Tramp daha da irəli gedərək ABŞ-nin Ukraynaya etdiyi hərbi yardımları davam etdirmək əvəzinə, Zelenskidən Ukraynanın kritik minerallarını və nadir torpaq elementlərini ABŞ-yə verməsini istədi. Bu, hər kəsi daha da təəccübləndirdi. 28 fevralda Tramp və Zelenskinin Ukraynanın kritik minerallarını və nadir torpaq elementlərini ABŞ-yə necə verəcəyinə dair görüşmələri beynəlxalq medianın önündə diplomatik qaydalara uyğun olmayan bir şəkildə fiyaskoya çevrildi.
Ukraynanın Təbii Mineralları
Ukrayna neft və təbii qaz kimi hidrokarbon enerji mənbələri baxımından zəngin olmasa da, kömür mənbələri və çox zəngin kritik minerallar və nadir torpaq elementlərinə sahibdir. Ukraynanın bəzi nadir torpaq elementləri ilə yanaşı, titan, zirkon, nikel, kobalt, litium, qrafit, berilium, qallium və uran kimi mühüm minerallara sahib olduğu məlumdur. Bu mineral və element rezervləri Avropadakı ən mühüm rezervlərdən sayılır.
Trampın Ukraynanın bu kritik minerallarından 500 milyard dollarlıq bir hissəni sanki müharibə təzminatı kimi istəməsi, ABŞ-nin Ukraynaya yardımlarının lazım olmadığı düşüncəsindən irəli gəlir. Tramp bu müharibənin qarşısı alına bilən bir müharibə olduğunu düşünür. O, müharibədən Rusiyanın lideri Vladimir Putin qədər Zelenski və onu dəstəkləyən Demokrat Partiya dairələrini də məsul tutur.
Tramp-Zelenski Görüşməsinin Fiaskoya Çevrilməsi
Ukrayna ictimaiyyətinin bu mövzuda göstərə biləcəyi reaksiyanı bilən Zelenski əvvəlcə bu istəyi ciddiyə almadı, sonra isə Avropalı müttəfiqlərin də istədiyi güclü təhlükəsizlik zəmanətləri qarşılığında Ukraynanın minerallarının ABŞ-yə verilə biləcəyini ifadə etdi. Zelenski bu şəkildə Trampın tək tərəfli tələbini təhlükəsizlik müqaviləsinin bir hissəsi kimi müzakirə etməyi təklif etdi.
Tramp bu təklifin Zelenski tərəfindən şərtsiz qəbul ediləcəyini gözlədiyindən, 28 fevralda Ağ Evdə keçirilən görüşdə Zelenskini tənqid etdi və bu görüş tam bir fiyaskoya çevrildi. Beynəlxalq media Zelenskini zərərçəkmiş kimi göstərərkən, ABŞ-də ictimaiyyət bir xarici liderin Oval Ofisdə bir ABŞ prezidenti ilə bu cür danışmamalı olduğunu vurğuladı.
Görüş hər nə qədər uğursuz olsa da, Zelenski təhlükəsizlik zəmanətləri müqabilində təbii mineralların verilməsi razılaşmasının hələ də masada olduğunu bildirdi. Tramp isə Zelenskinin geri dönəcəyinə inandığını sosial media vasitəsilə açıqladı. Zelenskinin təhlükəsizlik zəmanətlərini önə çıxararkən, mineralların suverenlik məsələsini vurgulamaması diqqət çəkicidir. Bu tutum, həm Ukrayna iqtisadiyyatının zəif quruluşu, həm də bu tələbi bir şəkildə qarşılama meylinin təsirli olduğu düşünülür.
Kritik Mineral Təhlükəsizliyi və Diplomatiyanın Qlobal Əhəmiyyəti
Ukraynanın təbii mineralları ilə bağlı Tramp və Zelenski arasında baş verən hadisələr Ukrayna müharibəsi ilə əlaqəli olsa da, bu mövzunu qlobal səviyyədə kritik mineral təhlükəsizliyi və diplomatiyasından ayrı düşünmək mümkün deyil. ABŞ, təbii mineralların və nadir torpaq elementlərinin strateji dəyərinin fərqindədir və bu mövzuda qlobal inkişaflara təsir göstərmək istəyir.
Bu səbəbdən Trampın Ukraynanın təbii mineralları ilə bağlı siyasətinin yalnız Ukrayna üçün deyil, zəngin təbii mineral və nadir torpaq elementlərinə sahib ölkələr üçün də ciddi təsirləri ola bilər. Bu vəziyyətdə olan zəngin təbii qaynaqlara sahib ölkələr, kritik mineral təhlükəsizliyi ilə bağlı daha təsirli təhlükəsizlik tədbirləri almalı, bu qaynaqların milli təhlükəsizlik siyasətlərindəki yeri və əhəmiyyətinə dair strategiyalar inkişaf etdirməlidirlər.
Kritik minerallarla bağlı qlobal inkişaflar təhlükəsizliklə yanaşı diplomatiya sahəsində də ciddi təsirlərə səbəb ola bilər. Böyük dövlətlərin bu mövzuda yürütdükləri siyasətlər beynəlxalq hüquq, ədalət və legitimlik kimi anlayışları ciddi şəkildə zədələyir. Qlobal və regional əməkdaşlıq platformaları bu mövzuda yeni və təsirli diplomatik mexanizmlər yaratmalıdır.
Trampın Ukraynanın təbii minerallarını sanki müharibə təzminatı kimi tələb etməsi fərqli nəticələr doğura biləcək mühüm bir inkişafdır. Rusiya və Çin kimi ölkələrin təbii qaynaqların kontrolunu beynəlxalq təhlükəsizlik və iqtisadiyyatda bir kart olaraq istifadə etməyə çalışmaları beynəlxalq əlaqələrə ciddi şəkildə təsir edir. Qərb ölkələrinin də XIX əsrdəki siyasətlərinə geri dönmə meyli qlobal dəyərlər, sülh və sabitlik baxımından ciddi bir risk təşkil edir. Türkiyə kimi ölkələrin bir tərəfdən təbii mineral və nadir torpaq elementlərinin təhlükəsizliyi və diplomatiyasına dair daha geniş və təsirli strategiyalar inkişaf etdirərkən, digər tərəfdən də qlobal güclərin bu mövzudakı rəqabətlərinin digər ölkələrin suverenliyinə və beynəlxalq legitimlik prinsiplərinə hörmət edəcək şəkildə təbliğat aparması yaxşı olardı.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
