Çin bu sənədlə yalnız Bakı ilə iqtisadi və texnoloji əməkdaşlığı genişləndirmək niyyətini ortaya qoymur, eyni zamanda Azərbaycanı Orta Dəhlizin əsas siyasi və logistik qovşaqlarından birinə çevirmək istəyini də açıq şəkildə nümayiş etdirir. Pekin faktiki olaraq Cənubi Qafqazda strateji tərəfdaş kimi Azərbaycanı seçir, bu isə Ermənistanla müqayisədə fərqli münasibətin formalaşdığına işarədir.
Avropa İttifaqının cavabı: marşrut uğrunda sivil rəqabət
Azərbaycan liderinin Pekindən qayıtmasından az sonra – 25 aprel tarixində – Avropa İttifaqının xarici siyasət rəhbəri Kaya Kallasın Bakıya səfəri planlaşdırılıb. Bu, təkcə təsadüfi təqvim üst-üstə düşməsi deyil. Avropa İttifaqı da Transxəzər Orta Dəhliz layihəsinə strateji maraq göstərir və son aylarda bu marağını 10 milyard avroluq potensial investisiya paketi ilə möhkəmləndirməyə çalışır.
Avropa İttifaqının rəsmiləri son zamanlar çıxışlarında “Cənubi Qafqaz-Mərkəzi Asiya-Avropa” logistik xəttindən danışarkən, diqqətlə seçilmiş ritorikadan istifadə edirlər. Nə Kaya Kallas, nə də Ursula fon der Lyayen bu konteksdə Çinin adını çəkirlər. Lakin bu sükutun özü diplomatik dilin spesifikası baxımından kifayət qədər səlis mesaj verir: Aİ Çinlə logistik rəqabətə girir, amma bunu müttəfiq və ya tərəfdaş dilində yox, rəqabət mövqeyindən edir.
İki nəhəng gücün niyyəti: əməkdaşlıq, yoxsa qarşıdurma?
Çin və Avropa İttifaqı zahirən eyni logistik hədəfə yönəlmiş görünür: Avropa ilə Asiyanı daha səmərəli və dayanıqlı yollarla birləşdirmək. Lakin bu məqsədə çatmaq üçün seçilən üsullar və siyasi yanaşmalar ciddi şəkildə fərqlənir.
Çin sürətli gömrük prosedurları, rəqəmsallaşdırılmış logistika və texnoloji sinxronlaşma üzərində dayanır. Pekinin məqsədi yük axınını minimum siyasi və texniki maneələrlə idarə etməkdir. Avropa İttifaqı isə “açıq sərhədlər”, “dayanıqlı ticarət” və “insan hüquqları ilə uyumlu layihələr” terminləri ilə bu sahəyə daxil olur.
Bu fərqli yanaşmalar gələcəkdə ya sinxron əməkdaşlığa, ya da rəqabətli paralel modellərə çevrilə bilər.
Ermənistan: Çin-Aİ qarşıdurmasında marjinal oyunçu, yoxsa alternativ keçid?
Bu proseslər fonunda Ermənistanın mövqeyi də diqqət çəkicidir. Çin rəsmi olaraq İrəvanla da nəqliyyat sahəsində saziş imzalamağı planlaşdırır. Lakin buradakı əsas fərq ondan ibarətdir ki, Ermənistan nə Çin, nə də Aİ üçün strateji qovşaq statusuna malik deyil.
Bunun səbəbləri:
- Ermənistanın Hindistanla intensiv hərbi əməkdaşlığı və Çinin əsas rəqibi ilə silah sazişləri;
- ABŞ ilə 2024-cü ilin sonlarında imzalanmış hərbi-texniki əməkdaşlıq paketi;
- İranla sıx iqtisadi və təhlükəsizlik koordinasiyası (bu da Aİ və Çin üçün qarışıq siqnal verir).
Bu konfiqurasiyada Çin Ermənistanı “tam tərəfdaş” kimi deyil, daha çox “nəzarətli koordinasiya subyekti” kimi qiymətləndirir.
Azərbaycanın unikal geosiyasi fürsəti
Hazırkı vəziyyət Azərbaycan üçün mühüm diplomatik üstünlüklər yaradır. Bakı həm Çin, həm də Aİ ilə paralel əməkdaşlıq edə biləcək yeganə ölkədir ki:
- Çinlə “Orta Dəhliz” xətti üzrə dərinləşən tərəfdaşlığı var;
- Aİ ilə enerji, logistika və rəqəmsal infrastruktur üzrə sıx koordinasiya qurulub;
- Türkiyə vasitəsilə NATO ilə əlaqəli, amma rəsmi hərbi ittifaqa daxil olmayan bir balans saxlanılır.
Bu isə Azərbaycanı Çin-Aİ geoiqtisadi rəqabətində passiv tranzit ölkədən fəal naviqator səviyyəsinə yüksəldə bilər.
Nəticə
Çin və Aİ-nin eyni vaxtda və artan intensivliklə Cənubi Qafqaza daxil olması regionun yalnız logistik xəritəsini deyil, həm də strateji gələcəyini formalaşdırır. Azərbaycan bu mənzərədə özünün unikal coğrafi mövqeyindən maksimum istifadə edərək həm texnoloji, həm siyasi, həm də iqtisadi dividendlər qazana bilər.
Əgər Bakı öz mövqeyini neytral, lakin çevik şəkildə qoruyub saxlayarsa, həm Pekin, həm də Brüssel üçün etibarlı tərəfdaş olaraq qalacaq, bu isə Cənubi Qafqazda sabitlik və rifahın açarı ola bilər.
Firuz Bağırov
Ordu.az
