövcuddur?

- Bu sualı ABŞ və ya Ukrayna hökumətinə ünvanlamalısınız. Hansı məlumatların açıqlanacağına onlar qərar verirlər. Mən bu barədə danışa bilmərəm.

Müharibədən dərslər: Ukraynanın təcrübəsi müasir hərbi helikopterlər üçün nə deməkdir?

- Hazırda Ukrayna döyüş meydanında hücum helikopterlərinin rolu nədir, zirehli texnikaya qarşı əməliyyatlar, zərbə missiyaları, yoxsa başqa tapşırıqlar?

- Mən Ukrayna və ya ABŞ hökuməti adından hazırda istifadə olunan və ya planlaşdırılan real əməliyyat imkanları barədə danışa bilmərəm. Bu suala onlar cavab verməlidirlər.

Bu məhdudiyyət sizin üçün çətinlik yaratmırmı?

- Düşünürəm ki, sənaye nümayəndələri kimi bizim daxil ola bilməyəcəyimiz sahələr var.

Deyə biləcəyim budur ki, müasir hərbi helikopter operatorlarının inkişaf planlarına baxdıqda onların Ukraynada gördüklərinə uyğunlaşdıqlarını müşahidə edirik. Bunun hara qədər gedəcəyini isə zaman göstərəcək.

“Bell” bu müharibənin dərslərini öz platformalarına və planlarına daxil edibmi?

- Ukraynanın bu münaqişə ərzində qazandığı təcrübə gələcək modernləşdirmə proqramlarına və ya əməliyyat planlaşdırılmasına daxil edilə bilər. Biz sağqalma qabiliyyətində planlaşdırma və doktrinanın nə qədər mühüm rol oynadığını kifayət qədər vurğulamırıq. Söhbət təkcə texnikadan getmir. Mən gözləyirəm ki, ABŞ Dəniz Piyadaları Korpusu və digər beynəlxalq operatorlar Ukraynanın əməliyyat təcrübəsinə böyük maraq göstərəcəklər. Belə məlumat mübadiləsi həqiqətən dəyərlidir.

Təkcə park deyil, sənaye qurmaq

Ukrayna müdafiə sənayesinin imkanlarının “Bell”in qlobal təchizat zəncirinə inteqrasiyası potensialını görürsünüzmü?

- Bu, biznes baxımından qiymətləndirilməlidir. Lakin belə imkan istisna edilmir. Ukraynanın güclü sənaye potensialı var və biz buna ciddi yanaşırıq.

Avropanın sürətlə silahlanma proqramlarını genişləndirdiyi bir vaxtda “Bell” Ukraynanın Avropa müdafiə ekosistemindəki rolunu necə görür?

- Biz bunu vaxtilə daha güclü olmuş aerokosmik və müdafiə sənayesinin daha müasir əsaslar üzərində yenidən qurulması yolu kimi görürük.

Uzunmüddətli perspektivdə Ukrayna region üçün hərbi helikopter imkanlarının mərkəzinə çevrilə bilər. Biz bu layihəyə qısamüddətli təşəbbüs kimi yanaşmırıq və hesab edirəm ki, bununla bağlı kifayət qədər aydın siqnallar vermişik.

Təchizat zəncirindəki problemlər də mövcuddur. ABŞ Ukraynanın silah tələbatını lazımi həcmdə qarşılamaqda çətinlik çəkir. Avropa sursatları bu platformalarda həmin boşluğu doldura bilərmi? Tamamilə mümkündür. Xarici Hərbi Satış sistemi buna imkan verir.

Ukrayna ABŞ hökumətinə müraciət edir, layihə hazırlanır, layihələndirmə və mühəndis inteqrasiyası həyata keçirilir, “Bell” isə bu prosesi dəstəkləyir. Bu, sadə mexanizmdir və tamamilə həyata keçirilə bilən variantdır.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az