Tramp administrasiyası Ukraynaya uzun mənzilli “Tomahawk” qanadlı raketlərinin verilməsi məsələsini gündəmə gətirərək Moskvaya yenidən xəbərdarlıq etdi. ABŞ prezidenti Tramp bildirdi ki, əgər müharibənin bitməsi üçün ciddi sülh danışıqları aparılmasa, ABŞ Ukraynaya “Tomahawk” raketlərini verə bilər. Ukrayna prezidenti Zelenski də Tramp ilə görüşündə bu mövzunu müzakirə etdiklərini və “Tomahawk”lar onların əlində olsa bəlkə də istifadə etməyə ehtiyac qalmadan Putini masaya oturtmağın mümkün olacağını qeyd etdi. Bəs Trampın bu çıxışı blefdir, yoxsa həqiqətən həyata keçirə biləcəyi bir addımdır? Belə bir addım atılarsa, müharibənin gedişinə necə təsir edəcək, “Tomahawk”lar qarşıdurmanı qısaldan bir qorxutma vasitəsi olacaq, yoxsa əksinə müharibəni daha da qızışdırıb uzadacaq?
Tramp oktyabrın əvvəlində Zelenskiylə telefon danışığı zamanı Ukraynanın ehtiyac duyduğu silahları müzakirə etdiyini və “Patriot” hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə “Tomahawk”ların xüsusilə gündəmdə olduğunu açıqlamışdı. Trampın sözləri Rusiyanı sülhə məcbur etmə məqsədli bir danışıqlar taktiki kimi qiymətləndirilir. Bu mənada Trampın çıxışı diplomatik manevr və ya blef kimi də qəbul edilə bilər.
Digər tərəfdən, Tramp administrasiyasının “Tomahawk” məsələsini ciddi şəkildə nəzərdən keçirdiyinə dair işarələr də mövcuddur. ABŞ medianın bəzi xəbərlərinə görə, Tramp “Tomahawk” satışına dair qərarını “bir növ verdiyini” ifadə edib, hətta bu raketlərin birbaşa ABŞ-dan deyil, NATO üzvü ölkələr vasitəsilə Ukraynaya təmin edilməsi kimi yolların müzakirə olunduğu deyilir. Həqiqətən də oktyabr ortalarında Ukraynadan yüksək səviyyəli bir heyət Vaşinqtona gələrək ABŞ-nin müdafiə şirkətləri ilə (onlar arasında “Tomahawk” istehsalçısı “Raytheon” da var) görüşlər keçirdi. Bütün bunlar “Tomahawk” məsələsinin sadəcə ritorika olmadan praktik planlamaya çevrilməyə başladığını göstərir.
Bununla belə, Trampın bu təhdidi reallaşdırmasının önündə praktik əngəllər var. ABŞ rəsmiləri bildirirlər ki, “Tomahawk” ehtiyatları hazırda böyük ölçüdə ABŞ donanmasının istifadəsinə ayrılıb və buna görə də anbarlardan Ukraynaya ayrılacaq raket tapmaq asan deyil. “Tomahawk” ehtiyatları son illərdə Orta Şərq əməliyyatlarında istifadə olunduğundan azalma meylindədir. Həmçinin Tramp administrasiyası bu raketlərin Ukraynaya verildiyi halda necə istifadə olunacağı, hara atılacağı barədə dəqiq cavablar istəyir.
Hər halda, “Tomahawk” raketlərinin Ukrayna arsenalına daxil olması ölkənin zərbə gücündə əhəmiyyətli artım deməkdir. Hazırda Ukrayna ordusu uzun mənzilli zərbələr üçün Britaniyadan aldığı “Storm Shadow” qanadlı raketlərindən və ABŞ-dən yeni təmin edilən ATACMS ballistik raketlərindən istifadə edir. Lakin bu sistemlərin mənzili təxminən 250-300 km civarında olduğundan Ukrayna sərhədindən çox uzaqdakı Rusiya hədəflərinə çatmaqda məhdudiyyət qalır. “Tomahawk”lar isə 1.000 mildən (təxminən 1.600 km-dən) çox mənzili ilə (variantdan asılı olaraq) bu məhdudiyyəti qismən aradan qaldıra biləcək qabiliyyət təqdim edir.
Bu sayədə Ukrayna əvvəllər çatmadığı qədər dərin Rusiya hərbi infrastrukturlarını vura biləcək, lakin raketlərin subsonik sürəti və trayektoriyasının izlənilməsi səbəbindən Rusiya hava müdafiəsi tərəfindən əngəllənmə riski də az deyil. Nəzəri olaraq Moskvanın daxil olduğu Rusiya ərazisində Avropadakı praktik olaraq hər strateji hədəf “Tomahawk” mənzilində olacaq, lakin ABŞ-nin Rusiya daxilində dərin hədəflərə atəşə icazə verməmək kimi istifadə məhdudiyyətləri bu təsiri məhdudlaşdıracaq.
S-400 və S-300 kimi inkişaf etmiş uzun mənzilli sistemlərə malik olan Rusiya hava hücumundan müdafiəsi indiyə qədər daha çox ön cəbhə xətti və kritik infrastrukturun qorunmasına fokuslanıb, lakin geniş coğrafiyada hər kritik nöqtəni davamlı qorumaq asan deyil. Digər tərəfdən, Rusiyanın mövcud ehtiyatları və radioelektron mübarizə üsulları “Tomahawk”ların effektivliyini azalda bilər. Hər halda, “Tomahawk” təhdidi Rusiyanı hava müdafiələrini yaymağa sövq edəcək, Ukraynanın UCAS hücumları onları artıq yormuşkən, “Tomahawk”lar bu yükü daha da artıracaq. Bu vəziyyət Rusiyanın baha SAM raketlərini ucuz alternativlərlə (məsələn, ucuz “interceptor”larla) balanslaşdırma cəhdlərini sürətləndirə bilər.
Ukrayna ordusu hal-hazırda Rusiya daxilində hədəfləri vurmaq üçün əsasən yerli istehsal PUA-lara (təyyarəsiz uçuş sistemlərinə) güvənir. Lakin bu PUA-lar yalnız bir neçə on kiloqramlıq partlayıcı daşıya bildikləri üçün verdikləri zərər strateji səviyyədə məhdud olur. “Tomahawk” isə təxminən 450 kq çəkisində döyüş başlığı daşıyan mühərrikli qanadlı raketdir, deməli, tək zərbə ilə PUA-lardan qat-qat güclü təsir göstərə bilər.
Buna baxmayaraq, “Tomahawk”ların müharibənin gedişatını təkbaşına tamamilə dəyişdirəcəyini düşünmək real deyil. Əvvəla, Ukraynaya neçə ədəd “Tomahawk” verilə biləcəyi qeyri-müəyyəndir. Tək-tük atılacaq “Tomahawk”lar Rusiya müdafiəsini narahat edə bilər, lakin dördüncü ilə daxil olan müharibənin dinamikasını ani şəkildə tərsinə çevirəcəyi ehtimalı aşağıdır. Məsələn, Ukraynanın “Storm Shadow” raketləri ilə Krımda rus hədəflərinə uğurlu zərbələr endirməsinə baxmayaraq cəbhədə qəti dönüş baş vermədi. “Tomahawk”lar da oxşar şəkildə əhəmiyyətli, lakin məhdud təsir yaradacaq.
Başqa məsələ “Tomahawk”ların inteqrasiyasıdır. “Tomahawk”lar adətən gəmilərdən və ya sualtı qayıqlardan buraxılmaq üçün nəzərdə tutulub, buna görə də Ukraynanın onları atəşə hazırlaya biləcək bir qurudan atış platformasına ehtiyacı olacaq. ABŞ ordusunun dəniz qanadlı raketlərini quru platformalarından buraxmaq üçün inkişaf etdirdiyi “Typhon” sistemi bu qabiliyyətə malikdir, lakin bunun Ukraynaya verilib-verilməyəcəyi sual altındadır. Hazırda Ukraynanın balansında olan döyüş təyyarələri və ya buraxılış qurğuları “Tomahawk”ı birbaşa istifadə edə bilmir. Buna görə də, bu raketlərin meydanda effektiv istifadəyə daxil olması zaman alacaq. Bundan əlavə, atılan raketlərin bir hissəsinin Rusiya hava hücumundan müdafiəsi tərəfindən vurulma ehtimalı da gözlənilən təsiri azaltmaq deməkdir. Yenə də, “Tomahawk”ların Ukraynaya vurucu güc və psixoloji üstünlük baxımından əhəmiyyətli töhfə verəcəyi aydındır.
Moskva tərəfi “Tomahawk”larla bağlı müzakirələrə sərt reaksiya verərkən, bir yandan da bu təhdidi kiçildən bəyanatlar verməyə çalışır. Putin bildirib ki, ABŞ Ukraynaya “Tomahawk” təmin edərsə, bunu “münasibətlərdə tamamilə yeni və təhlükəli bir eskalasiya mərhələsi” sayacaqlarını elan edəcək. Hətta belə bir addımın Vaşinqton ilə Moskva arasında o vaxta qədər əldə olunan müsbət gedişi tamamilə məhv edəcəyini vurğulayaraq diplomatik nəticələrinə diqqət çəkib. Digər tərəfdən Putin “Tomahawk”lar əlbəttə zərər verə bilər, amma biz onları sadəcə vurarıq, hava müdafiəmizi gücləndirərik” deyərək Rusiya ordusunun bu təhdidi asanlıqla neytrallaşdıra biləcəyini də irəli sürür.
Rus tərəfinin başqa bir vurğusu nüvə riski ilə bağlı oldu. Kremlin sözçüsü Peskov bəzi “Tomahawk” modellərinin nüvə başlığı daşıya bildiyini və Rusiya torpaqlarına atılan uzun mənzilli bir raketin “nüvə olmadığının zəmanəti olmadığını” söyləyib. Bu açıqlamalar Kremlin tərəfindən beynəlxalq ictimaiyyəti narahat etməyə və Vaşinqtonu vaz keçirməyə yönəlmiş psixoloji bir manevr kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin Rusiyanın bu iki istiqamətli reaksiyası artıq tanış olan bir naxışa işarə edir. Müharibənin başlanğıcından etibarən Kreml Qərbin Ukraynaya hər yeni hərbi yardım planını “qırmızı xətt” elan edib ağır nəticələr barədə hədələyib. Moskva tank əleyhinə silah “Javelin”lər, HIMARS raket sistemləri, “Patriot” hava hücumundan müdafiə sistemləri, hətta tanklar və F-16 təyyarələri üçün belə ilkin olaraq “verilərsə böyük eskalasiya olar” reaksiyası verib və nüvə təhdidinə diqqət çəkib. Lakin bu “qırmızı xət”lərin demək olar ki, hamısı Qərb tərəfindən zamanla aşılmasına baxmayaraq Rusiya birbaşa qarşılıq vermədi. Buna görə Tramp administrasiyasının da Rusiyanı daha da qorxutmama siyasətini tərk edərək qətiyyət göstərmək meyli göstərdiyi irəli sürülə bilər. Yenə də, Moskvanın “Tomahawk”ları nüvə kontekstində eyni cümlədə çəkməsi bu raket göndərişinin geosiyasi risklərini artıran bir amil kimi qeyd edilməlidir.
Ən kritik sual budur: belə bir addım müharibənin ümumi gedişinə və müddətinə necə təsir edəcək? Fərqli ekspertlər bu barədə iki əks ssenari çəkirlər. Birinci ssenariyə görə, “Tomahawk” kimi güclü bir alətin Ukraynaya verilməsi müharibəni qısalda biləcək bir addım ola bilər. Bu fikri müdafiə edənlər iddia edir ki, “Tomahawk”larla Ukrayna Rusiyanın müharibəni aparma qabiliyyətinə ağır zərbələr endirə bilər. Məsələn, Rusiyanın kritik enerji infrastrukturu, təchizat xətləri və hərbi istehsal obyektləri Ukrayna tərəfindən vurulmağa başlasa, Kreml həm səngərdə, həm də daxildə dəstəyini sürətlə itirə bilər. Beləliklə Kreml daha böyük dağıntılardan qaçmaq üçün istəməsə də masaya oturmalı ola bilər. Həmçinin Ukraynaya bu səviyyədə strateji bir silahın verilməsi Ukrayna xalqı və ordusu üçün əhval-ruhiyyə üstünlüyü yaradacaq, “Qərb bizi yarı yolda qoymur” düşüncəsi güclənəcək. Yüksək əhval-ruhiyyə və artan əməliyyat qabiliyyəti birləşdikdə, Ukraynanın cəbhədə daha inamlı hərəkətlər etməsi və itirilmiş əraziləri geri almağa çalışması gözlənilə bilər. Bütün bunlar müharibənin sona çatmasını sürətləndirə biləcək təsirlər kimi qiymətləndirilir.
İkinci ssenari isə əksinə, “Tomahawk” addımının müharibəni uzatma riskinə diqqət çəkir. Bu yanaşmaya görə, Ukraynaya veriləcək bir neçə on “Tomahawk” Ukraynanı birbaşa qələbəyə daşıya bilməyəcək və əksinə Rusiyanı daha da aqressiv hərəkətlərə sövq edə bilər, Kreml təzyiq altında qaldıqca müharibəni intensivləşdirə, yeni cəbhələr açıb, Ukrayna şəhərlərinə daha dağıdıcı hücumlar edə, hətta qonşu ölkələri təhdid edə bilər. Bundan başqa, Ukraynanın belə bir gücə malik olması Kiyevin sülh üçün güzəştə getməsi istəyini azalda bilər. “Artıq gücümüz var, savaşla daha çox əldə edə bilərik” düşüncəsi sülh danışıqlarını gecikdirə bilər. Rusiya isə konvensional yollarla istədiyini ala bilmədikdə uzun müddətli tükəndirmə və Ukrayna infrastrukturunu məhv etmə strategiyası ilə nəticə əldə etməyə çalışacaq. Halbuki döyüş meydanında əldə olunan uğurlar nə qədər çox olsa da, nəticədə davamlı sülh siyasi razılaşma tələb edəcək. Bu gecikdikcə müharibə də uzanacaq.
Mövcud durumda ikinci ssenarinin daha real görünməsi səhv olmaz. Bəli, “Tomahawk” çox qiymətli bir alətdir, amma Ukraynanın əsas problemləri olan məhdud sayda təlim görmüş heyət, yorğunluq, Rusiya müdafiə xətlərini yarmaqda çətinliklər kimi məsələlər tək raketlə həll olunmaz. Ukrayna 2023-cü ildə məhdud əks hücumlarda “Leopard” tankları və “Bradley” zirehli maşınları kimi inkişaf etmiş Qərb silahlarından istifadə etmiş, amma rus mövqelərini tamamilə dağıda biləcək bir qələbə əldə etməmişdi. “Tomahawk”lar isə daha çox cəbhə arxasına deyil, strateji hədəflərə yönələcək. Bu, qələbə üçün lazım olsa da yetərli deyil.
Əgər Qərb yalnız inkişaf etmiş silahlar verərək müharibənin nəticəsini gətirəcəyini düşünürsə, yanılacaq, çünki müharibənin insan gücü və siyasi tərəfləri də kritik əhəmiyyət daşıyır. Ukraynaya daha çox dağıdıcı silah vermək müharibənin müddətini uzatmaqdan başqa bir şey etməyə bilər. Üstəlik Moskva Qərbin əvvəlki silah yardımlarından sonra olduğu kimi yenə də “əgər geri addım atsaq zəifliyimiz hesab edilər” fikrinə qapıla bilər. Xüsusilə Kremlin daxilində “dünyanın ən böyük nüvə gücü olan Rusiya bir neçə amerikalı raketlə qorxudula bilməz” mesajını vermək istəyi olacaq. Buna görə əsas ehtiyac diplomatik həll yollarına fokuslanmaq və mövcud qarşıdurmanı dondurub və ya sona çatdıracaq formullar tapmaqdır. Əks halda hərbi yardımlar hər iki tərəfə də “daha uzun müddət dözə bilərik” mesajını verərək konfliktin xronikləşməsinə səbəb olacaq.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
