Türkiyə 2019-cu ildə Rusiyadan aldığı 2,5 milyard dollar dəyərində S-400 Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) Sistemi ilə yanaşı, ABŞ administrasiyası tərəfindən CAATSA sanksiyaları adı altında Müdafiə Sənayesi Komitəsi (MSK) və 4 rəsmisinə qarşı tətbiq olunan sanksiyalarla üzləşib. Türkiyənin ABŞ-nin müdafiə şirkəti “Lockheed Martin”ə verdiyi 100 ədəd F-35 sifarişi ləğv edilib. Bundan əlavə, istehsalı tamamlanan 6 ədəd F-35 döyüş təyyarəsinin tədarükü dayandırılıb və Türkiyə F-35 proqramından çıxarılıb. Bu vəziyyət Türkiyə-ABŞ münasibətlərində ciddi gərginliyə səbəb olub.
Türkiyənin Milli Döyüş Təyyarəsinin 2030-cu illərdə inventara daxil olması məsələsi cavab gözləyən çoxlu sualları ehtiva edir. Bu təyyarə 5-ci nəsil döyüş təyyarəsi olacaq, yoxsa 4-cü nəsil++? Mühərrik problemi kimi bir çox qeyri-müəyyənlik səbəbiylə 2022-2030-cu illər arasında Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrində (HHQ) boşluq yaradıb. Terror təşkilatları ilə mübarizə çərçivəsində F-16 parkının intensiv dəqiq hücum missiyaları və yaxın hava dəstəyi F-16-ların sürətlə köhnəlməsinə səbəb olur. “Struktur ömrünün uzadılması” layihələrinə baxmayaraq, təyyarələrin sensor və avionik sistemləri çəkindirmə qabiliyyətini və effektivliyini azaldır. Bu azalmanın gələcəkdə “Blok 40”a qədər sıçraması gözlənilir.
Bu çatışmazlığı aradan qaldırmağın ən real yolu mövcud təyyarələrə oxşar xüsusiyyətlərə malik bir təyyarə təmin etməkdir. Türkiyə HHQ-nin F-16V döyüş təyyarəsini seçməsi minimum infrastruktur, logistika və təlim tələblərinə görə boşluğu doldurmaq üçün ən rasional variantdır.
Fərqli tipli bir təyyarəyə keçid logistika, iqtisadiyyat və əməliyyat doktrinası kimi bir çox amillərə görə çox real görünmür. Tamamilə yeni tipli təyyarələrin istismara verilməsi xeyli vaxt və büdcə tələb edir. HHQ-də olan təyyarələr müəyyən bazalardan, bu bazalardakı imkanlardan, təyyarənin növündən və modelindən, atacaqları sursatdan və ən əsası hazırlıqdan asılıdır. Türkiyə HHQ yarandığı gündən qərb sistemlərindən istifadə edib və təlimləri həmişə Qərb standartlarında olub. Bu standartlar Türkiyə HHQ-nin bazalarında mövcuddur.
Təsəvvür edək ki, biz F-16-lardan fərqli bir təyyarəyə keçirik (Avropa və ya Rusiya). Təyyarəni istədiyiniz yerdə yerləşdirə, lazım gəldikdə onu başqa hava limanına köçürə bilərsiniz, ancaq getdiyiniz hava limanında sursat, onları yükləyəcək personal və ya nasazlıq vəziyyətində müdaxilə edəcək texniki qulluq personalı tapa bilməzsiniz. Siyasi qərarla siz Rusiya və ya Avropa təyyarəsini alıb bütün hava qüvvələrinə tətbiq edə bilərsiniz. Bununla belə, bu, böyük xərc tələb edəcək.
Bölgədə balanslar dəyişir
Bölgədəki ölkələrin HHQ-lərinin modernləşdirilməsi üzrə fəaliyyətlərini nəzərə alsaq, Türkiyə HHQ-yə tədarüklərin kəsilməsi və ya tamamilə ləğvi ciddi risk yaradır. İsrail öz hava qüvvələri üçün F-35I təyyarələri almağa başlayıb və F-15I-nin yeni nəsil versiyasını sifariş etməyə hazırlaşır. Fransadan “Rafale” və Rusiyadan “MiQ-29M2” alan Misir SCALP qanadlı raketi ilə təchiz olunmuş “Rafale” almağa çalışır.
Bu raket 180+ km mənzilə malikdir. Bu, yüngül qəbul ediləcək bir raket deyil. Argentinanın Folklend müharibəsi zamanı əlində 5 ədəd AM39 “Exocet” gəmi əleyhinə raketi və 4 ədəd “Super Etendard” təyyarəsi var idi ki, bu da Britaniya üçün böyük ağrılara səbəb oldu. Raketlərin yaratdığı təhlükəni bilən Britaniya kəşfiyyat xidmətini işə salaraq, bütün “Exocet” raketlərini toplatdırmışdı. Bundan əlavə, xüsusi təyinatlıların raketləri ilə “Super Etendard”ların yerdə məhv edilməsi əməliyyatı planlaşdırılmışdı.
Yunanıstanın son olaraq 18 ədəd (6 ədəd yeni, 12 ədəd istifadə edilmiş, sifariş 24-ə yüksəldildi) “Rafale” F3R döyüş təyyarəsi alması Egey və Aralıq dənizində balansı dəyişəcək kimi görünür. “Rafale” F3R-lərin bütün bu xüsusiyyətlərini nəzərə alsaq, Yunanıstan HHQ-yə məxsus “Rafale” döyüş təyyarələrinin Egey və Şərqi Aralıq dənizindəki HHQ və Hərbi Dəniz Qüvvələri (HDQ) mənsubları üçün ciddi təhlükə yaratdığını gözardı etmək olmaz. Yunanıstan az sayda “Rafale” təyyarəsi alsa belə, regionda balansın Türkiyənin əleyhinə dəyişəcəyi proqnozlaşdırılır.
“Active Electronically Scanned Array” (AESA) RBE2 radarı sayəsində “Rafale” təyyarələri radioelektron hücumdan daha az təsirlənəcək. Bu o deməkdir ki, o, çox qısa müddətdə dəniz, quru və hava hədəflərini eyni vaxtda daramaq qabiliyyətinə malikdir. Yunanıstan hökuməti F-35-lər də alacaq və bu mövzuda ABŞ administrasiyası ilə artıq yekun təmasları davam edir. Bu arada F-16 parkına F-16V “Blok” Radioelektron Mübarizə (REM) hücumunda effektiv işləyə bilən raket kifayət qədər təsirli və təhlükəlidir. SCALP-EG uzun mənzilli “hava-yer” qanadlı raketi 560 km mənzillə Mərkəzi Anadoluya qədər bölgədəki strateji hədəfləri vurma qabiliyyətinə malikdir.
Türkiyə HDQ-nin mənsublarına qarşı təsirli ola bilən AM39 EXOCET gəmi əleyhinə raketi dəniz səthində sürüşərək hərəkət edən və hədəfinə çatan gəmi əleyhinə raketdir. MM-38 modelində 42 km mənzilli gəmi əleyhinə raketin hazırda MM-40 “Blok-3” modeli ilə “Blok 70/72” təyyarəsi səviyyəsinə yüksəldilməsi planlaşdırılır. Təyyarənin 2027-ci ilin iyun ayına qədər təhvil verilməsi planlaşdırılır.
Türkiyə HHQ-nin inventarında olan F-16-lar tərəfindən təhdid aşkarlama sistemi radarla idarə olunan raket sensoru (RWR) aşkar edilməsi daha çətin olacaq. SPECTRA REM paketini daşıyan “Rafale” təyyarələri təkcə radarla idarə olunan raketləri deyil, həm də istilik axtaran raketləri aşkar etmək qabiliyyətinə malikdir. Bundan əlavə, FSO (Front Sensor Optronics) sistemi ilə radardan istifadə etmədən temperatura əsasən havadakı hədəfləri tapmaq və izləmək qabiliyyətinə malikdir.
“Lockheed Martin F-16V Blok 70/72”
“Lockheed Martin F-16V Block 70/72” təyyarələri F-16 döyüş təyyarələri ailəsinin ən son versiyasıdır. Əvvəlki istehsal F-16 təyyarələrindən 50% daha uzun ömürlü olan F-16V təyyarələri F-16 parkının 2060-cı ilə qədər və ondan sonra fəaliyyət göstərməsinə imkan verən struktur və qabiliyyət təkmilləşdirmələrinə məruz qalıb. Onun görkəmli xüsusiyyətləri arasında F-35 və F-22 radarlarına bənzəyən kiçik versiya APG-83 AESA radarı var.
O, yeni nəsil missiya idarəetmə kompüterinə, “Legion” Pod ilə IRST qabiliyyətinə, AN/ALQ-254(V)1 VIPERSHIELD REM Paketinə, (COTS) əsaslı avionika alt sisteminə, yüksək həcmli sürətli məlumat yolu və geniş formatlı yüksək keyfiyyətli kokpit ekranına malikdir. REM Paketi əvvəlki F-16 modellərindən fərqli olaraq daxili REM qabiliyyəti təklif edir.
İndiyədək ABŞ HHQ REM ehtiyaclarını təyyarənin kənarında quraşdırılmış podlar vasitəsilə qarşılayıb. Ancaq ABŞ HHQ bu sistemlə birlikdə ilk dəfə REM qabiliyyətini F-16-larına inteqrasiya edərək istifadə etməyə başlayıb. Şirkətin məlumatlarına görə, struktur təkmilləşdirmələri sayəsində təyyarənin xidmət müddəti 8000 uçuş saatından 12000 saata qədər artırılıb.
Bundan əlavə, uçuş idarəetmə sistemi, adətən çevik manevrlər zamanı baş verən elektrik enerjisinin kəsilməsi səbəbindən pilotun idarəetməni itirməsi halında toqquşmaların qarşısını almaq üçün “Avtomatik Yer Toqquşmasından Qaçma Sistemi” (Auto GCAS) ilə təchiz edilib. “Auto GCAS” sistemi ölümlə nəticələnən qəzaların qarşısını almaq üçün xüsusi hazırlanıb. 2014-cü ildə xidmətə daxil olduğu vaxtdan bu sistem 7 pilotun həyatını xilas edib və 6 F-16-nın qəzaya uğramasının qarşısını alıb.
ABŞ HHQ-nin statistik məlumatlarına görə, idarə olunan uçuş zamanı yerlə toqquşma (CFIT) kimi müəyyən edilən hadisələrdə təyyarə itkilərinin 26 faizini və bütün F-16 pilotlarının ölümlərinin 75 faizini təşkil edir. AESA radarının xüsusiyyətləri ondan ibarətdir ki, o, baxış sahələrini daha sürətli şəkildə daraya bilir və bununla da bir çox hədəfləri daha yaxşı izləyə bilir. Radioelektron qarışdırmaya qarşı daha yaxşı müqavimət göstərən AESA radarı “Interleaved Mod” ilə eyni vaxtda həm hava, həm də quru/dəniz hədəflərini izləyə bilir. AESA radarı yüksək diapazonu və daha aşağı görünmə qabiliyyəti ilə seçilir.
“Legion” Pod və IRST
“Legion” Pod sabit qanadlı təyyarələr üçün seçilən yeni nəsil sensor sistemi olaraq dizayn edilib. O, radardan istifadə etmədən, istilik (IRST) vasitəsilə hədəfləri passiv aşkar etmək və izləmək imkanına malikdir. “Legion” Podun önə çıxan xüsusiyyəti məlumatla əlaqəli sensorlar tərəfindən toplanan mənzil məlumatlarını dost hava elementləri arasında digər platformalarla paylaşmaq qabiliyyətidir. Hədəfləri passiv izlədiyi və heç bir radar radiasiyası yaymadığı üçün hədəf təyyarədə radar xəbərdarlığı qəbuledicisi olsa belə, düşmən təyyarəsi aşkarlandığı barədə xəbərdarlıq edilmir və sensoru daşıyan təyyarənin yerini müəyyən edə bilmir.
O, podda hava hədəflərini yüksək dəqiqliklə aşkar etmək üçün IRST21 sensoru və qabaqcıl prosessoru ehtiva edir. Digər mühüm üstünlük ondan ibarətdir ki, IRST REM qarışdırmasından təsirlənmir. Bundan əlavə, IRST 5-ci nəsil zəif görünən döyüş təyyarələri və qanadlı raketlər kimi aşağı radio tezliyi ilə hazırlanmış hədəflərə qarşı effektivdir. Pod sayəsində dördüncü nəsil döyüş təyyarələri vizual diapazondan kənarda hədəfləri vurmaq və bunu nisbətən gizli şəkildə yerinə yetirmək imkanı əldə edəcək.
“Legion” Podun önə çıxan xüsusiyyəti məlumatla əlaqəli sensorlar tərəfindən toplanan mənzil məlumatlarını dost hava elementləri arasında digər platformalarla paylaşmaq qabiliyyətidir. Bu qabiliyyət pilotların situasiya haqqında məlumatlılığını növbəti səviyyəyə qaldırır. IRST qabiliyyəti şəbəkə vasitəsilə bir çox platformalar tərəfindən istifadə oluna bilən döyüş sahəsinin ümumi situasiya məlumatlılığına töhfə verəcək.
IRST-in çatışmazlığı ondan ibarətdir ki, o, atmosfer şəraitinin təsirinə məruz qalır, atmosfer şəraiti onun mənzilini və kəskinliyini azaldır. Əlavə olaraq, 2D xüsusiyyətinə görə, o, konkret hədəfin məsafəsini hesablaya bilmir. Pilot IRST-nin termal optikasından istifadə edərək, hava hədəfini aşkar edə bilər, lakin daha sonra həmin hədəfin nə qədər uzaqda olduğunu müəyyən etmək üçün başqa cihazdan, adətən radardan istifadə etməli olacaq.
Yeni kokpit
F-16 “Blok 70/72” avionikasının təkmilləşdirilməsi sayəsində pilot kabinəsində ciddi yeniliklər edilib. Təkmilləşdirilmiş missiya kompüteri və rəngli çoxfunksiyalı displeylər, böyük yüksək keyfiyyətli mərkəzə quraşdırılmış displey (CPD), dəbilqəyə quraşdırılmış yönləndirmə sistemi və yüksək həcmli sürətli məlumat yolu mövcuddur.
Böyük ekran uçuş təhlükəsizliyi məlumatlarının real vaxt rejimində işlənməsini və nümayişini dəstəkləyir, pilotun situasiya haqqında məlumatlılığını artırır. Kokpit təkmilləşdirilmiş proqramlaşdırıla bilən displeylər, “Link-16” məlumat bağlantısı, dost-düşmən tanıma (IFF) və HF/UHF/VHF radio rabitə sistemləri ilə təchiz olunub.
F-16V-dəki tək yüksək performanslı modulyar missiya kompüteri (MMC) üç orijinal kompüteri əvəz edir. O, pilota təkmil situasiya məlumatlılığı, havadan-havaya hücum performansları və dəqiq hədəfləmə məlumatları təklif edərkən, giqabit ethernet əsaslı arxitektura ilə avionik sistemlər, silah sistemləri və REM göstəriciləri üçün daha yüksək məlumat emal gücünü təmin edir.
“Lockheed Martin F-16V Block 70/72” təyyarələri L3HARRIS tərəfindən istehsal olunan “ViperShield” adlı AN/ALQ-254(V)1 Rəqəmsal EREM Paketi ilə qorunur. Yeni istehsal olunan F-16 “Blok 70”lər, F-16 “Blok 50/52+” və F-16 “Blok 60”da olduğu kimi, gövdə üzərində “CFT” (Conformal Fuel Tank) adlı yanacaq çənlərindən istifadə edir.
Silah sistemləri
Yeni F-16V təyyarələri AIM-9 “Sidewinder”, “Magic II” və ASRAAM qısa mənzilli AAM-lərlə yanaşı, AIM-7, “Sky Flash” və AIM-120 daxil olmaqla müxtəlif “hava-hava” raketləri (AAM-lər) ilə təchiz oluna bilər. AIM-9X, “Python IV”, AIM-132 ASRAAM və IRIS-T kimi yüksək baxış sahəsi olan infraqırmızı AAM-lər də mövcuddur. Təyyarə AGM-119/AGM-84/AGM-65G gəmi əleyhinə raketlərinin, AGM-65 “Maverick” “hava-yer” taktiki raketinin, “Paveway” lazerlə idarə olunan bombalarının və GBU-15 bombalarının inteqrasiyasını dəstəkləyir.
Mühərrik
Döyüş təyyarəsi tək “Pratt & Whitney” F100-PW-229 və ya “General Electric” F110-GE-129 turbofan mühərriki ilə işləyir. F100-PW-229 29,100 lb-lik, F110-GE-129 isə 29,500 lb-lik bir itələmə gücü yaradır. Bu mühərriklər təyyarəni maksimum “Mach 2” sürəti və 1740 nm mənzil ilə təmin edir. ABŞ Dövlət Departamenti və ABŞ Konqresi tərəfindən təsdiqləndikdən sonra ABŞ Müdafiə Nazirliyi müqavilə kimi təsvir edilə bilən təklif və qəbul məktubu (LOA) hazırlayacaq.
Konqresdəki Respublikaçılar və Demokratların razılaşa biləcəyi məsələlərdən biri də Türkiyə əleyhinə fikirlərdir. Konqresdə F-16V-nin satın alınmasına mənfi münasibətin olması mümkündür. Bununla belə, F-35 istehsal edən və F-16V-ni modernləşdirəcək “Lockheed Martin” həm də siyasi baxımdan çox güclüdür. Hamıya məlumdur ki, F-16V modelindən imtina Türkiyəni tamamilə aciz Rusiya həllərinə sövq edəcək və Türkiyə qərb ekosistemindən qopacaq.
Türkiyə F-16V tələb etməzdən əvvəl yəqin ki, sektorla zəmin yoxlaması aparacaq və daha sonra bu tələbi reallaşdıracağı güman edilir. Türkiyəyə qarşı olan lobbilər Konqresdə ağırlığını ortaya qoyacaq, lakin “Lockheed Martin” də ağırlığını ortaya qoyacaq. Bundan əlavə, fransızların yunanlarla imzaladığı müqavilə Yunanıstan-Türkiyə müharibəsi qarşısında NATO səddini və Transatlantik təhlükəsizlik arxitekturasını ciddi şəkildə zəiflədir. ABŞ administrasiyası bu modernləşməni rədd edərsə, Türkiyə-Yunanıstan balansını Fransa ilə birlikdə Afinanın xeyrinə dəyişəcək. Bu da Ankaranı öz əlləri ilə Transatlantik alyansdan çıxaracaq.
Türkiyə HHQ mövcud formasında qalarkən, Yunanıstan F-35, “Rafale” təyyarələri, F-16V modernləşdirməsi və tarixi ilə birlikdə F-35 kimi bir güc multiplikatoru alsa, bu, Türkiyə üçün ən pis ssenari olacaq. Türkiyənin HDQ sahəsində üstünlüyü davam etsə də, hava üstünlüyünü itirərsə, dəniz və quru əməliyyatları çox çətin olacaq. Türkiyə bunun acı nəticələrini İdlib əməliyyatında 34 şəhid verərək görüb.
Türkiyə 40 ədəd “Blok 70” və 79 ədəd modernləşdirmə dəsti alacaq
Türkiyə HHQ-nin inventarına Türkiyədə lisenziya əsasında istehsal edilən 235-dən çox “Blok 30”, “Blok 40”, “Blok 50” və “Blok 50+” konfiqurasiyalı F-16 döyüş təyyarələri daxildir. Ən müasir F-16-lar təxminən 10 yaşı olan F-16 “Blok 50+”, ən yaşlı F-16-lar isə təxminən 30 yaşı olan “Blok 30”lardır.
Türkiyə 40 ədəd yeni F-16 “Blok 70” təyyarəsi və 79 ədəd modernləşdirmə dəstini almağı planlaşdırır. Bu layihə təkcə yeni təyyarələri deyil, həm də mövcud 235-ə yaxın F-16 təyyarəsinin uzunmüddətli texniki xidmətini əhatə edir. Bu, təkcə yeni təyyarələrin alınması deyil, həm də inventarda olan təyyarələrin yenilənməsi və saxlanılması deməkdir.
Modernləşdirmə təkcə avionik sistemləri deyil, həm də ehtiyat hissələri, texniki xidmət və mühərriklər kimi bir çox detalları əhatə edir. Bu, mövcud təyyarə inventarının uzunmüddətli istifadəsini təmin etmək üçün geniş perspektivi təmsil edir. Layihə Türkiyənin F-16 təyyarələrindən uzunmüddətli perspektivdə səmərəli istifadə etmək və təyyarələri öz inventarında modernləşdirmək strategiyasını əks etdirir. Bu, güclü və müasir hava qüvvələrini saxlamaq üçün uzunmüddətli planın bir hissəsi kimi görünür.
Alınacaq 40 yeni F-16 “Blok 70” təyyarəsindən 32-si tək nəfərlik F-16C “Blok 70”, 8-i isə iki nəfərlik F-16D “Blok 70” təyyarəsi olacaq. İki nəfərlik F-16D “Blok 70” modeli “hava-hava” ilə “yer-yer” missiyalarında ikinci pilota ehtiyac olduqda və təlimdə geniş şəkildə istifadə olunur. Xüsusilə modernləşmə prosesindən keçmiş F-16-lar əlavə avionik inteqrasiya və uzun mənzilli missiyalarda üstünlüklər təmin edən əlavə yanacaq çənləri (CFT - Conformal Fuel Tank) daşımaq qabiliyyətinə malikdir.
Ehtimal olunur ki, Türkiyə HHQ-nin F-16 parkının yenilənməsi və modernləşdirilməsi məqsədilə inventarda olan “Blok 40” və “Blok 50+” üçün 79 modernləşdirmə dəsti tətbiq olunacaq. İnventarda olan fərqli blok F-16-lar arasında “Blok 30” və “Blok 50”nin modernləşdirməyə daxil edilməyəcəyi görünür.
Bu modernləşdirmə layihələri ilə Türkiyə “Blok 70 Viper”lər və “Özgür-2” ilə modernləşdiriləcək milli sistemlərlə birlikdə iki fərqli tipdə uzunmüddətli F-16 parkını yaratmağı hədəfləyir. Bu satınalma baş verərsə, Türkiyənin öz müdafiə sənayesini inkişaf etdirmək şansı artacaq və F-16 donanması üzərində daha böyük nəzarət təmin ediləcək. İnventardakı təxminən 235 təyyarənin 79 modernləşdirmə dəstinin tətbiq olunması ilə müxtəlif bloklardan ibarət təxminən 159 F-16 qalır. DSCA sənədlərinə əsasən, inventarda olan “Blok 50”lərin modernləşdirilməyəcəyi bildirilir. Bu o deməkdir ki, yalnız təxminən 50 “Blok 40” və 29 “Blok 50+” modernləşdirmədən keçəcək.
Ötən yay IDEF 2023-də imzalanan “Özgür-2” layihəsi ilə F-16 “Blok-30/40/50” təyyarələrinin modernləşdirilməsinə qərar verildi. İnventarda qalan F-16-ların “Özgür-2” modernləşdirməsi üçün istehsalçı şirkət “Lockheed Martin” ilə danışıqlar gündəmə gələ bilər. F-16 ilk olaraq 5-ci blokla xidmətə daxil oldu və zamanla “Blok 10”, “Blok 15”, “Blok 20” və digər bloklarla davamlı olaraq yeniləndi. Xüsusilə “Blok 30”dan sonra F-16-lardakı modernləşdirmələr onları xüsusi missiyalar üçün daha uyğun etdi. “Blok 40”lardan etibarən struktur dəyişiklikləri, avionika yeniləmələri və uçuş idarəetmə sistemlərindəki təkmilləşdirmələr F-16-nı daha bacarıqlı bir təyyarə edib.
Türkiyənin 40 yeni F-16 alması ilə bağlı proses “Lockheed Martin”in F-16 istehsal xəttinin statusundan asılı olacaq. Şirkətin “Texas Ford World”dəki istehsal xətti F-35-lərə verildikdən sonra yeni istehsal xətti Cənubi Karolina ştatında quruldu. Türkiyədən əvvəl sifariş verən ölkələrin olması (Bəhreyn (16), Slovakiya (14), Mərakeş (24), Tayvan (66) və Bolqarıstandan (16) ümumilikdə 136 ədəd sifariş) çatdırılma tarixini irəliyə ata bilər.
Lakin Türkiyə HHQ-nin inventarında olan F-16-ları istehsal edən TUSAŞ istehsal xəttini yenidən quraraq, “Lockheed Martin”dən gələn modulları birləşdirərək, daha sürətli istehsal edərək, çatdırılmanı daha erkən edə bilər.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
