Bu çərçivədə, Rusiyanın xarici siyasətini status axtarışı prizmasından qiymətləndirmək həm Moskvanın məqsəd və fəaliyyətlərini, həm də sistemdəki mövqeyini anlamaq baxımından izahlı bir çərçivə təqdim edir. Soyuq müharibədən sonra supergüc statusunu itirən Rusiyanın məqsədi yalnız təhlükəsizlik təhdidlərini aradan qaldırmaq deyil, çoxqütblü bir sistemdə davamlı, tanınan və legitim bir güc mövqeyinə çatmaqdır. Bu istiqamətdə həyata keçirilən xarici siyasət, ənənəvi hərbi potensialdan hibrid vasitələrə, enerji strategiyasından media və informasiya şəbəkələrinə qədər uzanan çoxşaxəli bir fəaliyyət sahəsinə malikdir.
Rusiyanın xarici siyasətində status axtarışı: Alətlər, yönlər, məhdudiyyətlər
2022-ci ildə başlayan Rusiya-Ukrayna müharibəsi Rusiyanın uzun müddətdir topladığı strateji yönlərini real sahəyə daşıdığı bir dönüş nöqtəsi oldu. Lakin bu yön, yalnız təhlükəsizlik əsaslı reaksiya deyil, daha dərin və çoxölçülü bir status axtarışının nəticəsidir. Moskva yalnız hərbi təhlükəsizlik çərçivəsində deyil, beynəlxalq sistemdə tanınan, başda ABŞ olmaqla sistemin əsas aktorları tərəfindən bərabər səviyyədə tərəf kimi qəbul olunan bir aktor olmağı qarşısına məqsəd qoyub. Bu məqsəd Rusiyanın xarici siyasətinin əsas müəyyənedicisinə çevrilib.
Rusiyanın bu status axtarışı 3 əsas səviyyədə aparılır. Birincisi, hərbi potensial klassik güc proyeksiyasının hüdudlarından çıxarılaraq yenidən funksional hala gətirilib. Ənənəvi hərbi gücü ilə Ukrayna sahəsində müəyyən uğurlar qazanan Rusiya, eyni zamanda vasitəçi aktorların istifadəsi, kibertəhlükəsizlik imkanları, özəl hərbi şirkətlər və informasiya əməliyyatları kimi hibrid müharibə texnikalarını Afrikadan Yaxın Şərqə qədər uzanan geniş bir coğrafiyada xarici siyasət alətlərinə daxil edib. Rusiyanın Ukrayna mərkəzli bu təşəbbüsünün real nəticələrinə baxmayaraq, əldə olunan uğurları qəbul etdirmək və bu qazancları regional və qlobal sistemik dinamiklər çərçivəsində qiymətləndirmək nöqtəsində çatışmazlıqlar müşahidə olunur.
İkincisi, enerji və ticarət üzərindən formalaşan siyasi-iqtisadi strategiyalar ön plana çıxır. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa ilə münasibətlərin gərginləşməsi nəticəsində Rusiya enerji ixracını Qərbdən uzaqlaşdıraraq qlobal iqtisadi ağırlığın keçdiyi Asiyaya yönəldib. Bu istiqamət sanksiyalar altında olan Rusiyaya alternativ bir məkan açır və çoxqütblü sistem qurmaq cəhdləri ilə üst-üstə düşür. Lakin qısamüddətli rahatlıq təmin edən bu strategiya orta müddətdə Çindən asılılığı artırır və Rusiyanın strateji muxtariyyətini məhdudlaşdırır. Alternativ ödəniş sistemləri, yerli valyuta ilə ticarət və regional iqtisadi əməkdaşlıqlar isə hələlik qlobal səviyyədə effektiv bir transformasiya təmin edə bilməyib.
Üçüncü səviyyə isə normativ narrativ istehsalı və mədəni alətlərə əsaslanır. Rusiya Qərb mərkəzli liberal beynəlxalq nizamın dəyər əsaslı iddialarına qarşı çoxqütblülüyü mərkəzə çəkən alternativ bir ifadə formalaşdırmağa çalışır. Bu ifadə, xüsusilə Qlobal Cənubda antiimperialist düşüncəyə xitab edərək Rusiyanı Qərbə qarşı yalnız bir rəqib deyil, sistem daxilində tarazlaşdırıcı aktor kimi təqdim edir. Ancaq bu ifadə hələlik qlobal miqyasda institusionallaşmış, legitimliyi yüksək bir alternativ yaratmaqdan uzaqdır.
Deməli, Rusiyanın strateji yönü Tramp administrasiyasının hakimiyyətə gəlməsi ilə bir fürsət pəncərəsi qazansa da, bir çox aspektdən məhdudlaşdırılır. Hərbi potensialın davamlılığı, iqtisadi zəifliklər, siyasi elitanın həddindən artıq mərkəzləşməsi və ictimai legitimlik problemləri Rusiyanın qlobal status iddiasını struktur baxımından məhdudlaşdırır. Bu səbəblə, Rusiyanın xarici siyasəti genişlənən, lakin dərinləşməkdə çətinlik çəkən, fürsətləri dəyərləndirən, amma sabit nəticələr əldə etməkdə çətinlik çəkən bir xətt üzrə irəliləyir.
İkinci Tramp dövrü: Sökülən ittifaqlar, açılan imkanlar
2025-ci ildə yenidən ABŞ prezidenti seçilən Donald Tramp çoxtərəfliliyə və normativ xarici siyasət prinsiplərinə qarşı tənqidi münasibətini daha sistemli və açıq bir xəttə daşıyıb. ABŞ-nin beynəlxalq qurumlara maraqsızlığı, transatlantik təhlükəsizlik memarlığından uzaqlaşması və Avropadakı müttəfiqləri ilə yaşanan uyğunsuzluqlar, təkcə Vaşinqtonun qlobal mövqeyini deyil, Qərb ittifaqının bütövlüyünü də zəiflətdi. Bu yeni mühit beynəlxalq sistemin mərkəzindəki aktorların daha parçalanmış və regional səviyyədə fəaliyyət göstərdiyi bir dövrün qapılarını açdı.
Bu proses Qərb qurumları tərəfindən güc və təsirinə görə yetərincə qəbul edilməyən Çin, İran, Hindistan, Rusiya və Türkiyə kimi aktorlar üçün beynəlxalq sistemdə təsirlərini artıracaq bir zəmin yaratdı. Xüsusilə Tramp administrasiyasının “bitməyən müharibələri bitirmək” şüarı altında Ukraynaya hərbi və kəşfiyyat dəstəyini kəsməsi, Moskva ilə birbaşa müzakirə proseslərinə başlaması və Kiyevi bu prosesdən kənarda saxlaması, ABŞ-nin mövqeyində normativ bir qırılma deməkdir. NATO genişlənməsinə qarşı çıxılması və Birləşmiş Millətlər Təşkilatında (BMT) Rusiyanı tənqid edən qərar layihəsinə qarşı səs verilməsi bu dəyişimin bariz nümunələridir.
Bu hadisələr Rusiya üçün təkcə hərbi üstünlük deyil, həm də siyasi və diplomatik legitimlik qazanmaq anlamına gəlirdi, Moskvanın böhranda əsas tərəf və həll ortağı kimi mövqe tutmasına şərait yaratdı. Rusiya bu dövrdə təkcə güc boşluqlarından deyil, Qərbdəki istiqamət itkisindən də istifadə edərək sistemdə daha görünən və mərkəzi bir mövqe əldə etməyə çalışdı.
Türkiyəyə təsirləri: Strateji üstünlüklər və çoxşaxəli fəaliyyət
Beynəlxalq sistemdə baş verən qırılmalar Türkiyə üçün həm yeni imkanlar, həm də diqqətlə idarə edilməli risklər yaradır. Qərb ittifaq sisteminin sabitlik yaratma qabiliyyətinin zəiflədiyi və Rusiyanın regional addımlarını artırdığı bir dövrdə Türkiyə xarici siyasətdə elastiklik və balansı əsas tutan çoxşaxəli yanaşması ilə bu prosesdən üstün çıxmaq potensialına malikdir.
Son dövrdə yaxın ətrafında davam edən müharibələr və qeyri-sabitlik, yaxın miqrasiya və terror təhlükəsi səbəbilə təhlükəsizlik strategiyalarını yenidən quran Türkiyə bu prosesdə yerli müdafiə sənayesinə etdiyi yatırımlarla daha avtonom mövqeyə keçib. Terrorla mübarizə, enerji təchizatı təhlükəsizliyi, taxıl dəhlizi diplomatiyası və əsir mübadiləsi kimi bir çox sahədə aktiv rol oynayan Ankara yalnız vasitəçi deyil, həm də gündəm qurucu aktor kimi önə çıxır.
Türkiyənin NATO üzvlüyündən qaynaqlanan çəkindirici qabiliyyəti ilə Rusiya və digər regional aktorlarla qurduğu elastik diplomatik dialoq arasında qoruduğu balans ona beynəlxalq sistemdə xüsusi bir mövqe qazandırır. Tramp administrasiyasının Qara dəniz və Yaxın Şərqə marağının azalması Türkiyənin bu bölgələrdə təşəbbüs göstərməsini asanlaşdırıb və strateji çəkisini artırıb.
Ankara zaman-zaman geosiyasi gərginliklər yaşasa da, Rusiya ilə birbaşa və çoxşaxəli əlaqə qura bilən nadir ölkələrdən biri kimi seçilir. Azərbaycan və Suriya kimi iki ölkənin koordinasiyalı şəkildə hərəkət etdiyi sahələrdə əldə olunan konkret uğurlar, Türkiyənin bu elastik xarici siyasət xəttini uğurla idarə etdiyini göstərir. ABŞ-nin təsirinin azaldığı və Rusiyanın təsirinin artdığı yeni şəraitdə, Türkiyənin strateji muxtariyyəti, diplomatik çevikliyi və böhran idarəetmə qabiliyyəti onu sistemin gələcəyində müəyyənedici aktorlardan birinə çevirir.
Beynəlxalq sistemin normativ və struktur əsaslarının sual altına alındığı bu keçid dövründə Rusiya status axtarışı ətrafında formalaşan çoxşaxəli bir xarici siyasət həyata keçirir. Tramp administrasiyasının ikinci dövrü ilə birlikdə Qərbin daxili tutarlılığının zəifləməsi Moskvanın bu strateji yönəlinməsinə həm legitimlik, həm də manevr sahəsi təmin edib. Lakin bu axtarış Rusiya üçün struktur zəifliklər və uzunmüddətli problemlərlə qarşı-qarşıyadır.
Türkiyə isə bu çətin dövrü təkcə böhranları idarə edən deyil, dəyişiklik dinamikalarını formalaşdıran aktiv bir aktor kimi qarşılayır. Sahədə qabiliyyət inşa edən, diplomatik sahədə çoxşaxəli açılımlar edən və sistemli dəyişiklikləri düzgün oxuyaraq strategiya quran Türkiyə təkcə milli maraqlarını qorumaqla qalmır, həm də regional və qlobal təsir gücünü artırır. Bu mövqenin davamlılığı Ankaranın çoxşaxəli xarici siyasətini qətiyyətlə davam etdirməsinə və dəyişən tarazlıqları düzgün oxuma bacarığına bağlıdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
