Azərbaycan və Ermənistan arasında davam edən sülh danışıqları və normallaşma prosesi son vaxtlar regionda gərginliyin artması ilə bir daha dalana dirənib. Bu yeni durğunluğun əsas səbəbi isə 2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri arasında imzalanan üçtərəfli bəyanat ilə Qarabağda yaşayan ermənilərin humanitar ehtiyaclarını ödəmək üçün açıq buraxılan Laçın yolundan erməni tərəfinin bölgəyə silah daşımaq məqsədilə istifadə etməsi idi.
Yenə üçtərəfli bəyanatın əksinə olaraq, ikinci ölkə vətəndaşları bu yoldan Qarabağ bölgəsinə keçmək üçün istifadə edərək bölgədəki qondarma quruma dəstək verdilər. Qarabağ bölgəsinin yeraltı sərvətlərinin Laçın yolu üzərindən qaçırıldığı ortaya çıxdı. Azərbaycanın yoldan düzgün istifadə olunması ilə bağlı haqlı tələblərini rədd edən Ermənistan beynəlxalq ictimaiyyəti təxribata çəkərək dəstəyini artırmağa çalışdı. Ermənistan şifahi şəkildə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını bəyan etsə də, əməldə Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü pozan addımlar atdı. O, məsələni beynəlxalq məhkəmələrin və təşkilatların gündəliyinə gətirdi.
Qəbul edilən qərarlar və Ermənistanın gözləntiləri
Bu prosesdə Ermənistanın regiona yeni beynəlxalq sülhməramlı kontingentin gətirilməsi, Qarabağ bölgəsində yaşayan ermənilər üçün beynəlxalq mexanizmin yaradılması, Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin 10 noyabr 2020-ci ildə imzaladığı üçtərəfli bəyanatın şərtlərinin yerinə yetirilməməsi, yekun sülh sazişinin imzalanmasının gecikdirilməsi və onun imzalanması üçün müvafiq geosiyasi vaxtın gözlənilməsi, Laçın yoluna xüsusi status vermək üçün burada Azərbaycanın suverenliyinin zəiflədilməsi kimi məqsədləri var idi.
Lakin Ermənistan Moskva-Brüssel-Vaşinqton vasitəsilə davam edən sülh danışıqlarından, eləcə də Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin (BCM) qərarlarından istədiyi nəticəni ala bilmədi. Yenə də istədiyi qərarlar verilmiş kimi təbliğat apararaq diplomatik və psixoloji üstünlük əldə etməyə çalışdı. Sülh danışıqları və BCM çərçivəsində bəzi qərarlar qəbul edildi. Qərarlara uyğun olaraq Laçın yolunda Azərbaycanın suverenliyi tanındı. Ermənistanın Laçın yolundakı Azərbaycan keçid məntəqəsinin götürülməsi ilə bağlı tələbi təmin edilmədi.
Laçın yoluna paralel “Bərdə-Ağdam-Xankəndi” yolundan istifadə ideyası dəstəkləndi. Qarabağda yaşayan ermənilərin nümayəndələrinin Azərbaycana reinteqrasiyasının reallaşdırılması üçün Bakı ilə birbaşa danışıqların aparılması ideyası dəstəkləndi. Tərəflərin ərazi bütövlüyü və suverenliyinin qarşılıqlı tanınması çərçivəsində Ermənistan və Azərbaycan arasında normallaşma prosesinə dəstək verildi.
Ermənistanın təxribatları
Beynəlxalq təşkilatlar və vasitəçilər çərçivəsində istədiyi nəticəni ala bilməyən Ermənistan yeni addım ataraq “humanitar yardım” məsələsindən öz siyasi məqsədləri üçün istifadə etməyə başladı. Ermənistan tərəfi Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yaşayan ermənilərin “humanitar böhran yaşadığını” bəhanə edərək müxtəlif materiallar daşıyan yük maşınlarını Azərbaycan sərhədinə yığdı. Onların Qarabağa girməsinə icazə verilməsini tələb etdi. Sonra o, ölkədəki xarici nümayəndəliklərin nümayəndələrini yük maşınlarının yanına gətirərək Azərbaycana təzyiq göstərməklə nəticə əldə ediləcəyini düşündü.
Erməni tərəfi Qarabağ bölgəsində ərzaq, təbii qaz və işıq böhranı olduğunu iddia edərkən, Qarabağdakı bəzi erməni dəstələri adamları toplayaraq onlarla benzinlə işləyən avtobuslarla Laçın gömrük məntəqəsinə gətirməyə cəhd etdilər. Bu qruplar sosial media hesablarında evlərin işıqlarını söndürərək ərazidə işıq olmadığını sübut etməyə çalışsalar da, küçə lampalarını söndürməyi unutdular. Bazarları boşaltmaqla ərzaq böhranı olduğunu sübut etməyə çalışsalar da, mövzudan uzaq olan Qarabağ erməniləri sosial şəbəkə hesablarında toy və şənlikdən fotolar yerləşdirdilər. Azərbaycanın bunlardan sübut kimi istifadə etməsi nəticəsində erməni fəallar bu foto və videoların paylaşılmasının qarşısını almaq üçün öz hesablarından xəbərdarlıq mesajları yazdılar.
Ermənistan bölgədə humanitar böhran olduğunu iddia etdikdən sonra Azərbaycan bölgəyə kömək üçün “Bərdə-Ağdam-Xankəndi” marşrutunu təklif etdi. Bu təklif Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi (BQXK) tərəfindən də dəstəkləndi. Əslində Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya xarici işlər nazirləri arasında 25 iyul 2023-cü il tarixində Moskvada keçirilən görüşdə “Bərdə-Ağdam-Xankəndi” yolundan istifadə qərarı verildikdən sonra bölgədə müvəqqəti yerləşdirilən Rusiya sülhməramlı kontingenti və Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi bu yoldan istifadə etməyə hazır olduqlarını bildirdilər.
Tərəflər arasında əldə olunan razılaşmaya əsasən, Laçın yolu “Bərdə-Ağdam-Xankəndi” yolu istifadəyə verildikdən 24 saat sonra açılacaqdı. Bu razılaşmadan sonra Azərbaycan “Bərdə-Ağdam-Xankəndi” yolunun sürətlə təmirinə başladı. Hətta yolun istifadəyə açıq olduğunu sübut etmək üçün xarici ölkələrin Bakıdakı səfirliklərinin nümayəndələrini də bölgəyə apardı. Amma erməni tərəfi əldə olunan razılaşmadan geri çəkildi. Qarabağdakı bəzi radikal erməni qruplaşmaları yardımların Ağdam-Xankəndi yolundan keçməsinin qarşısını almaq üçün yollara beton sədlər çəkdilər. Onlar təxribat xarakterli hərəkətlərini dəstəkləmədiklərini əsas gətirərək Rusiya sülhməramlı kontingentinin postlarının qarşısını kəsdilər. Los-Ancelesdəki erməni diasporu isə öz tələblərinə uyğun olaraq Azərbaycan Konsulluğuna gedən yolları bağlayaraq Amerika Birləşmiş Ştatlarına (ABŞ) təzyiq göstərməyə çalışdı.
- Prosesin BMT Təhlükəsizlik Şurasına köçürülməsi
Əldə olunan razılaşmadan geri çəkilən Ermənistan avqustun 11-də ABŞ vasitəsilə məsələni Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasına (BMT TŞ) gətirdi. Ermənistanın məqsədi Azərbaycan sərhədində toplanan yük maşınlarının Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinə daxil olması üçün dəstək almaq, BMT Təhlükəsizlik Şurasının Azərbaycanı pisləməsi ilə bağlı qətnamə çıxarmaq və BMT-nin himayəsi altında bölgəyə yardım gətirmək idi. 30 ildir ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrini yerinə yetirməyərək Azərbaycan ərazisini işğal altında saxlayan Ermənistan bununla da Şura vasitəsilə Qarabağda yaşayan ermənilərə beynəlxalq dəstək vermək istədi.
Azərbaycan nümayəndəsi Yaşar Əliyev Ermənistanın əldə olunmuş razılaşmalara əməl etmədiyini və Qarabağ bölgəsində humanitar böhranın olmadığını faktlarla sübut etdi. İclasa dəvət edilən Türkiyə nümayəndəsi Sedat Ünal Ermənistanı beynəlxalq təşkilatlardan sui-istifadə etməkdə ittiham edərək, Azərbaycan-Ermənistan sülh danışıqlarını dəstəklədiyini bəyan etdi. Müzakirələr zamanı bəzi dövlətlər, xüsusilə Türkiyə, Rusiya və Albaniya Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yaşayan ermənilərin tələbatının ödənilməsi üçün Azərbaycanın təklif etdiyi yollardan, o cümlədən Ağdam-Xankəndi yolundan istifadə edilməsini dəstəklədiklərini bildiriblər.
Bundan əlavə, danışıqlarda Qarabağ bölgəsinə humanitar yardımın göstərilməsi üzrə Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin rolu vurğulandı. Beləliklə Azərbaycan sərhədində olan Ermənistan yük maşınlarının Qarabağa keçmək hüququ BMT TŞ-də tanınmadı. ABŞ-nin BMT-dəki səfiri Linda Tomas-Qrinfild açıqlamasında Qarabağda yaşayan ermənilərin fərdi hüquqlarının tanınmalı olduğunu vurğuladı. Bu bəyanat Ermənistan üçün ciddi məğlubiyyət idi. Çünki erməni tərəfi Qarabağ ermənilərinin gələcəkdə “öz müqəddəratını təyin etməsi”nə yol açacaq etnik hüquqların tanınmasını istəyir. İclasda iştirak edən Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan radikal çıxış edərək Azərbaycanın pislənməsini tələb etdi. Lakin Ermənistanın gözləntilərinin əksinə olaraq, BMT TŞ yalnız press-relizlə kifayətləndi. Press-relizdə iclasda çıxış edən nümayəndələrin bəyanatlarının xülasəsinə yer verildi.
Görüşdən sonra Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi Azərbaycanın “Ağdam-Xankəndi” yolundan istifadə təklifinin beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən müsbət qarşılandığını və bəzi üzv dövlətlərin Azərbaycanın qanuni təhlükəsizlik narahatlığını qəbul etdiyini vurğuladı. Eyni zamanda, Azərbaycan Konstitusiyasına və onun qoşulduğu beynəlxalq insan hüquqları mexanizmlərinə uyğun olaraq, Qarabağ bölgəsində yaşayan erməni əsilli vətəndaşların bütün hüquq və azadlıqları təmin edilməklə bərabərhüquqlu vətəndaşlar kimi reinteqrasiya siyasətinin davam etdiriləcəyi açıqlandı.
Beləliklə, Ermənistan BMT TŞ-dən istədiyi nəticəni ala bilmədi. Bir sözlə, Ermənistanın Laçın yolu və onun ətrafında siyasi gediş kimi yaratdığı təbliğat BMT TŞ-nin son iclasında dəstəklənmədi. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra diplomatik proses bir çox sahələrdə Azərbaycanın xeyrinədir. Azərbaycana davamlı beynəlxalq təzyiqlər etməyi qarşısına məqsəd qoyan Ermənistan hər dəfə yeni məğlubiyyətlə üzləşir.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının iclaslarında vurğulandığı kimi, Ermənistan “humanitar yardım” məsələsindən siyasi məqsədlər üçün istifadə etməyi dayandırmalı və tezliklə real gündəmə qayıtmalıdır. Yaradılan bu siyasi böhran heç bir şəkildə regional sülhə və normallaşma prosesinə xidmət etmir, həm də yekun sülh razılaşmasını gecikdirir.
Cavid Vəliyev
Ordu.az
