Geosiyasi qarşıdurma vektorları: ABŞ və Aİ arasında parçalanma realdır?

2023/03/1677745021.jpg
Oxunub: 314     15:34     12 Fevral 2024    
Soyuq müharibə dövründə ikiqütblü dünya nizamı hökm sürürdüsə, SSRİ və ABŞ-nin qarşılıqlı cilovlaması beynəlxalq münasibətlərdə müəyyən sabitliyi təmin edirdisə, Soyuq müharibədən sonrakı dünya nizamı şəraitində beynəlxalq münasibətlər münaqişələrin alovlanması ilə seçilir.

Bu gün SSRİ-nin dağılmasından sonra yaranmış birqütblü dünya düzənindən ABŞ-nin hegemon mövqelərinə meydan oxuyan müxtəlif aktorların fəallaşması ilə səciyyələnən çoxqütblü dünya nizamına keçid baş verir. Bu gün Rusiya, Çin və İran əsasən ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi kollektiv Qərblə ziddiyyət içərisindədir. Bu ziddiyyətlər əsasən iqtisadi və hərbi istiqamətlərdə özünü göstərir. Əgər ABŞ-nin Çinlə ziddiyyətləri hələ də əsasən iqtisadi və texnoloji xarakter daşıyırsa, Rusiya və İrana qarşı sərt sanksiyalar tətbiq edilib.

Rusiya-Qərb münasibətlərinin trayektoriyası həm də onunla fərqlənir ki, o, vasitəçiliklə baş versə də, hərbi münaqişə və ya qarşıdurma ilə xarakterizə olunur. Məhz buna görədir ki, 2022-ci ilin fevralında müharibə başlayandan sonra Qərb Ukraynaya milyardlarla dollar dəyərində nəhəng yardım edib. Lakin ABŞ və müttəfiqlərinin əsas gözləntisi Rusiyanın sərt sanksiyalar şəraitində gərginliyə tab gətirməyəcəyi və zəifləyəcəyi idi.

Ancaq zaman göstərdi ki, Rusiya nəinki sanksiyaların təzyiqinə tab gətirdi, hətta hazırda Avropa ölkələrindən daha əlverişli vəziyyətdədir. Əgər bir il əvvəl ABŞ-nin siyasi dairələrində hökm sürən fikirlər dolayısı ilə Ukraynaya külli miqdarda hərbi yardımın verilməsinin tərəfdarı idisə, indi vəziyyət dəyişib. Bir tərəfdən, ABŞ-də Ukraynaya göstərilən yardımla bağlı ictimai narazılıq var, çünki dövlət resursları bu məqsədə yönəldilir və onsuz da böyük olan dövlət borcunun tavanı qaldırılır, digər tərəfdən, Respublikaçılar Partiyasının nümayəndələri hesab edirlər ki, bu resurslar Ukraynaya kömək etmək əvəzinə, “öncə Amerika” şüarını irəli sürməklə, öz daxili problemlərini həll etmək üçün istifadə oluna bilər.

Təsadüfi deyil ki, ABŞ Konqresindəki Respublikaçılar Ukraynaya veriləcək yardım paketini bəyənmir, ilk növbədə sərhəd təhlükəsizliyi və qeyri-qanuni miqrantlar məsələsinin həll edilməli olduğunu vurğulayırlar. Ümumiyyətlə, ekspert dairələrində belə təhlillər aparılır ki, əgər bu il ABŞ-də prezident seçkilərində respublikaçı Donald Tramp qalib gəlsə, o zaman Ukrayna ABŞ-nin yardımından tamamilə məhrum ola bilər.

Müzakirə olunan variantlardan biri də Trampın sadəcə olaraq müharibəni dayandıra bilməsidir. Təsadüfi deyil ki, Ukrayna Prezidenti Zelenski Tramp müharibəni dayandırarsa, onu Ukraynaya dəvət etməyə hazır olduğunu bəyan edib. Buna baxmayaraq, tərəflərin barışmazlığı və fanatizmi fonunda atəşkəsə nail olmaq mümkün olsa belə, bu, problemin həlli yox, münaqişənin dondurulması demək olacaq.

Digər tərəfdən, Avropada ABŞ-nin Ukraynaya yardımı dayandırması ehtimalı ilə bağlı narahatlıq var. Avropa ölkələri təhlükəsizlik baxımından ABŞ-dən həddindən artıq asılılığın onlar üçün problemlər yarada biləcəyini düşünməyə başlayıblar. Ona görə də təsadüfi deyil ki, bir sıra Avropa dövlətlərində yüksək rütbəli məmurlar və ya ekspertlər səviyyəsində Rusiya ilə birbaşa qarşıdurma ehtimalı istisna edilmir və bununla da təhlükəsizlik sektorunun inkişafına təkan verməyə cəhd edilir.

Mətbuatda Almaniya və Fransanın Rusiyaya qarşı müharibəyə hazırlaşdığı barədə nəşrlərin dərc olunmasının səbəbi də budur. Halbuki reallıqda bunun ehtimalı çox aşağıdır, hətta sıfır kimi də qiymətləndirmək olar. Ancaq problem daha çox Rusiyada deyil, Avropanın ABŞ-dən müstəqil təhlükəsizlik arxitekturası formalaşdırmağa çalışmasında və onilliklər ərzində buna nail ola bilməməsindədir. Digər tərəfdən, Qərbdə hesablayırlar ki, ABŞ-nin əsas problemi Rusiya deyil, böyük iqtisadi uğur qazanmış və müxtəlif regionlarda nüfuzunu yayan Çindir.

Çin isə Tayvana müdaxilə etməyə çalışır, bunun nəticəsində Hind-Sakit Okean regional tənzimləməsi Pekinin xeyrinə dəyişəcək. Lakin Tayvanın tutulması məsələsi Avropanın təhlükəsizliyini təhdid etmir, əvəzində, Sakit okean regionunda dominant mövqelərini qoruyub saxlaması ABŞ üçün vacibdir.

Firuz Bağırov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: ABŞ    


Bizi "telegram"da izləyin