Bu, iki səviyyədə dividend yaradır: birincisi, Azərbaycan münaqişə teatrı ilə birbaşa assosiasiyanın reputasiya yükündən yayınır; ikincisi, strateji tərəfdaşlıqlarının (ilk növbədə İsraillə enerji-təhlükəsizlik xətti və ərəb dövlətləri ilə iqtisadi-logistik gündəm) ziddiyyətli siqnallarla zədələnməsinin qarşısını alır. Bakının “vasitəçi olacaq” gözləntilərinin öz-özünə sönməsi əslində seçim azadlığını artırır: vasitəçilik məsuliyyəti və risklərini Vaşinqton-Paris cütlüyü daşıyır, Azərbaycan isə çoxvektorlu diplomatiyasını daha sərbəst kalibr edir.
İsrail-Azərbaycan xəttində bu konfiqurasiya xüsusilə əlverişlidir. Bakı uzun illərdir əlaqələri “praktik təhlükəsizlik + enerji + texnologiya” triadasına bağlayıb və tərəfdaşlıq emosional dalğalanmalardan çox, qarşılıqlı faydaya söykənir. İsrail-Suriya gərginliyinin yumşaldılması gündəliyi irəliləsə belə, Azərbaycanın dəyəri dəyişmir: Xəzər-Qafqaz qovşağı, İran ətraflı situasiya şüuru, Cənub Qaz Dəhlizi və Orta Dəhlizdə artan rol strateji tamamlayıcılıq yaradır. Bakı bu mərhələdə “səs-küysüz dəstək” modelini seçməklə ərəb paytaxtları ilə iqtisadi və humanitar gündəmi də rahat saxlayır: vasitəçi olmadığı üçün heç bir tərəfə siyasi girov qalmır, buna görə Körfəz kapitalı üçün Azərbaycanın liman-logistika və istehsal meydançaları daha cəlbedici görünür.
Ankara-Paris xətti də Bakının manevr imkanlarını genişləndirir. Fransa və Türkiyə liderlərinin koordinasiyası, eləcə də Parisin Suriya dosyesində aktivləşməsi (liman-infrastruktur epizodları daxil olmaqla) bölgədə “müsbət rəqabət” doğurur. Azərbaycan üçün bu, iki məna daşıyır: bir tərəfdən, Türkiyə ilə strateji sinxron qalmaq şərti ilə Parislə texniki-sektoral kanalların açıq saxlanması; digər tərəfdən, Fransanın Yaxın Şərqdə artan rolu fonunda Bakı-Paris dialoqunu tamamilə sıfır səviyyədə tutmamaq. BMT BA-da Fələstinin tanınması ilə bağlı potensial qərarlar Avropada yeni siyasi dinamika yaratsa belə, Azərbaycan üçün optimal xətt budur: iki dövlət həllinə prinsipial dəstək, humanitar həssaslıq və paralel olaraq İsraillə təhlükəsizlik-texnologiya əməkdaşlığının fasiləsizliyi. Bu balans Bakının fərqləndirici üstünlüyüdür.
“Suriyadan kənarda qalmaq” həm də Cənubi Qafqaz gündəminə birbaşa müsbət təsir edir. Böyük güclərin Yaxın Şərqə fokuslandığı mərhələdə Bakı-İrəvan prosesinin kənar teatrlarla süni şəkildə bağlanması çətinləşir. Azərbaycan sülh gündəliyini regiondaxili parametrlərlə – sərhədin delimitasiyası, kommunikasiyaların açılması, qarşılıqlı tanınmanın praktik mexanizmləri – irəli aparır. Suriya dosyesindən institusional uzaqlıq bu paketin hərbi-siyasi sabitliyinə əlavə zəmanət verir: konfiqurasiyanın kənarından gələn “kreditora çevrilmiş vasitəçidən asılılıq” yoxdur, müstəqil qərarvermə isə sülhün dayanıqlığı üçün açardır.
Risklər də mövcuddur və idarə edilə biləndir. İsrail-Suriya gərginliyinin azalması Yaxın Şərqdə bəzi təhlükəsizlik ehtiyaclarını yenidən ölçə bilsə də, Azərbaycanın əvəzolunmazlığı geoiqtisadiyyatda qalır: Cənub Qaz Dəhlizinin genişlənməsi, yaşıl elektrik ixracı (Xəzərdən Qara dənizə), Orta Dəhlizin rəqəmsallaşdırılması və sığorta risklərinin aşağı salınması. Əks risk ssenarisi – Avropa güclərinin bölgəyə qayıdışı fonunda yeni etnik-siyasi layihələrin alovlanması – Bakını birbaşa hədəfə çevirmir. Azərbaycanın doğru cavabı normativ hüquqa sadiqlik, suverenliyə hörmət və tranzit-istehsal dəyər zəncirlərində “rəqabətli neytrallıq”dır. Bu, həm də informasiya müharibəsində üstünlük verir: Azərbaycan Yaxın Şərq proyeksiyalarına qoşulmadan real layihələr (liman, dəmir yolu, rəqəmsal dəhliz) ilə tanınır.
Nəticə etibarilə, “Azərbaycan Suriya səbətindən kənardadır” fikirləri əslində strateji baxımdan lehinə işləyir. Bakı vasitəçilik simvolizmi arxasınca deyil, real dividendlər – təhlükəsizlikdə çəkindiricilik, iqtisadiyyatda keçid üstünlüyü, diplomatiyada balans – arxasınca gedir. Yaxın aylarda optimal xətt belə görünür: Yaxın Şərqdə de-eskalasiyanı prinsipial alqışlayan, lakin prosesin “sahibliyini” üzərinə götürməyən mövqe; İsraillə strateji xəttin fasiləsizliyi və ərəb dünyası ilə iqtisadi-humanitar gündəmin dərinləşdirilməsi; Parislə texniki əməkdaşlıq kanallarının ölçülü-biçili açıq saxlanması; BMT BA tribunasında sabitlik, suverenlik və dəhlizlərin təhlükəsizliyi mesajlarının vurğulanması. Bu yanaşma Cənubi Qafqaz sülh paketini də gücləndirir: kənar teatrların kölgəsi azalır, regiondaxili rasional kompromislər üçün pəncərə genişlənir.
Firuz Bağırov
Ordu.az
