Türkiyənin yaxın coğrafiyasında təhlükəsizlik yönümlü inkişaflar Ankaradan hərbi variantlara əl atmağı tələb edir. Bununla belə, döyüş meydanının hər keçən gün mürəkkəb bir quruluşa çevrilməsi, döyüş meydanının fiziki olaraq dar bir sahə ilə məhdudlaşması, döyüşçü və mülki ünsürlərin çox yaxın yerləşməsi döyüş əməliyyatları sahəsində istifadə edilən silah sistemlərini də dəyişir. Əməliyyatlarında mülki həssaslığa böyük əhəmiyyət verən Türkiyə Silahlı Qüvvələri bu səbəbdən ikinci dərəcəli zərərin qarşısını almaq üçün PUA-lardan intensiv istifadə edir. Düşmən ünsürlərinin birbaşa zərbə PUA-ları, habelə kəşfiyyat PUA-ları ilə yüksək dəqiqliklə aşkarlanaraq artilleriya vasitələrinə koordinatlarının ötürülməsi ilə zərbələr həyata keçirilir...
TSQ-nin “Bahar Qalxanı” əməliyyatında göstərdiyi performans da Türkiyə PUA-larının Liviyada qazandığı təcrübə ilə sıx bağlıdır. Məhdud atəş dəstəyinə baxmayaraq, TSQ-nin ölkənin əsas ərazisindən uzaq bir coğrafiyada verdiyi məsləhət xarakterli xidmətləri sayəsində, PUA-ların, xüsusən də Rusiya mənşəli mobil hava hücumundan müdafiə sistemi olan “Pantsir”lərlə qorunan sahədə əhəmiyyətli təsir yaratdığı görüldü. “Bahar Qalxanı” əməliyyatındakı kimi, həm REM sistemlərinin, həm də artilleriya elementlərinin dəstəyi ilə hücum missiyalarında PUA-lardan istifadə edilərək yeni bir konsepsiyanın yaradıldığı görülür. Bu, TSQ-nin ənənəvi əməliyyat konsepsiyalarından kənara çıxdığını və sahə təcrübəsini yeni inkişaflara cavab verəcək şəkildə dəyişdirmək üçün çeviklik qazandığını göstərdi...
2.2. Əməliyyatda istifadə edilən platformalar və sistemlər
2.1.1 Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA)
1990-cı illərin ortalarında TSQ inventarına daxil olan ABŞ istehsalı GNAT və I-GNAT tipli PUA-lar bu sahədə ilk təcrübənin və infrastrukturun özəyini təşkil edirdi. Terrorla mübarizədə bu cür platformaların faydaları ilə bağlı PUA-lara olan təcili ehtiyacı qarşılamaq üçün hazır və uzunmüddətli milli inkişaf layihələrinin icrasına başlanılıb. İlk dəfə açılan tenderlə “Heron 1” tipli operativ sinif PUA-lar İsraildən gətirilib.
“Anka” “Heron” satınalma layihəsi ilə paralel olaraq başlanan və TUSAŞ şirkətinin əsas podratçısı altında həyata keçirilən Türkiyə PUA inkişaf layihəsinin bəhrəsidir. Daha sonra başladılan taktiki PUA layihəsi ilə “Baykar” şirkəti “Bayraktar TB2”, “Vestel” şirkəti isə “Karayel” sistemlərini inkişaf etdirdi. Əslində, Türkiyənin milli olaraq inkişaf etdirdiyi unikal PUA inventarları 2010-cu illərin əvvəllərindən etibarən sürətlə inkişaf edib. İnventarizasiyaya daxil olan “Anka” və TB2 platformaları da silah daşıma qabiliyyəti qazanaraq terrorla mübarizədə mühüm vəzifələr götürməyə başlayıb.
“Anka-S”
TSQ-nin kəşfiyyat, müşahidə və izləmə ehtiyaclarını yerli imkanlarla qarşılamaq üçün başladılan Orijinal PUA (MALE) İnkişaf Layihəsi 2006-cı ildə start götürüb. Bu layihə ilə operativ sinif PUA ailəsinin yaradılması və nəticədə TSQ inventarına daxil edilməsi hədəflənirdi.
Layihə çərçivəsində hazırlanan və “Anka” adlanan “Blok A” model PUA-nın ilk prototip modeli 30.12.2010 tarixində ilk uçuşunu həyata keçirdi. 155 at gücündə mühərriklə, 8 m uzunluğunda və 17,3 m qanad genişliyi ilə təchiz edilmiş “Anka Blok A” faydalı yük kimi elektro-optik kamera daşıyır. Bu modelin əlavə olaraq sintetik diafraqma radarı (Synthetic Aperture Radar SAR) ilə təchiz olunmuş “Block B” modeli 30.01.2015-ci il tarixində ilk uçuşunu həyata keçirib.
İnkişaf işləri davam edərkən, “Anka Blok A” prototipi ROKETSAN istehsalı olan “Cirit” lazerlə idarə olunan raketlə təchiz edilib və 2013-cü ildə atəş sınaqları keçirilib. Belə ki, Türkiyə ilk dəfə olaraq PUA-dan özü hazırladığı idarə olunan raketdən istifadə edib, bu sahədə dünyanın bir neçə ölkəsində mövcud olan bir istedad qazanıb.
“Anka” Türkiyənin idarə olunan raketlər istifadə edən ilk PUA-sıdır. ROKETSAN tərəfindən hazırlanmış MAM-L və MAM-C tipli idarəolunan bombalar hazır olduqdan sonra “Anka Blok B”yə də bu silahları daşımaq imkanı verildi. 07.03.2017-ci il tarixində zərbə tipli “Anka Blok B” ilk uçuşunu etdi və ilk atəş sınaqları 2018-ci ilin aprel ayında keçirildi.
Hərbi Hava Qüvvələri Komandanlığının ehtiyaclarına uyğun olaraq hazırlanmış “Anka” ailəsinin modeli olan “Anka-S” üçün Müdafiə Sənayesi Komitəsi ilə TUSAŞ arasında 25.10.2013 tarixində müqavilə imzalanıb. 10 “Anka-S” və 12 yerüstü idarəetmə stansiyası və əlaqəli alt sistemlərin tədarükünü əhatə edən layihə çərçivəsində istehsal olunan ilk “Anka-S” ilk uçuşunu 25.09.2016-cı il tarixində etdi. İlk 2 “Anka-S” 2018-ci ilin fevralında Türkiyə HHQ-yə çatdırıldı. Qısa müddətdən sonra “Anka-S”ə raket daşıma qabiliyyəti də qazandırıldı.
“Anka-S”in ən fərqli xüsusiyyəti daşıdığı peyk rabitə sistemi (Satellite Communications - SATCOM) ilə çox uzaq məsafələrdə yerüstü idarəetmə stansiyası ilə məlumat rabitəsi və idarəetmə funksiyalarını yerinə yetirə bilməsidir. Beləliklə, PUA-nın idarəetməsi və əldə etdiyi kəşfiyyat real vaxtda görüş məsafəsindən kənara göndərilə bilər (Beyond Line of Sight BLOS). Bu imkan, həmçinin yerüstü idarəetmə stansiyası ilə PUA arasında məlumat bağlantısı üçün REM-lərdən müəyyən dərəcədə qorunma təmin edir. 30 min fut yüksəklikdə 24 saata qədər havada qala bilən “Anka-S”in maksimum qalxma çəkisi 1660 kq, faydalı yükləmə qabiliyyəti isə 200 kq civarındadır.
“Bayraktar TB2”
“Bayraktar TB2” Quru Qoşunları Komandanlığının taktiki sinif PUA ehtiyaclarını qarşılamaq üçün 2007-ci ildə Müdafiə Sənayesi Komitəsi tərəfindən başlatılan layihənin məhsuludur. 2010-cu ilin yanvar ayında Müdafiə Sənayesi İcraiyyə Komitəsi (SSİK) “KaleKalıp Baykar Makina” müştərək müəssisəsindən uçuş-enmə zolağından qalxıb-enə bilən 2 sistem (12 təyyarə) PUA-nın tədarükünə qərar verdi.
2011-ci ilin dekabrında imzalanmış müqavilə əsasında istehsal olunan ilk TB2 ilk uçuşunu 29.04.2011-ci ildə həyata keçirib. Sistemin tədarükü 2014-cü ilin noyabrında başlayıb və 2015-ci ilin iyununda tamamlanıb. 2015-ci ilin dekabrında MAM-L idarə olunan bomba ilə daşıma və buraxma sınaqlarına başlanılıb, 2016-cı ilin aprelində isə real döyüş başlığı ilə ilk atəş açılıb. Daxili təhlükəsizlik əməliyyatlarında sürətlə istifadəyə verilən TB2-nin sayı fayda və təcrübənin qatqısı ilə artaraq Dəniz Qüvvələri, Təhlükəsizlik Baş İdarəsi və Jandarma Baş Komandanlığının inventarına daxil edilib.
TB2, taktiki sinif silahlı PUA sistemi bir hava vasitəsi, yerüstü idarəetmə stansiyası, yerüstü məlumat terminalı, uzaqdan ekran terminalı və dəstək sistemlərindən ibarətdir. Tək 100 at gücündə mühərrikə, 6,5 m uzunluğa və 12 m qanad genişliyinə malik olan “Bayraktar TB2” 24 min fut uçuş yüksəkliyində maksimum 24 saat işləyə bilir. O, 150 km məsafəyə qədər yerüstü idarəetmə stansiyası ilə görüş məsafəsi (Line of Sight LoS) məlumat rabitəsini qura bilir. Maksimum uçuş çəkisi 630 kq olan sistem tam avtomatik eniş, qalxma və uçuş rejimlərinə malikdir.
Ümumi yükü 150 kq olan TB2-nin əsas missiya avadanlığı lazer hədəfi işarələmə qabiliyyətinə malik elektro-optik kameradır. Hər qanadda iki silah asqı nöqtəsində dördə qədər mini ağıllı sursat daşına bilər.
TB2-nin ilk xarici müştərisi Qətər olub. 2018-ci ildə imzalanan müqavilə ilə Qətər Silahlı Qüvvələri 6 “Bayraktar TB2”, 3 yerüstü idarəetmə stansiyası və dəstək sistemi sifariş verib, çatdırılmalar 2019-cu ildə tamamlanıb. Ukrayna Qətərdən sonra ikinci ixrac müştərisi olub. 2019-cu ilin əvvəlində imzalanmış müqaviləyə əsasən, 6 TB2 və 3 yerüstü idarəetmə stansiyası Ukrayna Hərbi Hava Qüvvələrinə təhvil verilib.
2.2.2 Artilleriya sistemləri
Quru Qoşunları Komandanlığının inventarında 7800-dən çox top, Yaylım Atəşli Reaktiv Sistem (YARS) və minaatan var. Bunlardan 1000-dən çoxu özüyeriyən, 790-a yaxını yedəkdə daşınan artilleriya, 150-yə yaxını YARS və 5800-dən çoxu minaatandır.
T-155 “Fırtına”
Türkiyə Quru Qoşunlarının inventarında olan ABŞ istehsalı M44 və M52 tipli özüyeriyən artilleriya qurğularının dəyişdirilməsi üçün başladılan layihə ilə hazırlanan T-155 “Fırtına” 155 mm diametrli və 52 kalibrli lülədən ibarət tırıllı özüyeriyən artilleriya sistemidir. Cənubi Koreya istehsalı olan K9 “Thunder” sistemlərinin rabitə və atəşə nəzarət sistemi kimi komponentləri ASELSAN istehsalıdır. NATO standartı olan 155 mm-lik bütün sursatlardan istifadə edə bilən “Fırtına”nın 5 nəfərlik heyəti var.
İstifadə olunan döyüş sursatının növündən asılı olaraq 40 km-ə yaxın mənzilə malikdir. 47 tonluq artilleriya qurğularının istehsalı Arifiyedəki 1-ci Baş Texniki Təmir Mərkəzi Komandanlığında həyata keçirilib. “Poyraz” sursat daşıyan avtomobil də “Fırtına” artilleriya qurğularının döyüş şəraitində döyüş sursatı ilə sürətli və avtomatik təchizatı üçün hazırlanıb. Avtomobili “Fırtına” artilleriya qurğularının arxasında yerləşdirməklə, o, avtomatik sursatın doldurma sistemi ilə tez bir zamanda təchizat apara bilər.
T-122 “Sakarya”
ROKETSAN tərəfindən hazırlanmış T-122 “Sakarya” atəş dəstək sistemi 122 mm diametrli artilleriya mərmiləri ilə hədəf bölgədə sürətli və effektiv atəş təzyiqi yarada bilən YARS-dır. İstifadə olunan raketin növündən asılı olaraq maksimum təsir radiusu 40 km olan “Sakarya” sisteminin hər buraxılış qurğusunda 40 raket var. ROKETSAN bu sistemlə istifadə oluna bilən idarə olunan TRG-122 raketini də hazırlayıb. TRG-122 maksimum 35 km məsafəyə və INS/GPS idarəetmə sisteminə malikdir.
T-300 “Qasırğa”
1990-cı illərin sonunda Çin Xalq Respublikasından tədarük edilmiş WS-1 əsasında hazırlanmış T-300 “Kasırga” dörd 300 mm diametrli TR-300 raketlərini daşıyan YARS-dır. ROKETSAN həmçinin TR-300 raketlərinə inteqrasiya edilə bilən TRGK-300 INS/GPS tuşlama dəstini inkişaf etdirdi və daha sonra TRG-300 “Kaplan” idarə olunan artilleriya raketi istehsal edildi. TR-300 raket ailəsi 150 kq döyüş başlığına malikdir və maksimum 90-100 km radiusa malikdir.
2.2.3 Radioelektron mübarizə (REM) vasitələri
Ən ümumi tərifə görə REM elektromaqnit spektrinə nəzarət üçün həyata keçirilən bütün hərbi fəaliyyətləri əhatə edir. Bu məqsədlə hücum (radelektron hücum, REH) və ya kəşfiyyat toplama (radioelektron dəstək, RED) fəaliyyətləri həyata keçirilir.
REH hərbi əməliyyatların elektromaqnit spektrində aparılanları əhatə etsə də, onun istiqamətləndirilmiş enerji silahlarında və ya fiziki məhv sistemlərində göründüyü kimi fiziki ölçüyə də malik ola biləcəyini vurğulamaq lazımdır. Bundan əlavə, REH-in kəşfiyyat (xüsusilə görüntü kəşfiyyatı, siqnal kəşfiyyatı), kiber müharibə, komanda nəzarəti, hava hücumundan müdafiə müharibəsi kimi sahələr və fənlər ilə yaxın qonşuluqda olması texnika, texnologiya və sistemlərin təsnifatını və təqibini çətinləşdirən amillər kimi önə çıxır.
Radioelektron dəstək (RED) düşmənin döyüş gücünə hücum etmək üçün elektromaqnit spektrinin istifadəsinə aiddir. Bu hücuma radiasiya əleyhinə raketlər və ya istiqamətlənmiş enerji silah sistemləri kimi fiziki məhvetmə, həmçinin radioelektron müdaxilə və aldatma və ya kiberelektron müharibə üsulları və sistemləri ilə müvəqqəti və ya daimi zərərsizləşdirmə daxil ola bilər.
Bu nöqteyi-nəzərdən RED-i iki əsas kateqoriya altında araşdırmaq mümkündür: fiziki məhv (hard kill) və funksional məhv (soft kill). Fiziki məhvetmə müxtəlif silah sistemləri ilə düşmənin REH və ya silah sistemini tamamilə və ya qismən məhv etmək, beləliklə də onları aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır. Fiziki məhvetmə sistemlərinə misal olaraq yaxın mənzilli silah sistemləri (Close-in Weapon System CIWS), hava hücumundan müdafiə raketləri, zirehli avtomobil aktiv qoruma sistemləri (Trophy, Akkor, Ştora kimi) göstərilə bilər. Bundan əlavə, düşmən radarlarını məhv etmək üçün istifadə edilən AGM-88 HARM kimi radar əleyhinə raketlər də fiziki məhvetmə sistemləridir.
Funksional məhvdə düşmənin REH sistemləri məhv edilmir, lakin onların sağlam işləməsinin qarşısı alına və ya gecikdirilə bilər. Funksional məhv sistemlərinə misal olaraq “Chaff”, “Flare”, aldatma, RED sistemləri, infraqırmızı əks tədbir sistemləri (IRCM) daxildir.
Funksional məhvin törəməsi kimi də qəbul edilə bilən qarışdırma düşmənin qarşısını almaq, kəsmək və ya zədələmək üçün elektromaqnit spektrinin qəsdən emissiyası və ya əks etdirilməsidir. Qarışdırma fəaliyyətləri çaşqınlıq, diqqəti yayındırma, aldatma və ya yanlış istiqamətləndirmə kimi məqsədlər üçün istifadə edilə bilər. Yəni düşmən radarı tamamilə korlana bilər.
RED elektromaqnit emissiyalarının axtarışı, aşkarlanması, diaqnostikası və təsnifatı üzrə həyata keçirilən bütün fəaliyyətləri əhatə edir. Döyüş meydanında RED-nin əsas məqsədi təhdidlərin erkən aşkarlanması və aşkar edilməsidir. Bundan əlavə, RED ümumiyyətlə digər fəaliyyətlər, xüsusən də elektron hücumlar üçün kəşfiyyat təmin etmək məqsədilə həyata keçirilir.
Türkiyə Silahlı Qüvvələri quru, hava və dəniz əsaslı çoxlu sayda REH sistemlərinə malikdir. Xüsusilə son illərdə bu sahədə həyata keçirilən inkişaf, təchizat və modernləşdirmə layihələrində xeyli artım var. RED və REH sistemləri Türkiyənin milli müdafiə sənayesi istehsalının bir çox fərqli tip və funksiyasında istifadəyə verilib və inventara daxil olmağa davam edir. Mövzunun mahiyyətinə görə, “Bahar Qalxanı” Əməliyyatında hansı növ REH sistemlərindən istifadə edildiyi barədə açıq mənbələrdə dəqiq məlumat yoxdur. Ancaq rəsmi qurumların sosial mediada paylaşdığı məlumatlar və açıqlamalar işığında “Koral” və REDET adlı sistemlərin əməliyyatda aktiv rol aldığını söyləmək olar.
“Koral”
ASELSAN tərəfindən Hərbi Hava Qüvvələri Komandanlığının quru əsaslı REH sisteminə ehtiyac üçün başlatılan “Kara SOJ” layihəsi çərçivəsində hazırlanmış “Koral” RadioElektron Dəstək Sistemi və RadioElektron Hücum Sistemindən ibarətdir.
Sistemin məqsədi əməliyyat zonasında hədəf ölkənin erkən xəbərdarlıq və hava hücumundan müdafiə radar sistemlərinin aşkar edilməsi, diaqnostikası və izlənilməsi imkanlarında zəifliyin yaradılması, bu yolla, düşmənin komanda idarəetmə və hava hücumundan müdafiə zəifliyindən istifadə edərək, hava platformasında hava qüvvələrinin hücum, müdafiə və dəstək elementlərinin azaldılmış risk şəraitində vəzifələrini uğurla yerinə yetirməsi üçün dəstək verməkdir.
Bu məqsədlə “Kara SOJ” RED Sistemi radar yayımlarının aşkarlanması, diaqnostikası və tapılması funksiyalarını yerinə yetirir, “Kara SOJ” REH Sistemi isə hədəf radarlarını çaşdırmaq və aldatmaq və onları yararsız hala salmaq funksiyalarını yerinə yetirir.
“Koral” sistemi 1 RED və 4 REH komponentindən ibarətdir. RED komponenti uzun məsafədə 360 dərəcə əhatə dairəsinə malik modul sistemdir. O, geniş diapazonda elektromaqnit emissiyalarını aşkarlaya, diaqnoz qoya və təsnif edə bilər. Çoxqəbuledici sistem həmçinin aşkar etdiyi yayımların mənbələrinin istiqamətini və coğrafi yerlərini də aşkar edə bilir. Tamamilə rəqəmsal arxitekturada hazırlanmış “Koral” RED, yaranan təhlükələri avtomatik aşkarlaya bilir. RED komponenti kimi modul arxitekturaya malik olan “Koral” REH də inteqrasiya olunmuş DRFM-ə malikdir. İki sıra antenası ilə REH bir çox müxtəlif qarışdırma rejiminə qadirdir. REH komponenti də RED funksiyasına malikdir.
Radar RadioElektron Dəstək və RadioElektron Hücum (REDET) Sistemi
REDET sistemi ASELSAN tərəfindən Quru Qoşunları Komandanlığının quruda yerləşən uzun mənzilli REH ehtiyaclarını qarşılamaq üçün başladılan Radar RadioElektron Dəstək və RadioElektron Hücum Sistemləri Layihəsi (REDET) çərçivəsində hazırlanıb. Sistem “Radar RED” və “Radar REH” olmaqla iki komponentdən ibarətdir.
“Radar RED” sistemi düşmən radarlarını aşkar edir, diaqnoz qoyur və təsnif edir və REH fəaliyyəti üçün lazımi kəşfiyyat yaradır. Bu kontekstdə düşmən radarının tezlik, takt genişliyi və amplituda kimi performans və əməliyyat xüsusiyyətlərini aşkar edərək məlumat bazasında saxlayır. Modul dizayna malik olan sistem avtomatik olaraq diaqnostika apara bilir.
“Radar REH” sistemi aşkar edilmiş radarların əhatə dairəsini məhdudlaşdırmaq və ya onları tamamilə qeyri-aktiv etmək üçün REH tipli qarışdırma və ya aldatma əməliyyatlarını həyata keçirə bilər. RED komponenti ilə ahəngdar işləməklə sistem avtomatik olaraq hücum növünü və iş rejimini tənzimləyə bilər.
“Koral” layihəsində qazanılan təcrübə və texnologiya ilə Quru Qoşunları Komandanlığının inventarında olan REDET sistemlərinin modernləşdirilmiş modeli olan REDET II-lərin tədarükləri 2019-cu ilin sonunda tamamlandı.
2.2.4 Döyüş Təyyarələri
Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin döyüş təyyarələri hər ikisi ABŞ istehsalı olan F-16C/D “Fighting Falcon” və F-4E “Phantom II” təyyarələrindən ibarətdir. 1974-1994-cü illər arasında cəmi 236 F-4E və RF-4E, 1987-2012-ci illər arasında 270 F-16C/D tədarük edilib. Hazırda 240-a yaxın F-16 və 40-a yaxın F-4E fəaliyyət göstərir.
F-16 “Fighting Falcon”
İlk uçuşunu 1974-cü ildə həyata keçirən F-16 tək mühərrikli çoxməqsədli döyüş təyyarəsidir. Zamanla texnologiyanın inkişafı ilə paralel olaraq onun imkanlarında və performansında böyük təkmilləşdirmələr aparılıb və bu inkişaflar “Blok” adlanan modellərdə öz əksini tapıb. Bu günə qədər 25 ölkə üçün 3600-dən çox qırıcı istehsal edilib, ən son F-16 isə “Blok 70” adlanır. Maksimum uçuş çəkisi təxminən 19 ton olan təyyarə 11 gövdə və qanadların altındakı asqı stansiyasında təxminən 7,7 ton silah və faydalı yük daşıya bilir.
1987-1999-cu illər arasında Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri üçün “Peace Onyx I” və II adlı iki layihə ilə 240 F-16C/D təslim edildi. Bu təyyarələrin “Blok 40” və “Blok 50” modelləri “Peace Onyx III” adlı layihə ilə 2009-2015-ci illər arasında hərtərəfli avionika modernizasiyasına məruz qalıb. İnventarizasiyaya ilk daxil olan “Blok 30” modelinin təxminən 35 təyyarəsi qismən struktur təkmilləşdirməsindən keçib. Bu təyyarələrdən biri “Özgür” adlı milli missiya kompüter və avionika inkişaf layihəsinin prototipi kimi istifadə edilib.
Qəza nəticəsində ölümlərdən yaranan çatışmazlıqları kompensasiya etmək və qabiliyyəti yeniləmək üçün “Peace Onyx IV” layihəsi ilə 30 ədəd “Blok 50+” model F-16 alınıb. 2011-2012-ci illər arasında təhvil verilmiş bu təyyarələrin fərqli xüsusiyyəti gövdə üzərində, qanad birləşmələrində xarici yanacaq çənini (Conformal Fuel Tank CFT) daşımaq qabiliyyətidir. Beləliklə, havada daha az yanacaq dolduraraq daha uzun məsafələrə çata və ya daha uzun müddət havada qala bilərlər. Hazırda Türkiyə HHQ-də təxminən 240 F-16C/D istismar edilir.
F-4E 2020 “Terminator”
ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin aviadaşıyıcıları üçün hazırlanmış F-4 “Phantom II” ilk uçuşunu 1958-ci ildə həyata keçirib. Sonradan ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri üçün istehsal olunmağa başlayıb. Ən çox yayılmış model olan F-4E Vyetnamda, Ərəb-İsrail müharibələrində və İran-İraq müharibəsində geniş şəkildə istifadə edilib. “Phantom II”nin 5195 ədədi ABŞ da daxil olmaqla 12 ölkə üçün istehsal edilib. Bu günə qədər ABŞ tərəfindən istehsal edilən ən çox səsdən sürətli döyüş təyyarəsi olma ünvanına sahibdir.
1974-1994-cü illər arasında Türkiyə HHQ-yə cəmi 236 F-4E və taktiki kəşfiyyat modeli RF-4E təslim edilib, HHQ-nin F-4E təyyarələrindən 54-ü 2000-2003-cü illər arasında İsrail Aerokosmik Sənayesi (IAI) tərəfindən modernləşdirilib və “F-4E 2020” adı ilə xidmətə daxil olub. Yeni radar, rabitə və avionika sistemləri ilə təchiz edilən F-4E 2020-lər, həmçinin ELM-8222 radioelektron mübarizə vasitələri və “Popeye 1” qanadlı raketini daşımaq qabiliyyəti ilə təchiz edilib. Bu modernləşdirmə çərçivəsində Eskişehir 1-ci Hava Təchizatı Baxım Mərkəzində sistem inteqrasiyası laboratoriyası da quruldu. Türkiyə sözügedən təyyarənin proqram və texniki təchizatını yeniləmək və dəyişdirmək imkanı əldə edib. Bu infrastruktur əldə edilməsi və təyyarənin yüksək daşıma qabiliyyəti sayəsində F-4E 2020-lər həm də milli silahların və missiya sistemlərinin inkişaf proseslərində sınaq təyyarəsi kimi xidmət edir.
F-4E təyyarələrindən “Terminator” layihəsinə daxil olmayan 16 təyyarə milli resurslarla məhdud avionika təkmilləşdirilməsinə məruz qalıb. F-4E/TM “Şimşek” adlı bu layihə çərçivəsində təyyarəyə ASELSAN istehsalı rabitə və naviqasiya sistemləri quraşdırılıb. 2009-2011-ci illər arasında həyata keçirilən layihə ilə F-4E/TM-lərin təxminən 2014-2016-cı ilə qədər fəaliyyət göstərməsi planlaşdırılırdı, lakin qısa müddət sonra 2012-ci ilin iyun ayında uçuşdan çıxarıldı.
Türkiyə S-400 məsələsinə görə F-35 Birgə Hücum Təyyarəsi layihəsindən çıxarıldı.Ümumilikdə ən azı 100 ədəd F-35A almağı planlaşdıran Türkiyə “TCG Anadolu “çoxməqsədli amfibiya hücum gəmisi daxilində istifadə üçün F-35B qısa uçuş/şaquli eniş (STOVL) modeli ilə də maraqlanıb. Lakin S-400-lərin tədarükü ilə əlaqədar ABŞ administrasiyası Türkiyəni F-35 layihəsindən kənarlaşdırdı, istehsal edilmiş təyyarələrin çatdırılmasını dondurdu və türk kadrlarının ABŞ-da təhsilini dayandırdı.
2.2.5 Dəstək Təyyarəsi
KC-135R
Havada yanacaq dolduran təyyarələrə ehtiyac 1990-cı illərin əvvəllərində Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin zərbə məsafəsini və təyyarənin havada qala bilmə müddətini artırmaq üçün gündəmə gəldi. Bu çərçivədə 1994-cü ildə inventarda olan F-4E və F-16 təyyarələrində istifadə olunan tədarük avadanlığına uyğun “bom” sistemi ilə təchiz edilmiş təyyarələrdən ABŞ istehsalı olan KC-135R “Stratotanker” seçilib. ABŞ-ın ehtiyat kimi saxladığı KC-135R-dən 7-si seçilərək geniş texniki xidmət, təmir və modernləşdirməyə məruz qalıb. Bu təyyarələr xidmətə daxil olana qədər onların təlim ehtiyaclarını ödəmək üçün iki KC-135R icarəyə götürülüb. Bu təyyarələr 1995-1997-ci illərdə istifadə olunub. Daha sonra 1997-1998-ci illər arasında cəmi yeddi KC-135R alındı və onlar İncirlikdə yeni qurulan 10-cu Tanker Baza Komandanlığının nəzdindəki 101-ci Donanmada xidmətə başladılar.
E-7T “Sülh Qartalı”
Türkiyə 1990-cı illərin ortalarında geniş bir coğrafi ərazi üçün hava trafikini izləmək, uzaq məsafələrdən mümkün təhlükələri aşkar etmək və quruda yerləşən radarların əhatə dairəsi boşluqlarını kompensasiya etmək üçün havadan erkən xəbərdarlıq və nəzarət təyyarəsi satınalma layihəsinə başlayıb. İqtisadi şərtlərə görə gecikən layihədə 2002-ci ildə Amerikanın “Boeing” şirkəti ilə “Boeing 737-700” tipli sərnişin təyyarələri üzərində hazırlanmış 4 ədəd E-7 təyyarəsinin alınması üçün müqavilə imzalanıb. “Northrop Grumman” tərəfindən istehsal edilən MESA adlı yüksək texnologiyalı radarla təchiz edilən bu təyyarələr daşıdıqları MESA radarı və elektron kəşfiyyat (ELINT) sistemləri ilə çox geniş bir ərazidə erkən xəbərdarlıq, kəşfiyyat toplama və komanda idarəetmə vəzifələrini yerinə yetirə bilir. 2014-2015-ci illər arasında tamamlanan çatdırılmalarla Türkiyənin hava məkanı və yaxın coğrafiyası 24 saat ərzində müşahidə oluna bilər. Bu coğrafiyada hərbi əməliyyatlara komanda, nəzarət və kəşfiyyat dəstəyi vermək imkanı əldə edilib.
Digər Kəşfiyyat, nəzarət və REM Təyyarələri
1990-cı illərin ortalarından etibarən Türkiyə Silahlı Qüvvələri müxtəlif ehtiyaclar üçün, xüsusən də terrorla mübarizədə havadan kəşfiyyat məlumatlarının toplanması və elektron döyüş təyyarələri platformaları təmin edib. Bunlardan bəziləri C-160 “MilKar-2U”, C-160 “Gören”, CN235 “MilSis-23U” və “King Air 350 IKU”dur.
1995-ci ildə ASELSAN tərəfindən hazırlanmış “MilKar-2U” REM sistemi ilə təchiz edilmiş C-160 nəqliyyat təyyarəsi Türkiyə HHQ-yə daxil edilib. C-160 təyyarələri də “Gören” layihəsi çərçivəsində elektro-optik kamera və məlumat keçid sistemləri ilə təchiz edilib və görüntü kəşfiyatı (Imagery Intelligence IMINT) missiyalarında istifadə olunur.
1990-cı illərin sonunda ASELSAN-ın “MilSis-23U” sistemi ilə təchiz edilmiş CN235-100M yüngül nəqliyyat təyyarəsi 1990-cı illərin sonundan etibarən havadan elektron kəşfiyyat (ELINT), rabitə kəşfiyyatı (COMINT) və siqnal kəşfiyyatı (SIGINT) təyyarəsi kimi fəaliyyət göstərir.
2010-cu illərin əvvəllərindən etibarən müxtəlif sensorlar və rabitə sistemləri ilə təchiz edilmiş “King Air 350” yüngül nəqliyyat təyyarələrinin modelləri real vaxt rejimində IMINT missiyaları üçün PUA-lara dəstək olmaq üçün Quru Qoşunları, Jandarma Baş Komandanlığı və Təhlükəsizlik Baş İdarəsi tərəfindən alınıb. İnsanlı Kəşfiyyat Təyyarəsi (İKU) olaraq adlandırılan bu təyyarələr daşıdıqları yüksək rezolyusiyaya malik lazer hədəf nişanlama kamerası və inkişaf etmiş kommunikasiya sistemi ilə uzun müddət vəzifə zonasında qala, eyni zamanda nisbətən yüksək daxili həcmlərə və daşıma qabiliyyətinə görə eyni vaxtda çoxlu müxtəlif sistemlərlə təchiz oluna bilir.
2.2.6 Havadan Atılan Silah Sistemləri
Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri, xüsusilə 1980-ci illərdən etibarən F-16-ların istifadəyə verilməsi ilə dəqiq idarə olunan hücum qabiliyyətində böyük bir sıçrayış etdi. 1990-cı illərin sonlarından etibarən hədəfləmə podlarının tətbiqi ilə uzaq məsafələrdən dəqiq nöqtə hücumu qabiliyyəti təkmilləşdirilib. Milli müdafiə sənayesinin inkişafı və istehsal imkanları bu sahədə də orijinal həllərin istehsalına şərait yaradıb. Bugünkü Türkiyədə pilotlu və pilotsuz hava vasitələrində istifadə edilən bir çox tuşlama dəsti, bomba və raket yerli imkanlarla istehsal olunur. Bu sistemlərin faydaları daxili təhlükəsizlik əməliyyatlarında göründü. Yerli dəqiq idarə olunan silah sistemləri “Bahar Qalxanı” Əməliyyatında əldə edilən müvəffəqiyyətdə böyük rol oynadı.
Tuşlama dəstləri
Hava bombardmanlarında istifadə edilən adi bombaların dəqiqliyi ətraf mühit faktorlarından, xüsusən də aerodinamik təsirlərdən asılıdır. Təyyarədən buraxıldıqdan sonra hündürlük, sürət və külək kimi amillərə görə bombanın marşrutu dəyişə bilər. Bu dəyişikliklərə görə bomba hədəfdən uzaq düşə bilər. Eyni anda çoxlu sayda bombanın atılması hədəfin məhv edilməsi üçün bir üsuldur, lakin bu halda həm xərclənən sursatların sayı, həm də hədəf başına istifadə olunan təyyarələrin sayı artacağı üçün risk və xərc yüksək olacaq.
Sensor və elektron sistemlərdəki təkmilləşdirmələrlə hədəfi təyin, marşrutu düzəltmə və dəqiq zərbə qabiliyyətinə malik bomba və raketlərin hazırlanması mümkün olub. Yeni idarə olunan raket və ya bombanın hazırlanmasının dəyəri bəzən bu silahların istifadə ediləcəyi hədəf növləri ilə müqayisədə yüksək ola bilər. Ona görə də mövcud adi döyüş sursatlarının dəqiqliyini artıran, başqa sözlə, onları “ağıllı” edən avadanlıq sərfəli düstur kimi seçilir. “Tuşlama dəstləri” adlanan bu qurğular adi bombaların dəqiqliyini xeyli artırır, hədəfə düşən sursatın miqdarını və risk altında olan təyyarə və pilotların sayını kəskin şəkildə azaldır.
Dəqiq idarə olunan silah sistemləri Türkiyədə son 20 ildə müdafiə sənayesində ən intensiv araşdırma, təkmilləşdirmə və istehsal fəaliyyətlərinin aparıldığı sahələrdən biri olub. Bu çərçivədə tuşlama dəsti ilə bağlı bir çox layihəyə başlanılıb və əldə edilən sistemlər kütləvi istehsala keçərək Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin xidmətinə verilib. Bu sistemlərin qabaqcılları HGK-dır (Hassas Güdüm Kiti).
TÜBİTAK SAGE tərəfindən hazırlanmış HGK adi idarə olunmayan bombalara inteqrasiya edilərək dəqiqliyi böyük ölçüdə artıran bir sistemdir. Ətalətli Naviqasiya Sistemi (INS) və Qlobal Mövqe Müəyyənetmə Sistemi (GPS) komponentləri ilə dəqiq mövqe və istiqamət ölçmə aparır və əvvəlcədən təyin edilmiş hədəfə doğru atılan bombanın marşrutunu dəqiq vuruşu qeyd edəcək şəkildə düzəldir.
1.000 lb Mk83 və 500 lb Mk82 tipli bombalarla uyğunlaşan HGK, TÜBİTAK SAGE tərəfindən hazırlanmış 2.000 lb (təxminən 907 kq) Mk84 və Penetran Bomba (NEB) tipli bombalara quraşdırıla bilər. HGK-82, HGK-83 və HGK-84 adlı hər üç model Hərbi Hava Qüvvələri Komandanlığının inventarında F-16 və F-4E 2020 təyyarələri tərəfindən istifadə edilir. Bu təlimat dəstlərinin seriyalı istehsalı ASELSAN tərəfindən həyata keçirilir.
TÜBİTAK SAGE də HGK-84-ə lazer axtaran başlıq əlavə edərək LHGK-84-ü inkişaf etdirdi. Lazer axtaran başın əlavə edilməsi, yeri və koordinatları əvvəllər məlum olmayan hədəflərə və/və ya GPS siqnallarının aldadılması/sıxılmasının olduğu mühitlərə qarşı hücumlarda fayda təmin edir.
TÜBİTAK SAGE tərəfindən HGK dizaynı əsasında hazırlanmış Qanadlı Tuşlama Dəsti (KGK), INS/GPS istiqamətləndirmə sistemi ilə 1000 lb Mk83 və 500 lb Mk82 tipli idarə olunmayan bombalara idarəetmə qabiliyyətini təmin edən qanad qurğusundan ibarət bir sistemdir. Yuxarıda qeyd olunan qanad montajı ilə bombaların sərbəst düşmə məsafəsi və beləliklə də vuruş məsafəsi xeyli artır və çox uzaq məsafələrdən dəqiq vuruşlar qeydə alına bilir. Təyyarəni tərk etdikdən sonra açılan qanadlarla yüksəkliyə görə 100 km-ə qədər məsafə qət edilə bilər. Bələdçi sisteminin dəqiqliyi 10 m-dən azdır. F-16 və F-4E 2020 təyyarələri ilə daşına bilən UPS-in seriya istehsalı ASELSAN və “Kale Aviation” tərəfindən həyata keçirilir.
Başqa bir tuşlama dəsti sistemi olan “Teber” ROKETSAN tərəfindən hazırlanıb. Mk81 və Mk82 tipli ümumi təyinatlı bombalara quraşdırılan “Teber” lazer axtarış başlığı və INS/GPS yönləndirmə sistemlərinə malikdir. Atıldığı yüksəkliyə görə maksimum 28 km mənzilə sahib olan “Teber”, 2018-ci ildən etibarən Hərbi Hava Qüvvələrinin inventarına daxil olmağa başlayıb.
Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri lazerlə idarə olunan bombalarla ilk dəfə 1970-ci illərin sonunda F-4E “Phantom II” döyüş təyyarələri ilə tanış oldu. GBU8 HOBOS (Homing Bomb System) ilə yanaşı, GBU-10/12 “Paveway I/II” lazerlə idarəolunan bombalar, TV ilə idarə olunan AGM-65A/B “Maverick” raketləri və AN/AVQ-23 “Pave Spike” hədəfləmə sistemləri bu müddət ərzində inventarlaşdırılıb. Daha sonra F-16C/D “Fighting Falcon” təyyarələri ilə GBU-10/12 “Paveway” lazerlə idarə olunan bombaların sayı artdı. Lisenziya əsasında “Paveway II” tipli lazer tuşlama dəstləri istehsal edən ASELSAN, əldə etdiyi təcrübə və infrastrukturla Lazer Tuşlama Dəsti (LGK) adı altında milli lazer bələdçilik sistemini inkişaf etdirib və istehsal etməyə başlayıb. Hal-hazırda Mk82 bombalarına quraşdırılmış LGK-82 və Mk84 bombalarına quraşdırılmış LGK-84 modelləri hələ də istehsal olunur.
Mini Ağıllı Sursat
PUA-ların terrorla mübarizədə effektivliyi və hədəfin aşkar edilməsi, müəyyən edilməsi və işarələnməsi, xüsusən də aşkarlanan hədəflərə qarşı faydalılığı üçün silahla təchiz edilməsini gündəmə gətirdilər. Sabit qanadlı, pilotlu döyüş təyyarələri ilə müqayisədə ölçüləri kiçik olan, zərif şəkildə qurulmuş bu platformalar üçün uyğun ölçü və çəkiyə malik, lakin digər tərəfdən yüksək dağıdıcılıq qabiliyyətinə malik döyüş sursatlarının hazırlanması zərurəti də bundan irəli gəlib. Bundan əlavə, terrorla mübarizə kənd yerlərindən şəhər mühitinə keçir, terror ünsürləri ilə mülki şəxslər arasında məsafə qısalır. Beləliklə, yalnız hədəfini məhv edən və ətrafına zərər verməyən sursatlar ön plana çıxdı. Bu sahədə Mini Ağıllı Sursat (MAM) ROKETSAN tərəfindən, “Bozok” tipli sursatlar isə Türkiyədə TÜBİTAK SAGE tərəfindən hazırlanıb.
Mini Ağıllı Sursat (MAM-L), PUA və yüngül hücum təyyarələri tərəfindən daşınmaq üçün ROKETSAN tərəfindən hazırlanmış kiçik ölçülü, dəqiq idarə olunan bombadır. Yarımaktiv lazer axtarış başlığının diametri 160 mm və uzunluğu 1 m olan sursatın çəkisi 22 kq-dır. INS/GPS naviqasiya sistemi ilə maksimum 8 km məsafəni 14 km-ə qədər artırmaq olar. Reaktiv zirehlərə qarşı üç fərqli döyüş başlığı variantı var: bir-birini izləyən döyüş başlığı, yüksək partlayıcı hissəciklərə təsir (YİPE) və termobarik döyüş başlıqları. Bu döyüş başlıqları kontakt və ya yaxınlaşma tipli fünyelərlə istifadə edilə bilər.
MAM ailəsinin daha kiçik üzvü olan MAM-C, əslində “Cirit” lazerlə idarə olunan raketin törəməsidir. Diametri 70 mm və uzunluğu 970 mm olan MAM-C-nin çəkisi 6,5 kq-dır. 8 km məsafəyə çata bilən döyüş sursatının iki fərqli döyüş başlığı variantı var: çoxməqsədli (parça effektli, zirehli və yandırıcı) və YİPE.
ROKETSAN tərəfindən kütləvi istehsal edilən MAM-L və MAM-C tipli sursatlar “Anka-S” və “Bayraktar TB2” tipli PUA-lar tərəfindən geniş şəkildə istifadə olunur.
PUA-ların daşıya biləcəyi başqa bir idarə olunan silah sistemi “Bozok” raketləri TÜBİTAK SAGE tərəfindən hazırlanıb. 16 kq-lıq döyüş sursatında lazer axtarış başlığı və INS sistemləri var. Mənzili maksimum 9 km-ə çatan “Bozok”un atış sınaqları 2018-ci ilin sonunda həyata keçirilib.
Uzun mənzilli dəqiq idarə olunan silah sistemləri
TÜBİTAK SAGE tərəfindən hazırlanmış SOM hava hücumundan müdafiə sistemlərinin təsirli diapazonuna daxil olmadan hədəflərin böyük dəqiqliklə vurulmasını təmin edən və stasionar yerüstü hədəflərə və hərəkət edən yerüstü hədəflərə təsirli şəkildə hücum etmək qabiliyyətinə malik qanadlı raketdir.
2011-ci ildə Türkiyə HHQ-nin inventarına daxil olmağa başlayan SOM müxtəlif qabiliyyətlərə malik modellərdən ibarət raket ailəsidir. Onların arasında SOM-A və SOM-B1 sabit hədəflərə qarşı istifadə edilən, çəkisi 620 kq olan, INS/GPS və digər naviqasiya sistemindən ibarət inteqrasiya olunmuş raketlər var. SOM B1-in ardıcıl nüfuz edən döyüş başlığına malik modeli SOM B2, inkişaf mərhələsində olan SOM-C1 və C2 modelləri də METEKSAN Müdafiə tərəfindən hazırlanan “Lasso” adlı məlumat keçid sistemi ilə mobil və yerüstü hədəflərə qarşı istifadə edilə bilər. Kütləvi istehsalı ROKETSAN tərəfindən həyata keçirilən SOM-un törəməsi də inkişaf mərhələsindədir. SOM-J adlı versiya, F-35 döyüş təyyarələrinin daxili silah bölməsində və F-16-da daşına bilər.
F-4E “Phantom II” təyyarəsinə tətbiq edilən geniş struktur və avionik modernləşdirmə ilə yanaşı, “Popeye 1” tipli hava-yer dəqiq idarə olunan raket sistemi də İsraildən tədarük edilib.
Elektro-optik axtarış sistemi, INS naviqasiya sistemi və kursun korreksiyası üçün məlumat ötürülməsi sistemləri ilə təchiz edilmiş “Popeye 1,80” təxminən 100 km mənzilli raketdir. Raketin burnundakı elektro-optik başlıqla əldə edilən görüntü, data keçid sistemi vasitəsilə real vaxt rejimində digər təyyarəyə ötürülür və zərbə mərhələsində silah sisteminə düzəliş edə bilir. Beləliklə, raketin dəqiqliyi əhəmiyyətli dərəcədə artır. F-4E 2020 təyyarələri 350 kq döyüş başlığı ilə maksimum iki raket daşıya bilir.
“Peace Onyx III” modernizasiyası ilə F-16-lar və “Peace Onyx IV” layihəsi çərçivəsində təchiz edilmiş F-16 “Block 50+” təyyarələri ilə daşınan AGM-154 JSOW infraqırmızı axtarış sistemi və INS/GPS naviqasiya sisteminə malikdir. Təxminən 120 km məsafəyə malik olan JSOW daşındığı təyyarə tərəfindən yerə endirildikdən sonra təyinat yerinə doğru istiqamətlənir.. AGM-154A və AGM-154C tipləri Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən istifadə olunur. AGM-154A-1 kimi sabit hədəflər, yumşaq hədəflər, hava hücumundan müdafiə və radar mövqeləri, AGM-154C isə ardıcıl olaraq nüfuz edən döyüş başlığı ilə komanda mərkəzlərinə, qorunan anqarlara və yeraltı qurğulara qarşı istifadə olunur.
2.2.7 Komanda – İdarəetmə və Rabitə Sistemləri
Döyüş meydanındakı elementlərin effektivliyi və nəticə əldə etmək qabiliyyəti real vaxtda taktiki, operativ və strateji səviyyədə mənzərə yaratmaq və paylaşmaq qabiliyyətinə mütənasib olaraq artır. Düşmən elementlərinin mövqeyinin, oriyentasiyasının və hərəkətlərinin aşkar edilməsi və izlənilməsi, potensial riskləri erkən aşkar etmək, həmçinin hədəfi zərərsizləşdirmək üçün ən uyğun vasitələri müəyyən etmək səbəbindən qabaqcıl rabitə magistralı tələb olunur. Digər tərəfdən, bütün bu rabitə və komanda-nəzarət proseslərinin düşmən tərəfindən həyata keçirilən elektron kəşfiyyat və elektron hücum fəaliyyətlərinin təsirinə məruz qalmaması üçün əks tədbirlər və texnikalar tətbiq etmək lazımdır.
Türkiyə müdafiə sənayesində elektron müharibəni prioritet məsələlərdən biri kimi müəyyənləşdirib və xüsusilə 1990-cı illərdən etibarən bu sahəyə böyük sərmayələr qoyub. Hər bir qüvvənin ehtiyacları üçün ayrı-ayrı komanda-nəzarət və rabitə sistemləri ilə yanaşı, birgə əməliyyatlar, planlaşdırma, koordinasiya və məlumat mübadiləsi üçün yüksək səviyyəli layihələr də həyata keçirilir.
Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin istifadə etdiyi komanda-nəzarət və rabitə sistemləri arasında “Bahar Qalxanı” Hərəkatında rol oynadığı düşünülənlər aşağıdakılardır:
TAFICS
1996-cı ildə istifadəyə verilən TAFİCS (Türkiyə Silahlı Qüvvələri İnteqrasiya Əlaqə Sistemi) layihəsi Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin bütün birlik və ünsürlərinin təhlükəsiz və sürətli səs, görüntü, video və məlumat rabitəsini təmin edən rabitə magistralıdır. Layihə çərçivəsində Türkiyə daxilində minlərlə kilometr fiber optik rabitə kabel infrastrukturu çəkildi. Çoxlu sayda radioəlaqə və rabitə qovşağı stansiyaları quraşdırılıb. Kripto infrastrukturu TÜBİTAK tərəfindən hazırlanan TAFICS, hərbi rabitə üçün ayrılmış TÜRKSAT rabitə peyklərinin X diapazonlarından da faydalanır. Daim yenilənən və tutumu təkmilləşdirilən TAFICS yeni sistemlər, alətlər və platformalar tərəfindən əldə edilən məlumatların və kəşfiyyat məlumatlarının sürətlə müvafiq bölmələrə ötürülməsində mühüm rol oynayır.
ADOP 2000
ADOP-2000, komandirə müvafiq silah sistemi və müvafiq döyüş sursatı ilə müvafiq hədəfi lazımi vaxtda atəşə tutmaq üçün lazımi planları hazırlamağa və həyata keçirməyə və döyüş meydanında atəş dəstəyi elementlərindən maksimum səmərəliliklə istifadə etməyə imkan verən komanda idarəetmə və rabitə sistemidir. O, atəş dəstəyinin digər döyüş sahəsinin funksional sahələri ilə tam ahəngdar şəkildə hədəfin aşkarlanması, döyüş meydanında atəş dəstəyinin komanda, idarəetmə və yanğının texniki idarə edilməsi funksiyalarının avtomatlaşdırılması üçün hazırlanıb. Bu kontekstdə artilleriya, minaatan və MLRS-lərin və hədəf aşkarlama, tanınma və izləmə sistemlərinin avtomatlaşdırmaya daxil olmasını təmin edir. ADOP-2000-in əsas elementlərindən biri olan Batareya Atəş İdarəetmə Sistemi (BAIKS), sahə artilleriyasının hədəf aşkarlaması üçün hazırlanmış, batareya səviyyəli komandanlıq, atəşin idarə edilməsi və rabitə elementlərini özündə birləşdirən texniki atəş idarəetmə və rabitə sistemidir. ASELSAN tərəfindən hazırlanmış BAİKS birbaşa dəstək və ümumi dəstəklə artilleriya batareyalarının öz vəzifələrini daha sürətli və dəqiq yerinə yetirməsinə və digər atəş dəstəyi bölmələri və vasitələri ilə uyğunlaşaraq rəqəmsal avtomatlaşdırmaya daxil edilməsinə imkan verir.
