Yaranmasından 10 ildən artıq vaxt keçən və qısa müddətdə böyük uğurlar qazanan Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) builki sammiti Qazaxıstanın paytaxtı Astanada “Türk Zamanı” mövzusu ilə keçirilib. Qəzzada baş verən hadisələrin kölgəsində keçirilən 10-cu Zirvə XXI əsr türk dünyası üçün mühüm təməl daşı idi. 1990-cı illərin əvvəllərində, yəni 30 il əvvəl Sovet İttifaqı dağıldıqdan və türk dövlətləri müstəqillik əldə etdikdən sonra amerikalı tarixçilərin “Tarixin sonu” adlandırdıqları, demokratiyanın, azad bazarların və Qərb dəyərlərinin qalib gəldiyi Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) başçılığı altındakı birqütblü dünyadan danışdıqları vaxtlar çoxdan geridə qalıb. Qəzza böhranı Qərbin bu mənada legitimliyini itirdiyini bir daha ortaya qoyarkən, bizim adət etdiyimiz ikili standartlar üçün lakmus sınağı rolunu oynayır.
Qlobal güclərin Orta Asiyada təsir mübarizəsi və Türk dünyası
Rusiya və Çinin yenidən səhnəyə çıxdığı bu gün beynəlxalq ictimaiyyətin Qəzzaya münasibəti yeni alternativlərin nə qədər vacib olduğunu bir daha ortaya qoydu. Qərb ölkələri üçün demokratiya, insan haqları, qanunun aliliyi, beynəlxalq hüquq və ədalət kimi dəyərlərdən danışmağa cəsarət etmək indi çox çətindir. Bundan əlavə, Rusiya, Çin, ABŞ və Fransa kimi dövlətlərin Orta Asiyada nüfuz yaratmaq cəhdlərinə baxmayaraq, türk dövlətləri çox qısa müddətdə mühüm alternativə çevrilmək və inteqrasiyalarını tamamlamaq üçün mühüm addımlar atır. Rusiyanın bölgədəki ənənəvi təsirini, Çinin son zamanlar iqtisadi yönümlü hücumlarını və Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun bölgəyə son gəlişini nəzərə alsaq, bu sammitin böyük mənası var.
Zirvə toplantısında qəbul edilən ən mühüm siyasi qərarlar Qəzzada baş verən hadisələri pisləmək və dərhal atəşkəsə çağırmaq, Fələstində iki dövlətli həll yolunu vurğulamaq, Azərbaycanın haqlı olduğunu və Qarabağda son qələbələrini təsdiqləmək olub. 100 illik yubileyini qeyd edən Türkiyənin bu sevincinə bütün türk dünyası şərik oldu. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin zirvəyə Göytürk xaqanı Bilgə Xaqanın (683-734) “Ey Türk Elim (dövlətim), özünə dön, özünü dərk et, yenidən ayağa qalxacaqsan” sözləri ilə başlaması diqqət çəkib. Çünki göytürklər (552-745) tarixdə türk adından istifadə edən və türk boylarını birləşdirən ilk siyasi təşkilat idi. Bu tarixi cümlə türklərin ancaq öz tarixini, birliyini dərk etməklə yüksələ biləcəyinin ən yığcam ifadəsi idi.
Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan çıxışında iqtisadiyyat və ticarət sahəsində əməkdaşlığa, bunun üçün nəqliyyat və boru kəmərlərinin inkişaf etdirilməsinə, investisiya fondlarına, kommersiya prosedurlarının asanlaşdırılmasına və ali təhsil sahəsində əməkdaşlığa toxunub, Şimali Kipr Türk Respublikasının müşahidəçi, Türkmənistanın isə tamhüquqlu üzv olmasının vacibliyini vurğulayıb. Ərdoğanın 30 ildir həllini tapmayan ortaq dil və onun şərti olan əlifba birliyini xüsusi qeyd etməsi məsələnin nə qədər həyati əhəmiyyət daşıdığının göstəricisi idi. Yeri gəlmişkən, əlavə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, bütün prezidentlər öz dillərində və ləhcələrində danışırdılar.
Türk dünyası potensialdan əmələ
Astana Bəyannaməsində mövcud əməkdaşlığın və müdafiə sənayesinin, xüsusilə də xarici siyasət və təhlükəsizlik sahəsində inkişafın vurğulanması vacib idi. Sammitdə beynəlxalq ticarət-iqtisadi əməkdaşlığın artırılması ilə bağlı məsələlər ön plana çıxıb. İstanbulda yerləşən Türk İnvestisiya Fondunun yaradılması prosedurları böyük ölçüdə tamamlanıb. Xüsusilə üzv ölkələr arasında ticarəti asanlaşdırmaq üçün mexanizmlərin sürətlə qurulması və inkişafı üçün səylər göstərilir. Qazaxıstanda yaradılmış TURANSEZ xüsusi iqtisadi zonası üçün də Qazaxıstanın daxili qanunvericiliyində dəyişiklik edilib.
Həm Ərdoğanın çıxışında, həm də Astana Sammitinin yekun mətnində Transxəzər Beynəlxalq Şərq-Qərb Mərkəzi Dəhlizi boyunca nəqliyyat fəaliyyətlərinin asanlaşdırılmasının, fiziki və rəqəmsal infrastrukturun ən qısa zamanda yaradılmasının vacibliyi qeyd edildi. Təbii ki, bu məqamda Zəngəzur dəhlizinin açılması həyati əhəmiyyət kəsb edir. Bu kontekstdə “Yeni İpək Yolu” adlandıra biləcəyimiz Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Azərbaycanın qərb rayonları və Naxçıvan Muxtar Respublikasını bir-birinə bağlayacaq.
Bu xətt həm də Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu və Termez-Məzari-Şərif-Kabil-Pişəvər dəmir yollarının sürətlə inkişaf etdirilməsi ilə, Şərq-Qərb istiqamətində, xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra gündəmə gələn dəhliz savaşlarında Türk dünyasının önə keçməsini təmin edəcək ən səmərəli xətt kimi önə çıxır. Bu arada qeyd edək ki, konkret bir inkişaf olaraq Türkiyədən Özbəkistana ilk blok yük qatarı 2022-ci ilin dekabrında yola düşüb. Bəyannamədə texnologiya, texnopark, informasiya texnologiyaları və kənd təsərrüfatı sahələrində birgə işlərə də böyük yer ayrılmışdı.
Bəyannamənin digər mühüm hissələri təhsil, səhiyyə, turizm, diaspor, media və mədəniyyət kimi mühüm əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq imkanlarının olduğu sahələrdə maddələri ehtiva edir. Əvvəlki zirvə toplantılarında qəbul edilən 2040-cı il Türk Dünyasına Baxış Sənədi və 5 illik planlara uyğun olaraq yazılan, liderlər tərəfindən imzalanan Astana Yekun Bəyannaməsi XXI əsrdə Türk dünyasının birliyi və gələcəyi üçün mühüm mətndir.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropa dövlətləri tərəfindən yaradılan Avropa Kömür və Polad Birliyinin necə Avropa İttifaqına (Aİ) çevrildiyini xatırladıqda, Türk Dövlətləri Təşkilatının dünyanın hazırda yaşadığı bu böhranlı dövrdə fərqli bir alternativ olaraq çox strateji coğrafiyada mühüm potensiala malik olduğunu bildirməliyik. Türk Dövlətləri Təşkilatının indiyə qədər həyata keçirdiyi layihələri nəzərə alsaq, 30 il öncə xəyal belə edə bilmədiyimiz bu birliyin, 2040-cı il Türk Dünyasına Baxış Sənədindəki hədəflər həyata keçirildikdə, yazının başlığında verdiyimiz “XXI əsr türk əsri ola bilərmi?” sualına rahatlıqla “Niyə də olmasın” şəklində bir cavab verə bilərik.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
