PUA-lar hərbi əməliyyatlarda müşahidə/kəşfiyyat/nəzarət, kəşfiyyat məlumatlarının toplanması və hədəfin əldə edilməsi, zərbə üçün daha az itki üstünlüyü ilə istifadə olunur. Azərbaycan ordusu İsrail istehsalı olan “Harop” kamikadze PUA-larından istifadə edir. Azərbaycan keçirdiyi son antiterror tədbirlərində bütün hədəflərə selektiv və diqqətlə, ehtiyatla və həssaslıqla yanaşdı, heç bir mülki obyektə zərbələr endirilmədi, heç bir mülki əhali görmədi. Bunu Müdafiə Nazirliyinin yaydığı videogörüntülər də təsdiqləyir.
Ümummiyyətlə bu sistemlər mahiyyət etibarilə Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) sistemlərini müəyyən edən və onu məhv etmək üçün istifadə edilən kamikadze PUA və ya digər adı ilə “gəzən sursat”dır. İsrail istehsalı olan “Heron” PUA-ları Hindistan Ordusu tərəfindən Çin və Hindistan arasındakı Faktiki Nəzarət Xətti boyunca mübahisəli bölgədə geniş şəkildə istifadə edilib. Bu vasitələr uzun müşahidə missiyaları üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir,
Müharibə üçün tənzimləyici çərçivə Müharibə Qanunu kimi tanınan Beynəlxalq Humanitar Hüquq (BHH) vasitəsilə təsis edilib. BHH-də PUA-ların müharibədə istifadəsini araşdıran açıq-aşkar tənzimləyici maddə yoxdur, lakin ümumi prinsiplər PUA-ları silah kimi deyil, silahı işə salmaq və ya daşımaq üçün platforma hesab edir. Bundan əlavə, hərbi PUA-ların istifadəsi mütənasiblik (qayda 14) və fərqləndirmə prinsiplərinə (qayda 1) tabedir. Mütənasiblik prinsipi hərbi obyektləri məhv edən və mülki insanların həyatını və əmlakını olduqca qeyri-mütənasib şəkildə sıradan çıxaran hərbi hücumları qadağan edir. Fərqləndirmə prinsipi imzalayan dövlətlərə yalnız hərbi hədəflərə hücum etməyə imkan verilir.
O zaman sual yaranır ki, mövcud prinsiplər PUA-ların avtomatlaşdırılmasında davamlı texnoloji irəliləyişləri həll etmək üçün kifayətdirmi?
Avtomatlaşdırma Mühəndisləri Cəmiyyəti (AMC) quru platformaları üçün avtonomiya standartlarının altı səviyyəsini hazırlayıb. Bu səviyyələr hər hansı bir platformanın avtonomluq səviyyəsini başa düşmək üçün tətbiq edilə bilər. Mütəxəssislər, məlumatlılıq, əsas naviqasiya və genişləndirilmiş naviqasiya alt kateqoriyaları vasitəsilə tədqiq edildiyi kimi avtonom naviqasiya qabiliyyətinə malik PUA-ların dördüncü səviyyəsini təhlil etmək üçün AMC standartını tətbiq edirlər. Son iki alt-kateqoriya fərqin əsas məqamlarıdır, çünki onlar PUA-nın obyektlərin və toqquşmaların qarşısını almaq qabiliyyətini (əsas), həmçinin yolun planlaşdırılması və çoxsaylı istifadəli avtonom naviqasiyanı (genişləndirilmiş) qiymətləndirirlər.
Dördüncü səviyyəli avtonomluq dərəcəsinə (səviyyə 4a) artıq “Exyn Technologies” şirkətinin ən son PUA-sı nail olub ki, bu da beşinci səviyyədən (tam avtonom) cəmi iki səviyyə geri qalır. Bu avtonomluq səviyyəsi operatora son nöqtənin yerini təyin etməyə imkan verir və PUA ağac kimi maddi maneələrə və toz və ya duman kimi qeyri-maddi maneələrə həssas olmaqla yanaşı, öz marşrutunu təyin edə bilər. Bu inkişaf kommersiya məkanında artıq görünsə də, müdafiə və silahların inkişafına bütün böyük supergüclərin artan xərcləri, şübhəsiz ki, bu texnologiyanın sürətlə inkişaf etməsinə təsir edib. Tamamilə avtonom PUA konsepsiyası hazırda prototip versiyada olsa da, avtonom PUA-ların gələcəyi düşünüldüyü qədər gec olmaya bilər. Bütün bunlar geosiyasi gərginliklər artdıqca gələcək illərdə daha da şiddətlənməyə davam edəcək. Beləliklə, beynəlxalq institutlar mövcud hüquqi struktura qarşı durmalı və müharibənin dəyişən xarakterini həll etməkdə onların effektivliyini nəzərə almalıdırlar.
Firuz Bağırov
Ordu.az
