Türkiyə prezidentinin baş müşaviri və Prezident Administrasiyasının Hüquq Siyasətləri Şurası sədr müavini Mehmet Uçum

İki əsas mərhələ

Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın 2024-cü il oktyabrın 1-də Türkiyə Böyük Millət Məclisinin açılış nitqində və eyni gün cənab Dövlət Baxçalının əl sıxma və dialoq təşəbbüsü ilə rəsmi şəkildə başlandığı qəbul edilən “Terrorsuz Türkiyə” yürüşünün bir ili tamamladı.

Bu müddət ərzində bir çox addımlar atıldı və bir çox məsələlər aydınlaşdı. Əlbəttə, bundan sonra gediləcək çox yol, çatılacaq daha çox hədəf var. Ancaq aydındır ki, Türkiyənin yüksəliş dövrünü hazırlayacaq bu mərhələnin iki əsas hissəsi var.

Bunlar keçid və demokratiyanı inkişaf etdirmə (irəlilətmə) prosesləridir. Bu iki əsas mərhələ əsla bir-birinə qarışmamalıdır. Başqa sözlə desək, “Terrorsuz Türkiyəyə keçid prosesi” ilə “Demokratiyanı inkişaf etdirmə prosesi” ayrıca şəkildə dəyərləndirilməlidir.

Həqiqətən də TBMM Milli Həmrəylik, Qardaşlıq və Demokratiya Komissiyasının fəaliyyətlərində bu iki prosesin keyfiyyət baxımından fərqli qiymətləndirildiyi müşahidə edilir. Dinləmə mərhələsinin başa çatması ilə keçid prosesi hüququna dair hesabatın hazırlanacağı bildirilir. Bunun ardınca isə demokratiyanı inkişaf etdirmə perspektivinə dair siyasi və hüquqi hesabatın Komissiyanın son fəaliyyəti olacağı anlaşılır.

Mövzular və subyektlər

İki əsas mərhələ yanaşması həm mövzu, həm də subyekt baxımından doğrudur:

Mövzular

Keçid prosesi;

- Dövlət təşəbbüsü ilə başlayan,

- Dövlət siyasəti kimi yürüdülən bir prosesdir.

- Müvəqqəti xarakter daşıyır.

Demokratiyanı inkişaf etdirmə prosesi;

- fasilələrlə də olsa səksən illik bir tarixə malik olan,

- xalqın tələbləri və ehtiyacları ilə ön plana çıxan,

- xalqa əsaslanan demokratik siyasətlə irəlilədilən və

- keçid prosesi tamamlandıqdan sonra yeni mərhələyə keçəcək olan,

- xalq təşəbbüslü dinamik bir demokratiya proqramıdır.

- Daimi xarakter daşıyır.

Buna görə də hər iki prosesin mövzularını müəyyən edərkən bu keyfiyyət fərqlərini nəzərə almaq lazımdır.

Keçid prosesinin mövzusu

Mövzu baxımından keçid prosesi ilə nail olunmaq istənən məqsəd “Terrorsuz Türkiyə”dir. Terrorun qəti və davamlı şəkildə aradan qaldırılmasıdır. Bu hədəfin həm Öcalan, həm də təşkilat tərəfindən mənimsənildiyi aydındır. 27 fevral Bəyanatı, ləğv qərarı və silahların yandırılması aksiyası bunun sübutudur. Sərhədləri müəyyən olan bu prosesdə demokratiyanın irəlilədilməsi ilə bağlı bütün məsələlərin və tətbiqlərə dair bütün tələblərin nəzərə alınması mümkün deyil. Ortaya atılan mövzular və tələblərin hamısı keçid prosesi hüququ çərçivəsində qiymətləndirilə bilməz. Belə bir məcburiyyət, keçid prosesi hüququnun elementlərinin düzgün və aydın müəyyənləşdirilməsi işinə ciddi zərər verər.

Keçid prosesinin ehtiyacları, ləğv olunmuş terror təşkilatının aktiv və dəstək elementlərinin cəza və icra məsələləri ilə ölkə xaricində qalmalı olanlar istisna olmaqla, sosial və iqtisadi həyata qatılım və inteqrasiya məsələləridir. Bu mövzuları əhatə edən bir qanunun təcili şəkildə və mümkün qədər geniş razılaşma ilə qəbul edilməsi olduqca önəmlidir.

Bu nöqtədə keçid prosesi qanunu dediyimiz bu qanunun “təklik, özəllik, əhatəlilik, bütövlük” xüsusiyyətlərinə malik olması, tək, müvəqqəti və xüsusi bir qanun olması ilə təmin edilə bilər.

Əlbəttə, buradakı əhatəli və bütövlük yanaşması toptan yanaşma kimi qəbul edilə bilməz. Müxtəlif vəziyyətdə olanlara fərqli qaydaların tətbiqi yalnız ləğv olunmuş terror təşkilatını digər terror quruluşlarından ayırmaq üçün deyil, həm də həmin təşkilatın öz daxilindəki fərqlilikləri nəzərə almağı tələb edən istisna bir prinsipdir. Buna görə də ləğv olunmuş terror təşkilatının (məcburi şəkildə ölkə xaricində qalacaq olanlar istisna olmaqla) üzvlərinin hüququ, tək bir hüquqi yanaşma və topdan düşüncə ilə dəyərləndirilə bilməz. Bu elementlər arasındakı fərqliliklər müsbət hüquq baxımından mərhələləndirmə və meyarlaşdırmanı zəruri edir. Konstitusiya baxımından da fərqli vəziyyətdə olanlara fərqli qaydaların tətbiqi zərurətdir.

Demokratiyanı inkişaf etdirmə prosesinin mövzusu

Demokratiyanı inkişaf etdirmək prezident Ərdoğanın ifadəsi ilə “Daha çox demokratiya, daha çox azadlıq, daha təsirli dövlət məqsədli islahat proqramını” həyata keçirməkdir. Bu kontekstdə geniş hüquq islahatları və yeni konstitusiya hədəfi gündəmdədir.

Demokratiyanı irəlilədəcək bütün məsələlər, tətbiqə dair bütün inkişaf etdirici tələblər bu prosesin mövzusu olacaq. Bu prosesin mövzuları və tələbləri keçid prosesinin şərtinə çevrilə bilməz, onun önünə çıxarıla bilməz. Unutmaq olmaz ki, keçid prosesinin tamamlanması bir son deyil, başlanğıc olacaq.

Subyektlər

Türkiyədə və bölgədə kürdlərin siyasi təmsilində əsla bir inhisar yoxdur, əksinə siyasi təmsil müxtəlifliyi var. Bu reallıq, yaşadığımız dövrü düzgün anlamaq və keçid prosesi ilə demokratiyanı inkişaf etdirmə prosesi arasındakı keyfiyyət fərqlərini aydın görmək baxımından olduqca vacibdir.

Keçid prosesinin subyektləri

Keçid prosesi terrorun və zorakılıq siyasətinin sona çatdırılmasını hədəflədiyi üçün dövlət fəaliyyəti çərçivəsində buradakı subyektlər:

- ləğv olunmuş təşkilatın qurucusu Öcalan,

- Öcalanın iradəsinə əsasən ləğv və qəti silah buraxma qərarını təmin edən idarəçi struktur,

- ölkə daxilində və xaricindəki əlaqəli siyasi və sosial çevrələrdir.

Göründüyü kimi, buradakı subyektlərlə aparılan keçid prosesi nə Türkiyədə, nə də bölgədəki bütün kürdləri əhatə edən bir proses deyil. Buna görə də buradakı subyektlərin kürdlərin hamısının təmsilçisi kimi qəbul edilməsi və bütün kürdlər adından danışılması əsla mümkün deyil. Əksinə, fərqli siyasi mühitlərin nümayəndələrinin, terrorun və zorakılıq siyasətinin sona çatdırılması prosesində, Öcalan və onun iradəsinə tabe olanlar istisna olmaqla, subyekt olması mümkün deyil.

Qısaca, kürdlərin siyasi təmsilindəki müxtəliflik yalnız demokratiyanı inkişaf etdirmə prosesində rol oynaya bilər. Terrorun və zorakılıq siyasətinin sona çatdırılmasına aid keçid prosesində bunun yeri yoxdur.

Demokratiyanı inkişaf etdirmə prosesinin subyektləri

Demokratiyanı inkişaf etdirmə prosesi türk millətinin, xalqın və cəmiyyətin bütün təbəqələrinin tələbləri və ehtiyacları ilə əlaqəlidir. Buna görə də bu prosesin subyektləri:

- başda TBMM olmaqla Türkiyənin bütün institutları,

- demokratik siyasi partiyalar,

- demokratik siyasəti yeganə legitim zəmində görən bütün tərəflər,

- rəsmi qurumlar,

- şəbəkə təşkilatlanmaları və

- bütün fərdi və kollektiv şəxslərdir.

Əlbəttə, demokratiyanı inkişaf etdirmə mərhələsində Türkiyənin və regionun bütün məsələlərinin artıq Türkiyənin ortaq məsələləri kimi dəyərləndiriləcəyi gözlənilməlidir. Bu mərhələdə bütün məsələlərin kimlik siyasəti deyil, milli siyasət çərçivəsində və əhatəli şəkildə qiymətləndirilməsi yeganə doğru yanaşma olacaq.

Böyük bir hüquq islahatı və yeni konstitusiya perspektivi ilə irəliləyəcək bu proses keçid prosesinə konstruktiv şəkildə dəstək verən bütün demokratik çevrələri ön plana çıxaracaq. Keçid prosesinin subyektlərini də ölkənin demokratik siyasətində daha təsirli və əhatəli bir mövqeyə gətirəcək.

Dil məsələsi

Xüsusilə keçid prosesinin dinamiklərini nəzərə almayan bəzi çıxışlar və zahirdə fikir fəaliyyəti kimi təqdim olunan bəzi nümayişlər son günlərdə yenidən önə çıxarılmağa çalışılır. Bunlar, niyyətlərdən asılı olmayaraq, keçid prosesinə intellektual sabotajlar edildiyi təəssüratını yaradır.

Bəzi çevrələr qarşı tərəfin dilindən şikayətlənir, niyə mane olunmadığından gileylənir. Öz baxışlarından haqlı da ola bilərlər. Lakin burada həm demokratiyadan yana olub, həm də antidemokratik tətbiq istəmək kimi bir ziddiyyət ortaya çıxır. Buna diqqət edilməlidir. Həmçinin, prosesə qarşı olanlara təzyiq edin, amma prosesin tərəfində kimi görünüb əslində intellektual və faktiki sabotaj edənlərə heç nə etməyin kimi bir təəssürat yaranmasına da imkan verilməməlidir.

Həmçinin, qurucu münasibətlərə və dialoqlara baxmayaraq, səhvlərin baş verməsinə yol verməmək lazımdır. Əks halda, “Niyə bu görüşlər keçirilir?” sualı ortaya çıxa bilər. Xüsusilə “Öcalana baxmayaraq Öcalanı qoruma” yanaşması içərisində olub keçid prosesinə şəxsi ilkin şərtlər uyduranların və bu istiqamətdə təşkilatlanmalara girişənlərin vəziyyəti düzgün qiymətləndirməsi lazımdır. Öcalanın özü belə, prosesə daha keyfiyyətli töhfə vermək üçün yalnız şəraitinin yaxşılaşdırılmasını istəyib, başqa heç bir şərt irəli sürməyib. Bəzilərinin bundan daha irəli tələblərlə hərəkət etməsi keçid prosesinə zərər verməkdən başqa nəticə doğurmaz. Öcalanın prosesdəki qurucu rolu daha yaxşı anlaşılmalıdır.

Keçid prosesinin uğurla nəticələnməsi üçün çalışan bütün çevrələrin və şəxslərin bu prosesin dili mövzusunda da çox diqqətli olması son dərəcə vacibdir. Faktiki və intellektual sabotajlara qarşı tədbir görmək hər kəsin vəzifəsidir.

Ordu.az