Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan, Türkiyə, İndoneziya, Pakistan və Misir İran tərəfindən dəstəklənən HƏMAS təşkilatından (İslam Müqavimət Hərəkatı) azad, müstəqil Fələstin Qəzza dövlətinə keçid dövründə yenidənqurma və təhlükəsizliyi koordinasiya edəcək Beynəlxalq Sabitləşdirmə Qüvvələrinin (ISF) yaradılması üçün əsas namizədlər arasındadır.
Azərbaycan 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasının nəticəsində müstəqil dövlətə çevrildi. Digər ölkələr kimi, məsələn, qonşu Gürcüstan və Qara dənizin o biri tərəfindəki Ukrayna kimi Azərbaycan da 1917-ci ildə Rusiya imperiyasının çökməsi fonunda müstəqil dövlət qurmağa cəhd etmiş, lakin bu cəhdlər bolşevik rus imperiya siyasəti tərəfindən məhv edilmişdi.
Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR, həm də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti kimi tanınır) türk və müsəlman dünyasında ilk dünyəvi demokratik respublika idi. 1918-ci ilin mayında Azərbaycanın Milli Şurası tərəfindən Tiflisdə yaradılan bu dövlət iki il sonra Rusiyanın işğalı ilə süqut etdi. ADR dünyada qadınlara kişilərlə bərabər hüquqlar verən ilk İslam dövləti idi və qadınlara seçki hüququ tanımışdı. Qərb demokratiyalarının çoxu həmin dövrdə eyni hüququ tətbiq etmişdilər, lakin “Azadlıq-Bərabərlik-Qardaşlıq” şüarının vətəni olan Fransa qadınlara seçki hüququnu yalnız II Dünya Müharibəsinin sonunda verib.
SSRİ imperiyasının dağılmasının ardından ən qanlı münaqişə 1988-1992-ci illərdə Azərbaycan və Ermənistan arasında baş verdi. Etnik təmizləmələr, deportasiyalar və qovulmalar həyata keçirildi. Qarabağ müharibəsinin birinci mərhələsində məğlubiyyətdən sonra demək olar ki, bir milyon azərbaycanlı Ermənistandan və təxminən Azərbaycanın beşdə birini təşkil edən işğal olunmuş ərazilərindən didərgin düşdü. Bu ərazilər Ermənistan tərəfindən demək olar ki, iyirmi il ərzində işğalda saxlanıldı.
2020-ci ildə mühüm bir dönüş nöqtəsi baş verdi: Azərbaycan Qarabağ müharibəsinin ikinci mərhələsində qalib gələrək ərazilərinin böyük hissəsini azad etdi. Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinin hərbi doktrinanı necə dəyişdirdiyini hamı görsə də, tarixdə ilk “Pilotsuz Uçuş Aparatı (PUA) müharibəsi” kimi məhz Qarabağ müharibəsinin ikinci mərhələsi qəbul edilməlidir.
1969-cu ildə Azərbaycan Kommunist Partiyasının rəhbəri Heydər Əliyev Moskvadan Bakıda Cəmşid Naxçıvanski Hərbi Məktəbinin yaradılmasına icazə alınmasında həlledici rol oynamışdı. Bir mənbənin qeyd etdiyi kimi: “Bu müəssisə yeni nəsil azərbaycanlı zabitlərin yetişməsinə böyük təkan verdi”. Azərbaycanın dünyəvi islam dövləti olduğunu sübut edən az bilinən fakt ondan ibarətdir ki, 2015-ci ilə qədər hərbi texnikasının böyük hissəsi İsraildən gəlirdi.
Bundan sonra Türkiyə İsraili əsas tədarükçü kimi ötüb keçdi və son illərdə Pakistan da mühüm tərəfdaşlardan birinə çevrildi. Ermənistanın məğlubiyyətinin başlıca səbəblərindən biri isə onun Rusiya silahlarına və sovet-rus hərbi təliminə arxalanması idi. Ermənistan Rusiyanın rəhbərlik etdiyi KTMT-nin (Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı) qurucu üzvüdür, ölkədə iki Rusiya hərbi bazası yerləşir və 2024-2025-ci ilə qədər onun hava limanları və sərhədlərini Rusiya sərhədçiləri qoruyurdu.
Bu isə İsrail və Türkiyənin müasir hərbi texnikası və NATO səviyyəli təlimlərlə müqayisədə aciz qaldı. Azərbaycanın diqqət yetirdiyi əsas sahələrdən biri Türkiyənin Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr Komandanlığının təlimlərini almaq, habelə Azərbaycan “mavi beretli komando” xüsusi təyinatlılarını formalaşdırmaqdır. Xüsusi təyinatlı qüvvələr Qarabağ müharibəsinin ikinci mərhələsində Şuşanın azad edilməsində həlledici rol oynadılar və bu, faktiki olaraq münaqişəni bitirdi.
2020-ci ildən etibarən Azərbaycan öz hərbi qüvvələrini inkişaf etdirməyə və gücləndirməyə davam edib. Bu, noyabrın 8-də Qarabağ müharibəsinin ikinci mərhələsində qazanılmış qələbənin ildönümü münasibətilə keçirilən illik paradda aydın görünürdü. Pakistan hərbçiləri ilk dəfə olaraq paradda iştirak etdilər. Prezident İlham Əliyev paradda çıxışı zamanı beş il əvvəl əldə olunmuş qələbənin “üç ölkənin – Azərbaycan, Türkiyə və Pakistan xalqları və ordularının birliyinin təcəssümü” olduğunu bildirdi. 2021-ci ildə Azərbaycan, Türkiyə və Pakistan Üçtərəfli İslamabad Bəyannaməsini imzaladılar və birgə hərbi təlimlər keçirdilər. Bu arada Ermənistan Hindistan və İranla hərbi əməkdaşlıq edir.
Paradda nümayiş etdirilən hərbi texnika Azərbaycanın artıq regional hərbi gücə çevrildiyini göstərirdi. Bir hesabatda deyilirdi: “2020-ci il model Azərbaycan Ordusu beş il əvvəl Qarabağda keçirdiyi əməliyyatlarla çoxlarını təəccübləndirmiş, taktiki və operativ-taktiki səviyyədə trend yaradan ordu kimi tanınmışdı, lakin 2025-ci ilə qədər texnoloji baxımdan əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib”.
Azərbaycan “Bayraktar” TB2-lər, İsrail istehsalı “Harop” kamikadze PUA-ları və real vaxt müşahidə imkanlarından istifadə edərək 2020-ci il müharibəsinə hakim olmaqla regional hərbi əməliyyatlarda inqilab etdi”. Azərbaycan 2025-ci il Hərbi Güc Reytinqində (MPR) 46-cı yerdə qərarlaşıb. “Xəzər hövzəsi dövləti olaraq, dəyişkən quru sərhədlərinə və Ermənistan və İranla mürəkkəb münasibətlərə malik Azərbaycan ərazi müdafiəsi, yüksək dəqiqlikli zərbə qabiliyyəti və PUA əsaslı şəbəkə mərkəzli müharibəyə yönəlmiş qüvvə strukturu formalaşdırıb”. Azərbaycanın Cənubi Qafqaz regionunda ən texnoloji cəhətdən adaptiv ordusu var.
Azərbaycanın Silahlı Qüvvələrinin (quru qoşunları, hava qüvvələri və donanma) sayı 80 min nəfərdir. Onun təhlükəsizlik qüvvələri (Milli Qvardiya, Daxili Qoşunlar və Sərhəd Qoşunları) əlavə 20 min nəfər təşkil edir, beləliklə, ümumi qüvvə strukturu 100 min hərbçidən ibarətdir. Azərbaycan hər il müdafiə və milli təhlükəsizliyə təxminən 3 milyard dollar və ya ÜDM-in 5,5%-i həcmində vəsait xərcləyir. SIPRI-yə (Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutu) görə, Azərbaycan dünyada hərbi xərclərə görə ən yüksək göstərici olan beşinci ölkədir.
Azərbaycan SSR-dən kiçik hərbi-sənaye kompleksi miras alıb. Son iyirmi ildə onun müdafiə sektoru İsrail və Türkiyənin lisenziyası əsasında, həmçinin Pakistan və Ukrayna kimi digər ölkələrlə əməkdaşlıq çərçivəsində hərbi texnika istehsal edəcək səviyyəyə qədər genişlənib. Azərbaycan bəzi PUA növləri, qumbaraatanlar, YARS sistemləri, “Cobra” tipli 4×4 zirehli nəqliyyat vasitələri və modernləşdirilmiş ZTR-lər istehsal edir. Ölkənin əsas hərbi müəssisələrinə RPE “İqlim” (aviasiya və gəmiqayırma), “Radioquraşdırma” (rabitə və radio-elektronika), RPE “Neftqazavtomat” (avtomatlaşdırma sistemləri), RPE “Avtomatik Xətlər” (elektrotexnika və maşınqayırma), “Avia-Aqreqat” (kondisionerlər, radiatorlar, istilik dəyişdiriciləri və ventilyatorlar) daxildir.
Azərbaycanın 200-ə yaxın T-72 tankı var ki, bunlar sovet hərbi texnikasının modernləşdirilməsi üzrə ixtisaslaşmış İsrail şirkəti “Elbit Systems” tərəfindən yenilənib. Modernləşdirmə “Ukraynadakı ölümcül müharibədən çıxarılan son dərsləri” özündə əks etdirir: məsələn, T-72 tankının yuxarı hissələrinə əlavə qoruyucu örtüklərin quraşdırılması, İsrail istehsalı atəşə nəzarət sistemləri, nişangahlar və təkmilləşdirilmiş reaktiv zireh. Azərbaycanda əlavə olaraq 160 T-80 tankı, 600 zirehli personal daşıyıcısı və 270 artilleriya qurğusu var.
Ötən ay keçirilmiş paradda İsrail istehsalı olan ən müasir “Orbiter”, “Aerostar”, “Hero”, “SkyStriker”, “Harop”, “Hermes” və “Searcher” PUA-ları, eləcə də dünya səviyyəli Türkiyə istehsalı “Bayraktar”, “Anka-S”, “Kayra” və digər “Kayra” tipli PUA-lar nümayiş etdirildi. Türkiyə PUA-ları Rusiya-Ukrayna müharibəsinin ilk illərində Ukraynaya Rusiya işğalçı qüvvələrinə sarsıdıcı zərbələr endirməkdə mühüm rol oynamışdı.
Həmçinin Pakistan istehsalı çoxməqsədli JF-17 “Thunder” qırıcı təyyarələri və MFI-395 “Super Mushshak” təlim təyyarələri nümayiş etdirilib. JF-17 Pakistan Aeronaviqasiya Kompleksi “Kamra” və Çin şirkəti CAC (Chengdu Aircraft Corporation) tərəfindən hazırlanıb. 2024-cü ilin oktyabrında Azərbaycan və Pakistan JF-17 təyyarələri üçün 1,6 milyard dollarlıq müqavilə imzaladılar.
Paradda nümayiş olunan çoxkalibrli modullu YARS PULS, İsrail şirkəti “Elbit Systems” tərəfindən istehsal olunan universal yaylım atəşi reaktiv sistemidir. “Rafael Advanced Defence Systems” şirkəti tərəfindən istehsal olunan uzunmənzilli “Sea Breaker” raket kompleksi isə Xəzər dənizində Azərbaycanın sahil xəttinin mühafizəsini təmin edən gəmi əleyhinə və quru hədəflərinə qarşı raket sistemidir.
Türkiyə və İndoneziya öz uzunmüddətli dövlətçilik tarixi və böyük əhalisi ilə yaxşı tanınır. Azərbaycan isə enerji və hərbi gücə malik, Qoşulmama Hərəkatının və TDT-nin aparıcı üzvü kimi NATO standartlarında təlim keçmiş və ən müasir hərbi texnika ilə təchiz olunmuş əhəmiyyətli hərbi qüvvəyə sahibdir. Qəzzaya sülh və təhlükəsizlik gətirmək səylərinin göstərdiyi kimi, Azərbaycan, Türkiyə və İndoneziya kimi dünyəvi islam dövlətləri İran tərəfindən dəstəklənən ekstremizmlə mübarizədə ABŞ və Avropanın strateji tərəfdaşlarıdır.
Taras Kuzio
Ordu.az
