2021-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Bəhreyn ilə Türkiyə-Körfəz münasibətlərində baş verən siyasi normallaşma hərəkətləri tezliklə yüksək səviyyəli səfərlərlə əlaqələrin möhkəmlənməsi ilə əvəz olundu. Bu müddət ərzində Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salman, BƏƏ prezidenti Məhəmməd bin Zayed Əl Nəhyan və Qətər Əmiri Şeyx Təmim bin Hamed Al Tani dəfələrlə Türkiyəyə səfər edib, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da Ciddə, Əbu-Dabi, Dubay və Dohaya işgüzar səfərlər təşkil edib.
BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 28-ci sessiyası (COP28)
Ərdoğan iyul ayında Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Qətərə səfərlərinin ardından BƏƏ-də keçirilən BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 28-ci sessiyası (COP28), Qətərdə keçirilən Ali Strateji Komitənin 9-cu Toplantısı və Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının (KƏŞ) 44-cü Zirvə toplantısında qonaq qismində iştirak etmək üçün Dubaya, oradan da Dohaya gedib.
İyuldan dekabra qədər nə dəyişdi?
Ərdoğan və onu müşayiət edən nümayəndə heyətinin iyul ayında Ciddə, Əbu-Dabi və Dohaya səfərləri zamanı gündəmə gələn əsas məsələlər qarşılıqlı ticarət həcmlərinin artırılması, iqtisadi investisiyaların planlaşdırılması, təhlükəsizlik ortaqlığı və müdafiə sənayesi kimi məsələlər olub. Səudiyyə Ərəbistanına səfər zamanı 5 sahədə müqavilələr imzalanıb, Türkiyə ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında işgüzar dairələr arasında qarşılıqlı əlaqənin artırılması yolları axtarılıb. Səudiyyə Ərəbistanının Türkiyə ilə təhlükəsizlik tərəfdaşlığı əlaqələrini gücləndirən digər bir qərar Türkiyədən 5-7 milyard dollar dəyərində hərbi texnikanın çatdırılmasını əhatə edən müqavilənin imzalanması oldu.
Bu çərçivədə Qətər, Bəhreyn, BƏƏ və Küveyt kimi ölkələrlə zərbə və kamikadze tipli Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) tədarükü üçün müqavilələr bağlayan Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanı ilə də oxşar əməkdaşlığa daxil oldu. Bundan başqa, Dohada Türkiyə-Qətər münasibətlərinin 50-ci ildönümü münasibətilə birgə bəyanat dərc olunub. İki ölkənin üçüncü ölkələrdə layihə əsaslı əməkdaşlığı həyata keçirməsi razılaşdırılıb və 2014-2015-ci illərdən bu yana Türkiyə ilə Qətər arasında 100-ə yaxın əməkdaşlıq sənədinin imzalandığı bildirilib.
Bundan əlavə, Körfəz səfərinin bəlkə də ən mühüm inkişaflarından biri BƏƏ-nin Türkiyəyə 51,7 milyard dollar sərmayə qoymağı öhdəsinə götürdüyü müqavilələrin imzalanması oldu. Bu çərçivədə BƏƏ-nin Türkiyədə müxtəlif sektorlara investisiyaları reallaşmağa başlayarkən, iki ölkə müdafiə sənayesi, Süni Zəka (SZ), tikinti, infrastruktur, logistika və enerji kimi mövzularda əməkdaşlığı genişləndirməyə start verdi. Əslində, may ayında Türkiyə və BƏƏ 5 illik müddətdə ikitərəfli ticarət həcmini 45 milyard dollara çatdırmağı hədəflədiklərini açıqlamışdı.
Regional münaqişələrdə Türkiyə-Körfəz münasibətləri
Dekabrda Türkiyə-Körfəz ölkələri münasibətləri daha sıx olsa da, regional konyuktura iyuldakı kimi deyil. Oktyabrın ilk günlərindən HƏMAS-ın hücumlarına cavab olaraq İsrailin hərbi əməliyyatları beynəlxalq ictimaiyyətlə yanaşı, Yaxın Şərq regionu və müsəlman dünyasının da diqqətini cəlb edib. Hərbi əməliyyatlar başlayandan bəri region ölkələri arasında keçirilən ikitərəfli görüşlərin, regional və beynəlxalq görüşlərin əksəriyyətində hərbi əməliyyatların dayandırılması, atəşkəs və ya “humanitar fasilə” elan edilməsi, eləcə də tam atəşkəs çağırışları səslənir. Bu çərçivədə Türkiyə üzv olduğu bütün regional və beynəlxalq təşkilatlarda İsrail məsələsini gündəmə gətirib. Ərdoğan İsrailə planlaşdırılan səfərini ləğv etdiyini açıqlayıb. İstanbulda Böyük Fələstin mitinqi keçirilib, Türkiyənin Təl-Əvivdəki səfiri Şakir Özkan Torunlar məsləhətləşmələr üçün Ankaraya dəvət olunub.
Bütün bu regional siyasi konyuktura çərçivəsində Ərdoğan və BƏƏ Prezidenti Məhəmməd bin Zayed Əl Nəhyan noyabrın 30-da Dubayda başlayan və dekabrın 12-dək davam edən Dünya İqlim Fəaliyyəti Sammiti çərçivəsində görüş keçiriblər. Ərdoğan BƏƏ-dən olan həmkarı ilə görüşündə İsrailin Qəzzaya hücumlarına qarşı İslam dünyasının birlik içində hərəkət etməsinin lazım olduğunu bildirib və iki lider Türkiyə-BƏƏ münasibətlərini müzakirə ediblər.
BƏƏ oktyabrın 7-dən İsrail-Fələstin məsələsində İsraili diplomatik yolla tanıyan ərəb ölkələrindən biri kimi fələstinlilərin hüquqlarının müdafiəsinin zəruriliyini ifadə edir. Bundan əlavə, Fələstinə humanitar yardım kampaniyası çərçivəsində “Cəsur Cəngavər 3” çərçivəsində Misirin Əl-Ariş hava limanına yardım təyyarələri göndərir. Ancaq bu kontekstdə qeyd etmək lazımdır ki, BƏƏ-nin Küveyt və Yəmən kimi Körfəz və Ərəbistan yarımadasındakı ölkələr və ya Əlcəzair kimi Şimali Afrika ölkələri ilə müqayisədə İsrail məsələsinə münasibəti daha mülayimdir. Siyasi, hərbi və iqtisadi baxımdan İsrailə yaxın olandan uzaq olana doğru Körfəz ölkələrini BƏƏ, Bəhreyn, Oman, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Yəmən və Küveyt kimi sadalaya bilərik.
BƏƏ səfərindən sonra Qətərə gedən Ərdoğan və heyətinin təmaslarının ən mühüm gündəm bəndləri Türkiyə-Qətər Yüksək Strateji Komitəsinin 9-cu Toplantısı, ikitərəfli əlaqələr, Qəzza və 44-cü Körfəz Əməkdaşlıq Şurası Zirvəsi olub. İki ölkə arasında mədəniyyət, əmək və sosial təminat, vətəndaş cəmiyyəti, təhsil, sənaye və digər sahələr də daxil olmaqla 12 saziş imzalanıb. Ərdoğan Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının sammitində Türkiyənin beynəlxalq investorlar üçün təhlükəsiz bir sığınacaq olduğunu və Netanyahunun öz siyasi gələcəyini təmin etmək üçün regional təhlükəsizliyi təhlükəyə atdığını bildirib. Eyni zamanda Ərdoğan Qəzzada atəşkəs çağırışını təkrarlayıb.
Əslində bu gün Qəzza ilə bağlı Türkiyə, Misir və Qətərin fəaliyyətlərinin ön plana çıxdığını söyləmək olar. Bu mərhələdə müharibənin başlanğıcından bəri ərəb və müsəlman tərəfdaşlarına, eləcə də beynəlxalq maraqlı tərəflərə atəşkəs və daimi həll səylərində çox əhəmiyyət verən Türkiyənin Körfəz ölkələri ilə səylərini uyğunlaşdırması bölgə üçün son dərəcə faydalıdır. Ona görə də buradakı müvafiq səfər təkcə Türkiyə və Qətərin ikitərəfli əlaqələri üçün deyil, həm də Ərəb Liqası, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) və Körfəz Əməkdaşlıq Şurası kimi regional təşkilatların münaqişələrin həll oluna biləcəyi mühüm platformalar kimi göründüyünü göstərmək baxımından əhəmiyyətlidir. Əslində ötən dövrdə keçirilən Ərəb-İslam Zirvə Toplantısından sonra müvafiq xarici işlər nazirlərindən ibarət təmas qrupu yaradılıb və bu qrup Pekin, Moskva və Vaşinqton kimi nüfuzlu paytaxtlarda İƏT və ərəb ölkələrinin İsrail-Fələstin məsələsi ilə bağlı həssaslıqlarını dilə gətirib.
Nəticələr, gözləntilər, imkanlar
Bu kontekstdə Türkiyə-Körfəz münasibətlərinin son vaxtlar normallaşmağa, daha sonra möhkəmlənməyə başladığı müşahidə edilir. Yüksək səviyyəli səfərlərlə möhkəmlənən Türkiyə-Körfəz münasibətləri hazırda Yaxın Şərqin köklü problemlərindən biri olan İsrail-Fələstin problemi kimi regional münaqişələrlə sınaqdan keçirilir. Belə görünür ki, Türkiyə və Körfəz ölkələri həm ikitərəfli münasibətlərdə, həm də üzv olduqları regional və beynəlxalq platformalarda öz rəftarlarını uyğunlaşdırmağa çalışırlar, humanitar yardım, atəşkəsin təmin edilməsi və Qəzzanın yenidən qurulması kimi məsələlərdə önə keçmək istəyirlər.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
