“Akıncı”nın hərbi-strateji səviyyədə inventarlara daxil olmasının nə demək olduğunu təhlil etməzdən əvvəl iki mühüm məqamı vurğulamalıyıq:

İlk növbədə, Liviya, Suriya, Ukrayna və Azərbaycanda oyun dəyişdirici olan Türkiyə pilotsuz uçuş sistemlərini və bu sistemlərdən səmərəli istifadə edən Türkiyə PUA konsepsiyalarını nəzərə almalıyıq. Türkiyə PUA qabiliyyətinin arxasında sözügedən sistemləri dizayn və istehsal edən, texnoloji və sənaye zəkası ilə sözügedən sistemləri düzgün əməliyyat planları ilə döyüş sahəsinə göndərən kadr zəkasının birləşməsi durur. Bu qarşılıqlı əlaqə davamlı əks əlaqə, yeni əməliyyat planları və innovasiyalar dövrü yaradaraq böyüyür.


Bu gün Türkiyə PUA-ları artilleriya bölmələrinə aşkarlama-müşahidə-kəşfiyyat və döyüş zərərinin qiymətləndirilməsi missiyalarından düşmənin Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) sistemlərinin məhv edilməsinə, informasiya müharibəsi missiyalarından terrorizmlə mübarizədə aparıcı silahlı heyətin birbaşa hədəfə alınmasına qədər geniş missiya portfelində istifadə olunur. Onu da qeyd edək ki, sözügedən uğuru etiraf edən beynəlxalq ədəbiyyat yaranıb. Məsələn, İsrailin hava və raketdən müdafiə sistemləri potensialının yaradılmasında ən mühüm səlahiyyətli şəxs olan Uzi Rubin mövzu ilə bağlı hesabatında Qarabağ müharibəsinin “PUA və zərbə PUA-larının rəhbərlik etdiyi hava qüvvələrinin qazandığı ilk müharibə” olduğunu qeyd edir.

İkincisi, “Akıncı” Türkiyənin müdafiə texnoloji və sənaye imkanlarının mövcud vəziyyətini göstərmək baxımından da əhəmiyyətlidir. Bənzər şəkildə Türkiyə Aviasiya və Kosmos Sənayesinin (TUSAŞ) dəniz patrul və sualtı döyüş qabiliyyətinə malik “Aksungur” zərbə PUA-sı, “Savunma Teknolojileri Mühendislik ve Ticaret AŞ”nin (STM) yüksək Süni Zəka (SZ) keyfiyyətlərinə və qabaqcıl hədəf aşkarlama alqoritmlərinə malik “Kargu” və “Alpagu” kamikadze PUA ailələri, “Meteksan” və “Ares Tersanesi”nin ortaq istehsalı olan “Ulaq” insansız suüstü döyüş platforması kimi digər önəmli elementlər də sözügedən texnoloji səviyyənin digər güclü göstəriciləridir.

Hələ zərbə PUA-sı seqmenti qədər inkişaf etməsə də, bu yaxınlarda təqdim edilən insansız quru döyüş platforması prototipləri də Türkiyənin robotlaşdırılmış döyüş həlləri baxışını ortaya qoyur.


Açığı, zərbə PUA-larının döyüş meydanında qərar silahı ola biləcəyi məsələsi hələ də hərbi elm baxımından mübahisəlidir. Çünki analitiklərin hələ ki, kifayət qədər işi yoxdur. Digər tərəfdən, Qarabağ nümunəsi göstərdi ki, zərbə PUA-sının intensiv olduğu əməliyyatın geosiyasi nəticələri var. Bir sualla bunu daha başa düşülən edək: Əgər Bakının Türkiyə və İsraillə müdafiə əməkdaşlığı nəticəsində əldə etdiyi zərbə PUA-sı/PUA imkanları olmasaydı, Qarabağ müharibəsinin ikinci mərhələsində eyni vaxtda, eyni itkilərlə oxşar nəticə əldə edə biləcəyini iddia edə bilərdikmi?

İndi “Akıncı”ya başqa baxış bucağından baxmağa keçək: Bu gün Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində “Bayraktar TB-2”lər və İsrail istehsalı olan platformalar ilə yanaşı, bütün planlaşdırılan silah sistemi konfiqurasiyaları ilə “Akıncı” inventarı var və bu, növbəti əməliyyatlarda daha tez və daha az itki ilə daha analoji nəticə əldə etməyə imkan verəcək.

“Akıncı”nın silah sistemi konfiqurasiyaları çəkindiricidir

“Bayraktar TB-2”dən çox böyük olan “Akıncı” təxminən 1350 ton döyüş yükü ilə daha çox və müxtəlif sursat daşıya bilir. Daha çox döyüş sursatı təkcə daha geniş fəaliyyət radiusu demək deyil. Planlaşdırılan silah sisteminin konfiqurasiyası özü ilə çox çevik əməliyyat planlaşdırma imkanları gətirir. Başqa sözlə, “Akıncı” əlverişli şərtlərdə düzgün istifadə edildiyi təqdirdə oyun dəyişdiricisi olmaq üçün inventarda yer alır. Bilirik ki, “Akıncı” ROKETSAN istehsalı olan MAM-T sursatını atış sınaqlarında uğurla istifadə edib.


Müqayisə üçün xatırladaq ki, “Bayraktar TB-2”nin Türkiyə Silahlı Qüvvələri və Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əməliyyatlarında ən çox istifadə etdiyi sursat ROKETSAN istehsalı olan, çəkisi 22 kiloqram və mənzili 8-14 km olan MAM-L-dir. Daha ağır variant, təxminən 90 kiloqram ağırlığında olan MAM-T təbii olaraq daha dağıdıcı atəş gücü deməkdir. “Akıncı” həmçinin TÜBİTAK-SAGE tərəfindən modernləşdirilmiş idarəolunan bombaları (JDAM) daşımaq qabiliyyətinə malikdir.

Buna görə də, xüsusilə düşmənin HHM sistemlərinin həssas olduğu sektorlarda və ya yüksəkliklərdə ciddi bir hava-quru missiyası portfeli gətirəcək. “Akıncı”nın faydalı yük konfiqurasiyaları arasında bəlkə də ən çox diqqətə layiq olanı SOM-A “hava-yer” qanadlı raketidir. 200 kilometrdən çox mənzilə sahib olan sözügedən raketin “Akıncı” ilə birgə istifadəsi insansız platformalardan icra ediləcək dərin zərbə (deep strike) qabiliyyətini təmin edə bilər. Xüsusilə Ermənistan kimi təhlükəli hava məkanlarında əməliyyat apararkən, insansız platformaların dərinlikdəki hədəflərə hücum etməsi böyük bir üstünlük olacaq.

Çünki bilirik ki, müasir HHM sistemləri böyük risk yaradır və şəxsi heyət ilk nişanalmadan sağ çıxsa belə, ələ keçirilən pilotlar düşmənin əlində kritik siyasi-hərbi təzyiq alətinə çevrilirlər, döyüş axtarış-xilasetmə fəaliyyətləri isə ən azından düşmən hava məkanında uçmaq qədər təhlükəlidir. Azərbaycan indi pilotlarını riskə atmaq istəmədiyi hava məkanları üçün alternativə malik olacaq.

Azərbaycanın nümayiş etdirdiyi SOM-dan başqa, daha bir maraqlı ağır hərbi sursat inteqrasiyası planı TRG-230 ağır raket/taktiki ballistik raket ətrafında formalaşa bilər. Əsasən quru əsaslı döyüş artilleriya və raket silah sistemi olan TRG-230 təxminən 210 kiloqram ağırlığında və 55 metrdən çox zərbə radiusunu təmin edən 50 kiloqramlıq döyüş başlığına malikdir. Bundan əlavə, tuşlama sistemləri (GPS & INS) 10 metrdən daha az CEP (dairəvi sapma ehtimalı) ilə nəzərdən keçirilən sursatı yüksək atəş gücü və dəqiqliyi ilə qiymətli hərbi aktivə çevirir.


Sadə dildə desək, tək bir TRG-230 futbol meydançasını effektiv və etibarlı şəkildə məhv etmək gücünə malikdir. Bunu yüksək dəqiqliklə edə bilən tuşlama sistemləri var. “Akıncı” və TRG-230 inteqrasiyası döyüş meydanında çəkindirici və HHM sistemləri üçün təzyiq elementi olacaq bir həll təklif edə bilər.

İnnovativ əməliyyat planı və potensialın artırılması

2019-cu il mayın 26-da Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsinin (MSK) sədri İsmail Demir öz “Twitter” hesabında iddialı bir simulyasiya yayımladı. Görüntüdə “Akıncı” zərbə PUA-sı əsas platforma kimi istifadə olunaraq, “Alpagu” kamikadze PUA-larını hədəf əraziyə atırdı. “Alpagu” kamikadze PUA-ları da sürü hücumu ilə hədəflərinə doğru irəliləyirdi.

Kvadrokopter tipli qardaşı “Kargu” ilə birlikdə STM-in “Alpagu” seriyası ağıllı alqoritmlər və digər kritik avtonom xüsusiyyətlərlə yanaşı, öyrənə bilən hədəf aşkarlama sistemlərinə də sahibdir. Sözügedən kamikadze PUA-ları “Akıncı” kimi inkişaf etmiş sensorlara malik bir sistemlə inteqrasiya oluna bilsə, bu kombinasiya Azərbaycan üçün yeni bir dövrün qapılarını aça bilər. Əlbətdə, “Alpagu”-”Akıncı” inteqrasiyasının ən azından ictimaiyyətə açıqlanan məlumata görə plandan çox texnoloji ağıl məşqi və ya üfüq turu olduğunu söyləyə bilərik.

Bununla belə ABŞ-nin müdafiə texnologiyalarının inkişafı agentliyi DARPA-nın “Gremlins” faylı altında oxşar konsepsiyaya malik bir layihə hazırladığını da bilirik. Yəni, Azərbaycanın çox yolu var, amma məqsəd mümkünsüz deyil. Pilotsuz hava sistemlərində uğur əldə etmək üçün digər mühüm məsələ Radioelektron Mübarizə (REM) sistemləri ilə robot döyüş elementləri arasında uyğunluqdur. Bunu Türkiyə nümunəsində ümumiləşdirsək, “Bahar Qalxanı” əməliyyatı zamanı zərbə PUA-larının Suriya Ərəb Silahlı Qüvvələrinə məxsus Rusiya istehsalı olan “Pantsir” HHM sistemlərinin təsirli mənzilləri daxilində fəaliyyət göstərdiyini görərik.


Türkiyə zərbə PUA-ları 57E6 ailəsi raketləri və 30 mm-lik 2A38M zenit topları ilə təchiz edilmiş bu HHM sistemlərinə qarşı REM silahları ilə səmərəli əməkdaşlıq sayəsində uğurlu əməliyyat həyata keçirib. Beləliklə, “Bayraktar TB-2” Suriyada “Pantsir ovçusu” imicini qazanaraq, Liviyadakı Həftar qüvvələrinin “Pantsir”ləri qarşısında da özünü gücləndirdi. Hazırda Türkiyənin müdafiə sənayesinin potensialı REM seqmentində sürətlə inkişaf edir. Buna görə də “Akıncı” və Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin imkanlarının elektromaqnit spektrində birləşdirilməsinin faydaları həm Türkiyənin, həm də Azərbaycanın müdafiə qabiliyyətinin gələcəyi üçün kritik bir məsələdir.

Terrorla mübarizə kəşfiyyatında əməliyyat qabiliyyətinin gələcəyi və “Akıncı”

“Akıncı” ənənəvi hərbi qazanclardan əlavə, Azərbaycan təhlükəsizlik qüvvələri üçün müxtəlif sahələrdə də mühüm rol oynaya bilər. Məsələn, son vaxtlar Türkiyə Milli Kəşfiyyat Təşkilatı (MİT) zərbə PUA-sı/PUA imkanları qazanıb və bu imkandan terrorla mübarizə fəaliyyətində fəal istifadə edir. Suriya və İraqda qurulan PKK və YPG terror şəbəkəsinə qarşı mübarizə strategiyasının əsas elementlərindən biri də zərbə PUA-sı hücumları ilə yüksək səviyyəli silahlı kadrların hədəfə alınmasıdır.

Buna görə də “Akıncı” sırf şərti döyüş elementi kimi qəbul edilməməlidir. Minlərlə kilometr mənzilə malik olan və 30-40 min kilometr hündürlükdə fəaliyyət göstərə bilən zərbə PUA-sının xüsusilə qanadlı raket ehtiva edən döyüş yükü konfiqurasiyaları terrorizmlə mübarizədə kəşfiyyat xidmətinin yüksək dəyərli hədəflərə qarşı əməliyyat qabiliyyəti üçün çox şey ifadə edə bilər.

“Akıncı”nın “hava-hava” raketi: Məhdudiyyətlər və oyun sahəsi

İndi ən realist olmağımız lazım olan nöqtəyə gələ bilərik. “Akıncı”nın döyüş yükü variantları arasında Türkiyənin milli “hava-hava” raketləri “Bozdoğan” və “Gökdoğan” da var. Yaxşı, “Akıncı” pilotlu döyüş təyyarəsini vura bilərmi? Hərb tarixində PUA-nın pilotlu döyüş təyyarəsini vurması nümunəsi yoxdur. 2002-ci ildə ABŞ-nin “Predator” PUA-sı İraq Ərəb Hərbi Hava Qüvvələrinə (HHQ) məxsus Sovet istehsalı olan “MiG-25”i vurmağa cəhd edib.

Hətta 1960-cı illərin sonlarındakı texnologiyaya əsaslanan “MiG-25” (çox yüksək sürətə və bəzi kinematik üstünlüklərə malik bir təyyarədir) “Predator” üçün demək olar ki, qeyri-mümkün bir missiya idi. Sonunda ABŞ-nin “Predator” PUA-sı İraqın “MiG-25”ni vurdu. Digər tərəfdən, insansız platformalara qarşı sınaq məlumatları mövcuddur. 2018-ci ildə ABŞ-nin MQ-9 “Reaper” zərbə PUA-sı hərbi təlimlərdə PUA-nı hədəf alıb və vurmağa nail olub.


Nəticə etibarı ilə “Akıncı”dan müasir düşmən döyüş təyyarəsini vurmasını gözləmək lazım deyil və bu, onun missiyası deyil. Lakin çox əlverişli bir ssenaridə, məsələn, çox yaxşı bir radar şəbəkəsi ilə qidalandığı və topoqrafiyanın uyğun olduğu bir şəraitdə situasiya məlumatlılığı çox pis olan, yavaş uçan və təhlükədə olduğunu hiss etməyən düşmən hücum təyyarəsinə və ya helikopterinə qarşı “Akıncı”dan atılacaq görmə xəttindən kənar “hava-hava” raketləri bir nəticə verə bilərmi?

Nəzəri cəhətdən mümkündür, daha doğrusu, mümkünsüz deyil. Digər tərəfdən, bir daha təkrar etmək lazımdır ki, “Akıncı” “hava-hava” döyüş platforması deyil, yüksək səviyyəli strateji zərbə tipli PUA-dır. Tapşırıq portfeli də uyğun olacaq. Son olaraq qeyd edək ki, “Akıncı” təkcə nəhəng silah daşıyıcısı deyil. “Akıncı” AESA radarı, digər qabaqcıl radioelektron kəşfiyyat imkanları və bir sıra mürəkkəb SZ xüsusiyyətləri ilə diqqət çəkəcək. Maksimum hündürlük performansı və uçuş müddəti göstəriciləri yüksəkdir.

Beləliklə, şəbəkə mərkəzli döyüş mühitində digər dost birliklərə (xüsusilə quru döyüş mənsubları) təklif edəcəyi kəşfiyyat-aşkarlama-müşahidə-hədəf aşkarlama və döyüş zərərinin qiymətləndirilməsi dəstəyi potensialı kiçik qəbul edilməməlidir. Ona görə də XXI əsrin müharibə sahəsinin ən qiymətli elementi olan informasiya üstünlüyü sahəsində oynayacağı rollar var.


“Akıncı” və insansız hava imkanlarının gələcəyi

Hərbi ədəbiyyatda “Akıncı” termini düşmən xətti arxasında qeyri-ənənəvi döyüş aparmaq, düşmənin nəzarəti altında olan ərazilərdə kəşfiyyat aparmaq və irəliləyən ordulara rəhbərlik etmək kimi xüsusi tapşırıqları yerinə yetirən, yüksək döyüş qabiliyyətinə malik sürətli, yüngül süvari birlikləri ifadə edir. Türk süvari ənənəsi kimi, tarixi kökləri Orta Asiya çöllərinə qədər uzanan Axıncı birlikləri türklərin fəthlərində də mühüm rol oynayıb.

Adını Axıncılardan alsa da, “Akıncı” zərbə PUA-sını hərbi baxımdan “yüngül süvari” kateqoriyasında dəyərləndirmək düzgün deyil. Həqiqətən də hərb tarixinə bənzətmə etmək lazımdırsa, düşmənin döyüş əzmini qıra biləcək şok hücum gücünü, hərəkətliliyi və çoxyönlü missiya potensialını birləşdirən “Akıncı” daha çox türk-monqol ordularının ağır süvari birliklərini xatırladır.

Başlanğıcda qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycan, Suriya və Liviya cəbhələrində robot müharibəsinin uğurunun arxasında yatan faktor təkcə türk PUA-ları deyil, həm də bu PUA-larının izlədiyi əməliyyat planlarıdır. “Akıncı”nın imkanlarının hansı konsepsiyaları ilhamlandıracağını görmək üçün qarşıdakı illəri gözləmək lazımdır.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az