1880-ci illərlə İkinci Dünya müharibəsinin sonu arasında dünya donanmaları nəhəng zirehli gəmilər və sürətli döyüş gəmiləri də daxil olmaqla yüzlərlə “yalnız iri çaplı toplarla silahlanmış” döyüş gəmisi inşa ediblər. Nəhəng dəniz döyüş gəmiləri XIX əsrin zirehli gəmilərindən təkamül edərək qısa müddət üçün olsa da dənizlərdə hökmranlıq edən hərbi gəmilərə çevrilib.

“Döyüş gəmisi”nin dəqiq sayı əsl “döyüş gəmisi”nin nə sayılmasına əsasən mübahisə mövzusudur. Bununla belə, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin təsnifat sxemi 1888-ci ildə bu sinif yaradıldıqdan 1947-ci ilə qədər 23 fərqli sinfə aid ümumilikdə 59 döyüş gəmisini göstərir. ABŞ-də döyüş gəmisi inşası iki əsas mərhələdə cəmlənib: birincisi ABŞ-nin dəniz gücü kimi ilk yüksəlişi dövründə, təxminən 1922-ci ildə başa çatan mərhələ, ikincisi isə 1937-1944-cü illər arasında İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində və onun gedişində hərbi güclənmə dövrü.

ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri bütün döyüş gəmilərini istismardan çıxarıb. Bununla belə, aviadaşıyıcı dövründə belə döyüş gəmisi guya sıradan çıxdıqdan çox sonra da rol oynamağa davam etdi. Dünyada aktiv xidmətdə olan son döyüş gəmisi USS “Missouri” 1992-ci ildə istismardan çıxarıldı!

Belə nəhəng, hətta əzəmətli gəmilər Prezident Donald Trampın adını daşıyacaq “Trump” sinfi ilə bağlı planlarına baxmayaraq bir daha heç vaxt inşa edilməyəcək. Onlar inşa edilsə belə, bu da inandırıcı görünmür, iri toplu döyüş gəmiləri olmayacaqlar və onların rolu tamamilə fərqli olacaq.

Bu gün dünyada yalnız 10 hərbi gəmi həqiqi döyüş gəmisi kimi üzən muzeylərdə qorunur. Həmin hərbi gəmilərdən səkkizi hazırda istismardan çıxarılmış ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin döyüş gəmiləridir və onların hamısı İkinci Dünya müharibəsində xidmət görüb.

Sağ qalan 10 döyüş gəmisi aşağıda öz donanmalarına qəbul edilmə ardıcıllığı ilə təqdim olunur.

10. “Mikasa”

Donanma: Yaponiya İmperator Hərbi Dəniz Qüvvələri (Yaponiya)
İstismara qəbul ili: 1902
İstismardan çıxarılma ili: 1923
Yerləşdiyi yer: Yokosuka, Yaponiya


Yaponiyanın Yokosuka şəhərində muzey gəmisi kimi qorunan “Mikasa” dünyada qorunub saxlanmış ən qədim və yeganə köhnə nəsil zirehli döyüş gəmisidir. Hərbi gəmi Yaponiyanın 1896-cı il tarixli 10 illik Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Genişləndirilməsi proqramı çərçivəsində təməli qoyulan dörd yapon döyüş gəmisinin sonuncusu idi. Gəmi Böyük Britaniyada “Armstrong, Elswick” tərəfindən müqavilə əsasında inşa edilmişdi.

1902-ci ildə Yaponiya İmperator Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün istismara qəbul edilən “Mikasa”nın subasımı qabiliyyəti 15 140 ton, uzunluğu isə 432 fut (131,7 metr) idi. Ondan sonra gələn hərbi gəmilərdən daha kiçik olsa da, 12 düymlük əsas toplarla silahlandırılmışdı. Rus-Yapon müharibəsi başlayanda admiral Heyhaçiro Toqonun flaqman gəmisi kimi xidmət göstərib və məşhur Tsuşima boğazı döyüşündə iştirak edib.

Donanmanın flaqmanı kimi o, Rusiya tərəfindən güclü atəşə məruz qalmışdı. Lakin “Krupp” üsulu ilə sementlənmiş 9 düymlük zireh kəməri və rusların zəif nişanalması da daxil olmaqla bir sıra amillər onun xeyrinə işləyirdi. “Mikasa” döyüşdən cüzi zədələrlə çıxdı. Lakin 1905-ci il sentyabrın 12-də güclü sursat anbarı partlayışından sonra Sasebo limanında batdı. Bu partlayış bəlkə də ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin USS “Maine” gəmisindəki hadisəyə bənzəyirdi.

“Mikasa” yenidən sudan qaldırıldı və yeni əsas və ikinci dərəcəli top batareyaları ilə yenidən istismara qəbul edildi. O, Yaponiyanın Tsuşimadakı qələbəsinin milli abidəsi kimi qorunurdu, lakin İkinci Dünya müharibəsi zamanı ABŞ-nin Yaponiyanı bombardmanı nəticəsində ciddi ziyan gördü. Kəskin şəkildə bərpa edilən gəmi, surət toplar və yenidən hazırlanmış üst quruluşla Yokosukada qorunur.

9. “Georgios Averof”

Donanma: Yunanıstan Kral Hərbi Dəniz Qüvvələri (Yunanıstan)
İstismara qəbul ili: 1911
İstismardan çıxarılma ili: 1952
Yerləşdiyi yer: Saloniki, Yunanıstan


Texniki baxımdan Yunanıstan Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin “Georgios Averof” gəmisi sadəcə zirehli kreyserdir, lakin Yunanıstan Hərbi Dəniz Qüvvələri onu “döyüş gəmisi” kimi təsvir edir. Hər iki halda da o, bu tipdən sağ qalan yeganə hərbi gəmi və Yunanıstan xidmətində olmuş ən böyük hərbi gəmi sayılır.

Yaponiya İmperator Hərbi Dəniz Qüvvələrinin “Mikasa”sı kimi, Yunanıstan Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin “Georgios Averof”u da xaricdə inşa olunmuşdu, bu halda İtaliyadakı “Orlando Shipyards”da İtaliya Kral Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün tikilmişdi.

Lakin maliyyə məhdudiyyətləri səbəbindən Roma qərara aldı ki, bu sinfə aid zirehli kreyserlərdən ilk iki gəmi kifayətdir və gəmiqayrma zavoduna artıq inşası gedən hərbi gəmini satmağa icazə verdi. Afina vəsaiti yunan iş adamı və xeyriyyəçi Corc M. Averqoffun qoyub getdiyi pullardan istifadə etdi. O, vəsiyyətində əmlakının 20 faizinin onun şərəfinə adlandırılacaq hərbi gəminin maliyyələşdirilməsinə yönəldilməsini şərt qoymuşdu.

Nəticədə Yunanıstan “Georgios Averof” üçün İtaliyanın onun qardaş gəmisi “Pisa”ya ödədiyindən daha az pul ödəyib. Bu, həm də öz ölkəsinin donanması ilə demək olar heç bir əlaqəsi olmayan bir şəxsin adını daşıyan hərbi gəmi nümunələrinin nadirlərindən biri idi, halbuki ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri heç vaxt xidmət etməmiş senator Con C. Stennisin adını superaviadaşıyıcıya verib və hətta xidmət etməmiş hazırkı prezidentin adını daşıyan gəmi sinfi də yarada bilər.

Yunanıstan Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin “Georgios Averof” gəmisi Yunanıstan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin flaqmanı kimi xidmət edib, 1912-ci il Balkan müharibəsində və hər iki Dünya müharibəsində iştirak edib. İkinci Dünya müharibəsinin sonuna yaxın, o vaxt sürgündəki yunan hökumətinin xidmətində olan hərbi gəmi Qahirədən yeni azad edilmiş Afinaya yollanıb və azad xalqın simvolu olaraq Akropol üzərində onun bayrağı qaldırılıb.

Gəmi 1952-ci ildə istismardan çıxarılana qədər Yunanıstan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Donanma Qərargahı kimi xidmət göstərib. 1980-ci illərdə Yunanıstan Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin “Georgios Averof” gəmisi bərpa olunub və hazırda Salonikidə üzən muzey kimi fəaliyyət göstərir.

8. USS “Texas” (BB-35)

Donanma: ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri
İstismara qəbul ili: 1914
İstismardan çıxarılma ili: 1948
Yerləşdiyi yer: Qalveston, Texas


USS “Texas” (BB-35) ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin sağ qalan ən qədim döyüş gəmisi, sağ qalan son nəhəng zirehli döyüş gəmisi və hər iki Dünya müharibəsində xidmət görmüş yeganə qalan əsas döyüş gəmisidir. “New York” sinfinə məxsus olan gəmi 1912-ci ilin mayında suya buraxılıb və 1914-cü ilin martında istismara qəbul edilib.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı ciddi döyüş fəaliyyəti görməsə də, USS “Texas” Atlantik Donanmasının Döyüş Gəmiləri Qüvvəsinin tərkibində idi. Müharibələrarası dövrdə modernləşdirilən BB-35 İkinci Dünya müharibəsində bir çox döyüş əməliyyatlarında iştirak etdi. Bu iştirak Şimali Afrikaya müttəfiq çıxarması olan “Operation Torch”u dəstəkləyən 34.8 saylı Tapşırıq Qrupu (TG 34.8) ilə başladı. Məhz bu döyüş gəmisindən o vaxtkı general-leytenant Duayt D. Eyzenhauer ilk “Azadlığın Səsi” müraciətini etdi və Mərakeşi müdafiə edən Vişi Fransa qüvvələrini müttəfiqlərin çıxarmasına müqavimət göstərməməyə çağırdı.

USS “Texas” 1944-cü il iyunun 6-da Normandiya çıxarması zamanı dəstək atəşi verən hərbi gəmilər arasında idi və sonradan Şerburun bombardmanında iştirak etdi. Həmin zaman düşmənin sahil artilleriyasının atəşinə məruz qalsa da, ciddi zərər görmədi.

Britaniyanın Plimut şəhərində təmirdən sonra USS “Texas” “Operation Dragoon” çərçivəsində Cənubi Fransaya müttəfiq çıxarmasında rol oynadı. Daha sonra ABŞ-yə qayıtdı və Nyu-York şəhərində əsas top lülələrinin dəyişdirildiyi əsaslı təmirdən keçdi. Sonradan USS “Texas” Sakit okeana göndərildi və İvo Cima və Okinava döyüşlərində dəniz top dəstəyi verdi. İkinci Dünya müharibəsindəki xidmətinə görə BB-35 ümumilikdə beş döyüş ulduzu qazandı.

USS “Texas” həm də İkinci Dünya müharibəsindən muzey gəmisi statusu alan ilk gəmi olmaq xüsusiyyətinə malikdir. Son 80 ildə onun ən böyük düşməni zaman və təbiət amilləri olub. Bir vaxtlar gövdəsindəki aşınma o qədər ciddi idi ki, hətta batacağı ilə bağlı real narahatlıqlar yaranmışdı. Lakin uzunmüddətli bərpa işləri başa çatmaq üzrədir və bu da Texasın fəxri flaqmanının gələcək nəsillər üçün qorunacağını təmin edir.

Bu gün “Texas”ın yenilənməsi davam edir və o, hələ də ictimaiyyət üçün bağlıdır. “Battleship Texas Foundation” bərpa işlərini tamamlamaq üçün 15 milyon dollar toplamağa çalışır və bu məqsədin təxminən yarısına çatıb. Yaşlı döyüş gəmisini Texas ştatının Qalveston limanı yaxınlığında görmək olar və gələcəkdə şəhərin körpüsündə yerləşən 15-ci pierə köçürülməsi planlaşdırılır.

7. USS “North Carolina” (BB-55)

Donanma: ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri
İstismara qəbul ili: 1941
İstismardan çıxarılma ili: 1947
Yerləşdiyi yer: Uilminqton, Şimali Karolina


ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün inşa edilən ilk belə gəmilərdən olan sürətli döyüş gəmilərinin “North Carolina” sinfinin aparıcı gəmisi USS “North Carolina” Vaşinqton Müqaviləsi sistemi çərçivəsində inşa edilmişdi və bu sistem onun su tutumunu və silahlanmasını məhdudlaşdırırdı. Bu, onun imkanlarına ciddi təsir göstərə bilərdi. Lakin ABŞ İkinci London Hərbi Dəniz Müqaviləsindəki bir bənddən istifadə edərək əsas batareyanı ilkin planlaşdırılan dörd lüləli qüllələrdə yerləşən 12 ədəd 14 düymlük (356 mm) topdan, üç lüləli qüllələrdə yerləşən 9 ədəd 16 düymlük (406 mm) topa artırmağa nail oldu.

“Tar Heel State” üçün adlandırılan ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin dördüncü gəmisi olan “North Carolina” əslində “Yankee land”in mərkəzində, Nyu-York Hərbi Dəniz Gəmiqayırma Zavodunda inşa edilmişdi. O, 1941-ci ilin aprelində, yaponların Pörl-Harbora hücumundan və ABŞ-nin İkinci Dünya müharibəsinə daxil olmasından yeddi ay əvvəl istismara qəbul edildi.

Pörl-Harbor hücumu zamanı hələ Atlantik okeanında olsa da, BB-55 döyüş karyerasının böyük hissəsini, 38 ayını Sakit okeanda keçirdi və Qvadalkanaldan Yaponiyaya qədər hər bir əsas əməliyyatda iştirakına görə 15 döyüş ulduzu qazandı. Onun daha diqqətçəkən döyüşləri arasında Şərqi Solomonlar, Filippin dənizi, İvo Cima və Okinava döyüşləri var idi. “North Carolina” həmçinin Yaponiyanın torpedo zərbəsindən sağ çıxdı və 1944-cü ilin dekabrında “Halsey’s Typhoon”u da adladı.

USS “North Carolina” İkinci Dünya müharibəsi dövründə bütün ABŞ döyüş gəmiləri arasında ən yüksək göstərici olan 15 döyüş ulduzu qazanıb.

BB-55 1961-ci ildən etibarən USS “Battleship North Carolina” kimi qorunur. Hazırda Şimali Karolina ştatının Uilminqton şəhərinin mərkəzinin qarşı tərəfində, Keyp Fir çayının o biri sahilində yerləşir və ştatın ən çox ziyarət edilən turizm məkanlarından biri kimi fəaliyyət göstərir. 2022-ci ildə 250 000 ziyarətçi qəbul edib.

Keçmiş döyüş gəmisi 1982-ci ilin noyabrında Milli Tarixi Abidə elan olunub. Müharibə dövrü konfiqurasiyasında saxlanıldığı üçün gəminin qorunması və ziyarətçilər üçün şəraitin yaxşılaşdırılması istiqamətində işlər davam etdirilib.

6. USS “Massachusetts” (BB-59)

Donanma: ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri
İstismara qəbul ili: 1942
İstismardan çıxarılma ili: 1947
Yerləşdiyi yer: Foll-River, Massaçusets


Massaçusets Birliyinin adını daşıyan yeddinci gəmi olan USS “Massachusetts” (BB-59) İkinci Dünya müharibəsi zamanı geniş xidmət görüb və buna görə “Donanmanın iş atı” ləqəbini qazanıb. Massaçusets ştatının Kvinsi şəhərində “Bethlehem Steel Company” tərəfindən inşa edilən “South Dakota” sinfinə məxsus hərbi gəminin uzunluğu 681 fut, eni 108 fut, çəkisi isə 35 000 tondur.

O, 1942-ci ildə “Operation Torch” çərçivəsində Kasablanka yaxınlığında Fransa döyüş gəmisi “Jean Bart” və esmineslərlə döyüşdə mühüm rol oynayıb. USS “Massachusetts” daha sonra Sakit okeana göndərildi və İkinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər aviadaşıyıcıları müşayiət etdi və sahil bombardmanlarında iştirak etdi.

BB-59 İkinci Dünya müharibəsi zamanı xidmətinə görə ümumilikdə 11 döyüş ulduzu alıb.

Bir çox digər döyüş gəmisindən fərqli olaraq, BB-59 veteranların səyləri nəticəsində metal kimi doğranmaqdan xilas edildi və keçmiş USS “Massachusetts” hazırda “Battleship Cove”un əsas eksponatı kimi yerləşir. “Massachusetts” və onun qardaş gəmisi USS “Alabama” (BB-60) bu günə qədər sağ qalan yeganə iki “South Dakota” sinfi döyüş gəmisidir.

Massaçusets ştatının Foll-River şəhərində yerləşən “Battleship Cove” dünyada ən böyük tarixi dəniz gəmiləri ekspozisiyasına ev sahibliyi edir. Burada həmçinin “Gearing” sinfinə məxsus USS “Joseph P. Kennedy” (DD-850) esminesi, “Balao” sinfinə məxsus USS “Lionfish” (SS-298) sualtı qayığı, eləcə də bu tipdən qalan yeganə “Elco PT” qayığı daxil olmaqla bir neçə hərbi gəmi də var.

5. “USS Alabama” (BB-60)

Donanma: ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri
İstismara qəbul ili: 1942
İstismardan çıxarılma ili: 1947
Yerləşdiyi yer: Mobil, Alabama


USS “Alabama”nı (BB-60) şəxsən görməmisinizsə belə, böyük ehtimalla qorunub saxlanmış “South Dakota” sinfi döyüş gəmilərindən ikincisini böyük ekranda görmüsünüz. Muzey gəmisi kimi qorunduğu üçün BB-60 bir neçə filmdə, xüsusilə 1992-ci ildə böyük rəğbət qazanan “Under Siege” və 2016-cı ildə tənqidçilər tərəfindən bəyənilməyən “USS Indianapolis: Men of Courage” filmlərində çəkiliş məkanı kimi istifadə olunub.

USS “Alabama” yaxın plan çəkilişlərinə hazır olmamışdan xeyli əvvəl İkinci Dünya müharibəsi zamanı həm Atlantikdə, həm də Sakit okeanda xidmət göstərmişdi. O, əsasən sürətli aviadaşıyıcı tapşırıq qüvvəsini müşayiət edərək aviadaşıyıcıları suüstü və hava hücumlarından qoruyurdu, eyni zamanda amfibiya hücumlarını dəstəkləmək üçün Yapon mövqelərini bombardman edirdi.

BB-60 “Washington Treaty” sistemi çərçivəsində ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün inşa edilən dördüncü və son “South Dakota” sinfi döyüş gəmisi idi və “Massachusetts”lə eyni bəndlərə tabe idi.

Müharibədən sonra istismardan çıxarılan gəminin idarəolunan raketli döyüş gəmisinə çevrilməsi planlaşdırılırdı, lakin bu çevrilmənin xərcləri həddindən artıq yüksək oldu. Nəticədə 1962-ci ildə Hərbi Dəniz Gəmiləri Reyestrindən çıxarıldı. O, bu sinifin ilk iki gəmisi olan USS “South Dakota” və USS “Indiana”nı gözləyən aqibətlə, yəni doğranmaqla üzləşə bilərdi. Lakin “Heart of Dixie”dən olan qanunvericilər gəminin muzey gəmisi kimi qorunmasına çalışdılar.

1964-cü ilin iyununda ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri gəmini rəsmi olaraq onun adını daşıdığı ştata verdi, bir şərtlə ki, fövqəladə vəziyyət yaranarsa yenidən xidmətə çağırıla bilərdi. Sietldən Mobilə səfər zamanı aviadaşıyıcı USS “Lexington” (CV-16) müşayiətçi rolunu oynadı və bu, iki gəminin müharibə dövründəki rollarının tam əksi idi. Bu, aktiv hərbi gəmi olmayan bir gəminin ən uzun yedəklənməsi idi.

“Alabama” heç vaxt yenidən xidmətə qayıtmadı, lakin 1980-ci illərdə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri özünün dörd “Iowa” sinfi döyüş gəmisini yenidən aktivləşdirəndə keçmiş döyüş gəmisinin mühərrik otağının böyük hissəsi də daxil olmaqla bəzi hissələri həmin gəmilərdə istifadə üçün sökülərək götürüldü. BB-60 1986-cı ildə Milli Tarixi Abidə elan olunub.

4. USS “Iowa” (BB-61)

Donanma: ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri
İstismara qəbul illəri: 1943-1949, yenidən istismara qəbul 1951-1958, 1984-1990
İstismardan çıxarılma ili: 1990 (sonuncu)
Yerləşdiyi yer: San Pedro, Kaliforniya


“Prezidentin döyüş gəmisi” kimi tanınan (çünki bu gəmi ozamankı Prezident Franklin D. Ruzveltin Tehran konfransına gedərkən Əlcəzairin Mers-el-Kebir limanına səfəri zamanı istifadə etməsi üçün vanna ilə xüsusi təchiz olunmuşdu) USS “Iowa” (BB-61) “Iowa” sinfinin aparıcı gəmisi, eyni zamanda ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin hər hansı döyüş gəmisi sinfinin son aparıcı gəmisi və İkinci Dünya müharibəsi zamanı Atlantik okeanında xidmət etmiş öz sinfindən yeganə gəmi idi.

USS “Iowa” 1944-cü ildə Sakit okean donanmasına verildi, burada bir çox amfibiya çıxarmalarını dəstəklədi və Üçüncü Donanmanın flaqmanı kimi xidmət göstərdi. O, Tokio körfəzində Yaponiyanın təslimi zamanı admiral Uilyam F. Halseyin bayrağını daşıyırdı.

BB-61 33 düyündən çox sürət yığa bilirdi və onu həqiqi sürətli döyüş gəmisi edirdi. O, üç qüllədə yerləşən doqquz 16 düym/50 çaplı topla silahlandırılmışdı və bu toplar 24 mildən çox məsafəyə zirehdələn mərmilər ata bilirdi.

BB-61 Koreya müharibəsi zamanı, daha sonra isə 1980-ci illərdə ovaxtkı Prezident Ronald Reyqanın 600 gəmidən ibarət ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri çağırışından sonra yenidən xidmətə qaytarıldı. 2012-ci ildən etibarən o, “Battleship USS Iowa” kimi qorunur və Kaliforniyanın San Pedro şəhərindəki Səth Donanmasının Milli Muzeyinin əsas eksponatıdır.

3. USS “New Jersey” (BB-62)

Donanma: ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri
İstismara qəbul illəri: 1943-1948, yenidən istismara qəbul 1950-1957, 1968-1969, 1982-1991
İstismardan çıxarılma ili: 1991 (sonuncu)
Yerləşdiyi yer: Kamden, Nyu-Cersi


“Garden State”in şərəfinə adlandırılan ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin ikinci gəmisi olan BB-62 ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri tarixində bütün digər döyüş gəmilərindən daha çox döyüş ulduzu qazanıb. O, İkinci Dünya müharibəsi, Koreya, Vyetnam və Yaxın Şərq üzrə 19 döyüş və kampaniya ulduzu əldə edib. Bundan əlavə, USS “New Jersey” Vyetnam müharibəsi zamanı top dəstəyi vermək üçün istifadə olunan yeganə döyüş gəmisi olub və dörd böyük münaqişədə döyüşüb, bu isə onun üç qardaş gəmisindən hər hansından çoxdur.

“Big J”, “Black Dragon” və başqa adlarla tanınan BB-62 1942-ci il dekabrın 7-də, yaponların Pörl-Harbora qəfil hücumunun birinci ildönümündə suya buraxıldı. O, 1943-cü ilin mayında istismara qəbul edildi və admiral Reymond A. Spruensin rəhbərliyi altında 5-ci Donanmanın flaqmanı kimi xidmət göstərdi.

2001-ci ildən etibarən muzey gəmisi kimi qorunur və Nyu-Cersi ştatının Camden şəhərində, Filadelfiyanın mərkəzinin qarşı tərəfində, Delaver çayı üzərində dayanır. 2024-cü ildə Nyu-Cersinin sərt qışları və isti yaylarının yaratdığı uzunillik təsirləri aradan qaldıran geniş yenilənmədən keçib.

2. USS “Wisconsin” (BB-64)

Donanma: ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri
İstismara qəbul illəri: 1944-1948, yenidən istismara qəbul 1951-1958, 1988-1991
İstismardan çıxarılma ili: 1991 (sonuncu)
Yerləşdiyi yer: Norfolk, Virciniya


USS “Missouri”dən (BB-63) daha yüksək gövdə nömrəsinə malik olmasına baxmayaraq, USS “Wisconsin” (BB-64) daha əvvəl inşa edilib və beləliklə İkinci Dünya müharibəsi zamanı tamamlanan üçüncü “Iowa” sinfi döyüş gəmisi olub. O, Pensilvaniya ştatının Filadelfiya şəhərindəki Filadelfiya Hərbi Dəniz Gəmiqayırma Zavodunda inşa edilib və Pörl-Harbora hücumun ikinci ildönümündə, 1943-cü il dekabrın 7-də suya buraxılıb.

BB-64 yalnız Sakit okeanda xidmət edib, Filippin kampaniyasında, İvo Cima və Okinava döyüşlərində iştirak edib, həmçinin Yaponiyanın ana adalarını bombardman edib. USS “Wisconsin” daha sonra Koreya müharibəsi zamanı yenidən aktivləşdirilib və BMT ilə Cənubi Koreyanın quru əməliyyatlarını dəstəkləmək üçün Şimali Koreya hədəflərini atəşə tutub. Döyüş gəmisi 1980-ci illərdə yenidən xidmətə qaytarıldı və sonradan 1991-ci ilin yanvar-fevralında “Operation Desert Storm”da iştirak etdi. USS “Missouri” (BB-63) ilə birlikdə USS “Wisconsin” öz toplarını döyüşdə son dəfə işlədən ABŞ döyüş gəmilərindən oldu.

Digər “Iowa” sinfi döyüş gəmilərində olduğu kimi, BB-64 də muzey gəmisinə çevrildi və ilkin olaraq yenidən lazım olacağı təqdirdə hazır vəziyyətdə saxlanıldı.

Lakin 2009-cu ilin dekabrında ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri “Wisconsin”i rəsmi olaraq Virciniya ştatının Norfolk şəhərinə verdi və bununla da gəmini yenidən aktiv xidmətə çağırmaq ehtimalı üçün qorumaq tələbi başa çatdı. USS “Wisconsin” 2012-ci ilin martında Tarixi Yerlərin Milli Reyestrinə daxil edildi.

1. USS “Missouri” (BB-63)

Donanma: ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri
İstismara qəbul illəri: 1944-1955, yenidən istismara qəbul 1986-1992
İstismardan çıxarılma ili: 1992 (sonuncu)
Yerləşdiyi yer: Honolulu, Havay


1944-cü ildə tamamlanan USS “Missouri” (BB-63) ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün istismara qəbul edilən son döyüş gəmisi idi. O, İkinci Dünya müharibəsi zamanı Sakit okean teatrına təyin edilmişdi və “Iowa” sinfindən olan bu hərbi gəmi İvo Cima və Okinava döyüşlərində iştirak etmiş, Yaponiyanın ana adalarını bombardman etmişdi.

“Mighty Mo”nun ən parlaq anı, yəqin ki, müharibənin lap sonunda yaşandı. Tokio körfəzində lövbər saldığı vaxt döyüş gəmisinin arxa göyərtəsi 1945-ci il sentyabrın 2-də Yaponiya İmperiyasının rəsmi təslim mərasiminin keçirildiyi yer oldu və bu, münaqişəni rəsmən başa çatdırdı (praktikada isə imperatorun təslim elanından sonra hərbi əməliyyatlar əsasən avqustun 15-də dayanmışdı).

BB-63 iki dəfə yenidən xidmətə qaytarılıb: əvvəlcə Koreya müharibəsi zamanı, daha sonra isə 1980-ci illərdə, o, “Tomahawk” qanadlı raketləri və “Harpoon” gəmi əleyhinə raketlər daşımaq üçün modernləşdiriləndə.

USS “Missouri” 1998-ci ildə ikinci dəfə istismardan çıxarıldı və muzey gəmisinə çevrildi. Hərbi gəmi “Puget Sound Naval Shipyard”da ehtiyat donanma ilə saxlanılırdı və ildə təxminən 250 000 ziyarətçi cəlb edirdi. Üçüncü və demək olar sonuncu dəfə istismardan çıxarıldıqdan sonra tarixi gəminin Pörl-Harborda, məşhur USS “Arizona” memorialından cəmi 500 yard məsafədə muzey gəmisi kimi qorunmasına qərar verildi. Əvvəlcə Milli Park Xidməti adının İkinci Dünya müharibəsinin sonu ilə sinonimə çevrildiyi bu döyüş gəmisinin “Arizona”nı kölgədə qoyacağından narahatlıq ifadə etmişdi.

Bu qorxular böyük ölçüdə əsassız çıxdı. BB-63 memorialdan xeyli arxada, burnu ona tərəf yönəlmiş şəkildə yerləşdirildi ki, bununla USS “Missouri”nin “Arizona”nın qalıqları üzərində keşik çəkdiyi, onun gövdəsində dəfn edilənlərin rahat uyumasına nəzarət etdiyi təsəvvürü yaransın. Həqiqətən də bu iki döyüş gəmisinin ABŞ üçün İkinci Dünya müharibəsinin həm başlanğıcını, həm də sonunu simvolizə etməsi yerinə düşür.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az