İqlim dəyişikliyinin suya təsiri nədir?
Hökumətlərarası İqlim Dəyişikliyi Paneli (IPCC) hesabatlarında kiçik temperatur artımlarının belə su dövranında ciddi pozuntulara yol aça bildiyi vurğulanmaqdadır. Türkiyə Aralıq dənizi iqlim qurşağında yerləşdiyi üçün bu təsirlərdən birbaşa zərər görməkdədir. Aralıq hövzəsinin qlobal ortalamadan 20 faiz daha sürətli isinməsi, yağıntılarda nəzərəçarpacaq azalmanın müşahidə olunması və quraqlıqların sıxlaşdığı ortaya qoyulub. Türkiyənin illik adambaşına düşən su miqdarının təxminən 1300 kubmetr olduğu hesablanmaqda və bu dəyər ölkəmizi Falkenmark indeksinə görə “su stresi yaşayan ölkələr” kateqoriyasına daxil etməkdədir. Proqnozlara görə, əsrin sonuna qədər su potensialımızda 25 faiz azalma baş verə bilər.
Birləşmiş Millətlər Səhralaşma ilə Mübarizə Konvensiyası (UNCCD) tərəfindən hazırlanan “Drought Hotspots” hesabatında Türkiyə torpaqlarının 88 faizinin səhralaşma riski altında olduğu bildirilir. Əsrin sonuna qədər yağıntılarda 30 faiz azalma, sahil bölgələrində temperaturda 4-5 dərəcə, daxili bölgələrdə isə 5-6 dərəcə artım gözlənilməkdədir.
2022-ci ilin quraq keçməsinin ardından, 2023-cü ildə Qara dəniz bölgəsi istisna olmaqla bütün bölgələr quraqlıq şərtlərindən təsirlənib. Ən çox zərər Egey, Daxili Anadolu, Cənub-Şərqi Anadolu, Aralıq dənizi və Trakya bölgələrində qeydə alınıb. Meteorologiya Baş İdarəsinin 2024-2025 su ili məlumatlarına görə Türkiyə 10 aylıq dövrdə uzun illərin yağıntı ortalamasının 26 faiz altında qalan və 52 ilin ən aşağı səviyyəsinə enən yağıntı dəyərləri ilə ciddi bir meteoroloji quraqlıq yaşayıb. Xüsusilə Cənub-Şərqi Anadolu və Daxili Anadolu bölgələrində yağıntı miqdarındakı azalmalar 60 faizə yaxın, Marmara və Egey bölgələrində isə 18 illik dövrün ən aşağı səviyyələrinə çatıb.
İqlim dəyişikliyinin Türkiyənin su təklifi-tələb tarazlığı üzərində ciddi təsirlər yaratdığı görünməkdədir. Təklif tərəfində azalan yağıntılar və artan buxarlanma səbəbilə suyun təbii yenilənməsi məhdudlaşdırılmaqdadır. Yeraltı sularının tükənməsi və göl ilə bəndlərdə kiçilmə yaşanmaqdadır. Tələb tərəfində isə ümumi su istifadəsinin 70 faizinin kənd təsərrüfatı tərəfindən həyata keçirildiyi qeyd olunmaqdadır. Ənənəvi suvarma üsulları, quraq dövrlərdə tələbin artmasına səbəb olmaqda və təzyiqi daha da artırmaqdadır. Şəhərlərdə quraqlığın təsirləri “çox az su, çox çox su, çox çirkli su” şəklində özünü göstərməkdə, qeyri-kafi resurslar, ani sel basqınları və azalan keyfiyyət böyük şəhərlərdə su stressini artırmaqdadır.
Dünyada uğurlu su idarəçiliyi tətbiqləri
Çinin Süngər Şəhərlər yanaşması ilə şəhərlər yağıntı və sel basqınlarına qarşı daha dayanıqlı hala gətirilib, yağış suyu təkrar təbiətə qazandırılıb. Vyana, Berlin və Nyu-Yorkda yaşıllıq infrastrukturu ilə dəstəklənən parklar, suyu keçirən səthlər və yeraltı sistemləri vasitəsilə yağıntılar daha idarə olunan şəkildə yönəldilib.
Brisben şəhərində, sellərin və quraqlıqların yaratdığı iqlim şoklarından çıxarılan dərslərlə geniş bir su idarəçiliyi yanaşması inkişaf etdirilib, Beynəlxalq Su Birliyinin (IWA) “Water-Wise Cities” (Su Bilgə Şəhərlər) prinsipləri mənimsənilib. Tullantı sularının yenidən istifadəsi, su qənaəti strategiyaları və təhsil proqramları tətbiq olunub, hökumət siyasətləri və ictimai kampaniyalar sayəsində Brisben “su qənaəti şəhəri” kimliyi qazanıb.
“Su Bilgə Şəhərlər” prinsipləri suyun yalnız texniki bir xidmət deyil, eyni zamanda ekosistem, cəmiyyət və iqtisadiyyatla bütünləşmiş bir dəyər olaraq qəbul edilməsini nəzərdə tutan bir çərçivə təqdim edir. IWA tərəfindən inkişaf etdirilən bu yanaşma dörd əsas istiqamət üzərində qurulub: suya həssas bir vizyon inkişaf etdirmək və inklüziv idarəçiliyi təmin etmək, təbiətlə uyğun şəhərlər inşa edərək mavi-yaşıl infrastrukturu gücləndirmək, içməli su, tullantı suyu və yağış suyunu inteqrə edilmiş şəkildə idarə edərək resursları dövriyyəyə qaytarmaq və cəmiyyəti şüurlandırıb böhranlara dayanıqlı hala gətirmək. Bu yanaşma sayəsində şəhərlərin həm iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşması, həm də su təhlükəsizliyi, həyat keyfiyyəti və ekoloji davamlılıq baxımından daha dayanıqlı olması hədəflənməkdədir.
“Drought Hotspots” hesabatına görə, Türkiyə Aralıq dənizinin ən həssas quraqlıq bölgələrindən biri kimi dəyərləndirilir. Artan temperatur, azalan yağıntılar, yeraltı sularındakı sürətli çəkilmə və şəhərlərdəki su basqınları, ölkəmizin qarşıdakı illərdə su ehtiyatları üzərində təzyiqin artacağını göstərməkdədir.
Türkiyədə son illərdə quraqlıq riskinə qarşı görülən siyasətlər
Türkiyədə Su Səmərəliliyi Səfərbərliyi (2023) ilə sızmaların qarşısının alınması, boz suların yenidən istifadəsi, yağış suyu yığımı və ictimai məlumatlandırma kampaniyaları həyata keçirilməyə başlanıb. Su Səmərəliliyi Səfərbərliyi fərddən bələdiyyələrə qədər bütün iştirakçılarda qənaət, itki-sızma azaldılması və təkrar istifadə mədəniyyətini yerləşdirməyi hədəfləməkdədir. Bu vizyonu ilə IWA “Su Bilgə Şəhərlər” prinsipləri ilə də uyğunluq təmin etməkdədir. Hövzə əsaslı idarəetmə planları hazırlanaraq bir çox hövzəmiz üçün quraqlıq tədbirləri inkişaf etdirilib. Kənd təsərrüfatı transformasiya siyasətləri çərçivəsində damcı suvarma və suya görə əkin təşviq edilib, quraqlığa dayanıqlı məhsullar gündəmə alınıb. Təbiət əsaslı həllərlə sulu sahələrin bərpası, meşələrin qorunması və suya həssas şəhərlər yanaşması dəstəklənib.
Bu çərçivədə, iqlim dəyişikliyinin su ehtiyatları üzərindəki mənfi təsirlərini azaltmaq məqsədilə Kənd Təsərrüfatı və Meşə Nazirliyimizin rəhbərliyində həyata keçirilən su səmərəliliyi siyasətləri, hövzə əsaslı idarəetmə planları, kənd təsərrüfatı transformasiya tətbiqləri və təbiət əsaslı həllər, ölkəmizin su təhlükəsizliyini artırmaq, iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşmanı gücləndirmək və gələcək nəsillərə daha dayanıqlı bir mühit buraxmaq baxımından strateji əhəmiyyət daşımaqdadır.
Türkiyə Su İnstitutu Siyasət İnkişafı Koordinatoru Dr. Tuğba Evrim Maden
Ordu.az
