Son illərdə və ya Nikol Paşinyan hakimiyyətə gəldikdən sonra Ermənistanda təkcə dövlət borcları deyil, borclara xidmət xərcləri də dəhşətli dərəcədə artıb. Ermənistan götürdüyü borcları ödəmək üçün hər il külli miqdarda pul ödəyir. Təbii ki, öz cibindən deyil, vergi ödəyicilərinin pulu hesabına ödəyir. Buna görə də borc bu qədər amansızcasına yükləyir.
Təkcə bu il gəlirləri 2,7 trilyon dram olan Ermənistanın büdcəsi borclara xidmət üçün 805 milyard dram və ya təxminən 2 milyard dollar ödəyəcək. Söhbət ötən illə müqayisədə 200 milyard dram və ya təxminən 500 milyon dollar artacaq faiz və əsas borc ödənişlərindən gedir.
Paşinyan hökumətinin borcunu ödəmək üçün bu il ödənilməli olan 2 milyard dollar büdcəyə böyük yükdür. Buna görə də bir çox hallarda bu, yeni borclar cəlb etmək vasitəsilə edilir. Ermənistanda mövcud borcları ödəmək üçün yeni borclar götürürlər. Mövcud olanlara xidmət edə bilmirlər, yenilərini götürürlər.
Bu cür çirkin siyasət Ermənistanı borclar içində basdırır, bundan böyük itkilər olmadan çıxmaq heç vaxt mümkün olmayacaq. Və xidmət üçün ödənilən külli miqdarda vəsaitə baxmayaraq, borc ildən-ilə artır. Bu il də eyni şey olacaq. Ermənistanın borcunun daha 655 milyard dram artacağı, 5,3 trilyon drama çatacağı və hətta 13 milyard dollara yaxınlaşacağı gözlənilir.
Ermənistanda heç bir hökumət bu qədər böyük borc götürməyib və dövlət borcunun xidmətini yükləməyib. 5-6 il ərzində xarici valyuta ilə ifadə edilən 5 milyard dollara yaxın borc götürüblər. Xidmətin bu qədər böyük ölçülərə çatması təəccüblü deyil. Bu il üçün nəzərdə tutulan 805 milyard dramın 483 milyardı borcun ödənilməsinə, qalan 322 milyardı isə faizlərin ödənilməsinə yönəldiləcək.
Ermənistanda təkcə xarici borcun və faizlərin ödənilməsi dövlət büdcəsinə təxminən 644 milyon dollara başa gələcək: ödəmə 434 milyon dollar təşkil edəcək, 210 milyon dollar faiz olaraq ödəniləcək. Daha 72 milyon isə xarici valyuta istiqrazlarının buraxılması yolu ilə daxili iqtisadiyyatdan götürülən valyuta borclarına xidmət üçün ödəniləcək.
Son illər Paşinyan hökuməti daxili bazardan təkcə dramla deyil, həm də xarici valyuta ilə borc alır. İstiqrazları ayırır və valyuta borcuna çevirir. Əvvəllər valyuta borcları ancaq xaricdən götürülürdü. Paşinyan hökuməti beynəlxalq maliyyə təşkilatlarının kredit və borclarından daha bahalı vəsait olsa da, daxildən də cəlb etməli olduqlarına qərar verib.
Amma xaricdə Ermənistana belə ucuz kredit və borclar verən olmadığı üçün daxildən daha yüksək faizlə cəlb edirlər. Onlar həmçinin borcun faiz yükünü cəlb edir və yükləyirlər. Artıq Ermənistanın daxili bazardan valyuta borcları yarım milyard dolları ötür. Bu məbləğlər üzrə faizlər təkcə bu il 72 milyon dollar təşkil edəcək. Ümumilikdə, Paşinyan hökuməti valyuta borclarına xidmət üçün dövlət büdcəsindən 716 milyon dollar ödəyəcək.
Qalanı isə 515 milyard dram, xarici valyuta ilə ifadədə 1,2 milyard dollardan çox təşkil edəcək daxili borcun ödənilməsi olacaq. Söhbət dramla dövlət xəzinə istiqrazlarının buraxılışına cəlb olunan borclara xidmətdən gedir. Bunlara ayrılan məbləğlər ötən illə müqayisədə kəskin şəkildə artıb. Ötən il 350 milyard dram səviyyəsində idi. Bu il demək olar 47 faiz artıb.
Pulun böyük hissəsi ödəniş üçün istifadə olunacaq. Paşinyan hökuməti 305 milyardlıq ödəniş etmək niyyətindədir. Faizlər büdcəyə təxminən 210 milyard drama başa gələcək. Daxili borclara xidmət büdcədən getdikcə daha çox vəsait aparır. Belədir, çünki Paşinyan daxili borclara üstünlük vermək qərarına gəlib.
Gözlənilir ki, son iki ildəki kəskin artımdan sonra, artıq bu il daxili borc, demək olar xarici borcla bərabər olacaq, 5-6 il əvvəlki ilə müqayisədə fərq çox az olacaq. Paşinyanın gəlişindən sonra nəinki borc böyük sürətlə artıb, həm də struktur xeyli dəyişib: ucuz xarici kreditlər bahalı daxili borclarla əvəz olunub.
Paşinyan vaxtilə əvvəlki hakimiyyət nümayəndələrini borc götürməkdə ittiham edirdi, halbuki bunlar son dərəcə ucuz borclar idi, özləri nəinki böyük borclar, hətta ondan qat-qat baha borclar götürüblər və bu gün də eyni şeyi davam etdirirlər. Borca xidmətin çox artmasının səbəbi də budur. Ermənistanda hm böyük yeni borclar, həm də yüksək faiz ödənişləri səbəbindən vəziyyət daha da pisləşib. Son üç ildə dövlət borcunun orta faiz dərəcəsi daha 2,7 faiz bəndi artıb.
Əvvəllər Ermənistanın borcunun orta faiz dərəcəsi belə, hətta daha aşağı idi. İndi bu, 7 faizə çatıb. Lakin bu, son deyil: bu il də yüksələcək. Paşinyan hökumətinin hesablamalarına görə, bu, 7,2 faizə çatacaq. İndi yəqin təəccüblü deyil ki, niyə ermənilər borcun ödənilməsi və faiz xidmətinə görə hər il bu qədər pul ödəyirlər.
Ermənistanda bir neçə ildə borclar demək olar iki dəfə artıb, borcun qiymətini isə kəskin şəkildə artırıblar və bahalaşdırıblar. Artıq yalnız bahalı borclar cəlb etmək hesabına büdcəyə ciddi yük qoyublar. Ancaq eyni şeyi etməyə davam edirlər. Hətta dayanmaq fikrində deyillər. Baxmayaraq ki, artıq dayanmaq imkanları da yoxdur. Borc qartopu kimi artır və Ermənistan büdcəsinə xidmət yükünü artırır. Bu il Ermənistanda borcun təkcə faiz ödənişi büdcə xərclərinin 10 faizini təşkil etməklə, ÜDM-in 3,1 faizinə çatacaq.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
