Hesabatın məqsədi bu hadisə ilə bağlı əsas inkişaflar, strateji nəticələr, ehtimal olunan gələcək ssenarilər və Yaxın Şərqdə artan geosiyasi risk barədə məlumat verməkdir.

Əsas Məqamlar

İsrail son onilliklərin ən genişmiqyaslı hərbi əməliyyatı çərçivəsində İrandakı nüvə obyektlərini, raket bazalarını və yüksək vəzifəli şəxsləri hədəfə alıb.
İranın İsrailə cavab zərbələri endirəcəyinə işarə etməsi bölgədə genişmiqyaslı hərbi qarşıdurma təhlükəsini ciddi şəkildə artırır.
Hücumdan əvvəl Tehranın İsrailin hərbi və nüvə obyektləri haqqında kəşfiyyat məlumatları əldə etməsi xəbəri yayılmışdı.

Vəziyyətin İcmalı

2025-ci il iyunun 13-ü, cümə günü səhər saatlarında İsrail qüvvələri İrana hava zərbələri endirib. Hərbi əməliyyatlar Tehranın ətrafında yerləşən nüvə obyektlərini, raket bazalarını və komanda mərkəzlərini hədəfə alıb.

Təl-Əviv hökuməti hücumu müdafiə edərək bildirib ki, əldə olunan kəşfiyyat məlumatları İranın nüvə silahı proqramında geri dönülməz mərhələyə yaxınlaşdığını göstərirdi.

İranın ali dini lideri Ayətullah Əli Xameneyi İsrailin bu hücumla öz qaranlıq taleyini möhürlədiyini bəyan edib.

Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi təsdiqləyib ki, İsrailin zərbələri uranın zənginləşdirilməsi obyektlərini hədəfə alıb və vəziyyəti nəzarətdə saxladığını bildirib. İran bu miqyasda hərbi əməliyyata sonuncu dəfə 1980-ci illərdə İraqla müharibə zamanı məruz qalmışdı.

ABŞ rəsmi olaraq əməliyyatdan uzaq durduğunu bildirib. Dövlət katibi Marko Rubio bəyan edib ki, ABŞ bu hücumda iştirak etməyib. Prezident Donald Tramp isə Vaşinqtonun hücumdan əvvəl xəbərdar olduğunu təsdiqləyib və Tehranın nüvə silahı istehsal etməməli olduğunu vurğulayıb. O, danışıqların bərpa olunmasında maraqlı olduğunu desə də, detallı məlumat verməyib.

İranın kəşfiyyat naziri İsmayıl Xətib yaxın vaxtlarda bəyan edib ki, Tehran İsrailin nüvə obyektləri və müdafiə strategiyası ilə bağlı minlərlə səhifəlik məxfi sənədi ələ keçirib.

Tələfat və Ziyanların Qiymətləndirilməsi

İran rəsmiləri təsdiqləyib ki, yüksək rütbəli hərbi və elmi şəxslər arasında ağır itkilər var:

General Hüseyn Səlami – SEPAH (İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu) komandanı
General Qulamhüseyn Rəşid – yüksək rütbəli İran hərbi komandanı
Məhəmməd Mehdi Tehrançi – nüfuzlu nüvə alimi

Dövlət mediası çox sayda mülki vətəndaşın yaralandığını bildirib. Ən azı 50 nəfərin, o cümlədən qadın və uşaqların xəsarət aldığı, dağıntılar altından bir qız uşağının cansız bədəninin tapıldığı təsdiqlənib. Mediada bir neçə fərqli məkanda genişmiqyaslı dağıntılara dair görüntülər yayılıb.

İranın neft nazirliyi bəyan edib ki, əsas infrastruktur – o cümlədən neftayırma zavodları və yanacaq anbarları – tam şəkildə salamatdır və fəaliyyətini davam etdirir. Yanacaq təchizatı və emalı ölkə üzrə fasiləsiz davam edir.

Strateji Təsirlər

Gərginliyin Artması: SEPAH rəhbərlərinin və nüvə alimlərinin həlak olması İranın komanda strukturlarını qısa müddətlik zəiflədib. Bununla belə, İran və ya onun bölgədəki müttəfiqlərinin cavab zərbələri ehtimalı böyükdür, bu isə daha geniş regional müharibəyə yol aça bilər.

Nüvə Proqramının Dayandırılması: Zənginləşdirmə obyektlərinə edilən hücum İsrailin İranın nüvə ambisiyalarını birbaşa hədəf almasını göstərir. İranın nüvə potensialına dəyən ziyanın tam miqyası hələlik müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib.

Beynəlxalq Nəzarət: BMT-nin nüvə agentliyinin iştirakı qlobal nəzarətin artdığını və münaqişənin nəticələrinin diplomatik müstəviyə daşına biləcəyini göstərir.

Proqnoz

İsrailin hərbi zərbəsi regionda geosiyasi riski əhəmiyyətli dərəcədə artırıb və sürətli eskalasiya üçün şərait yaradıb. 2024-cü ildə İranın İsrailin hərbi infrastrukturuna zərbələr endirmə imkanını nümayiş etdirməsindən sonra, indi Tehran yenilənmiş kəşfiyyat məlumatına və ciddi cavab əməliyyatları üçün yetərli hərbi resurslara sahib ola bilər.

Bu hücumdan sonra İranın hərbi cavabı son dərəcə ehtimal olunur. Xameneyinin bəyanatları həm öz xalqı, həm də qonşular üçün güc və qətiyyət mesajı verməyə yönəlib. İran tarixən öz suverenliyini və gücünü nümayiş etdirmək üçün hərbi vasitələrə əl atıb, xüsusilə də təhdid və ya hücum hiss etdikdə.

İranın cavab zərbəsi münaqişəni daha geniş regional qarşıdurmaya çevirə, Yaxın Şərq ölkələrini və xarici gücləri cəlb edə və Vaşinqton-Tehran danışıqlarının gələcəyini təhlükəyə ata bilər.

Asif Cəfərov
Ordu.az