Rusiyanın verdiyi strateji mesaj
Rusiya dövlət ağlının xarici işlər naziri səviyyəsində həyata keçirilən səfərə prezident və baş müşavirlər səviyyəsində yüksək diqqət göstərməsi diplomatik nəzakətdən daha dərin məna daşıyır. Moskva bu yüksək səviyyəli qəbul vasitəsilə dünyaya və Qərb blokuna aydın mesaj verir: Qlobal təcrid cəhdlərinə və ağır sanksiyalara baxmayaraq, Rusiya NATO üzvü olan, lakin müstəqil və avtonom xarici siyasət yürüdən Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıq zəminini qorumaqda qərarlıdır.
Görüş keçirilən şəxslərin profili masadakı mövzuların dərinliyini də ortaya qoyur. Putinin müşaviri Vladimir Medinskinin 2022-ci ildə keçirilən Rusiya-Ukrayna sülh danışıqlarında Rusiyanın baş nümayəndəsi olduğu, digər müşavir İqor Levitinin isə Rusiyanın nəqliyyat, infrastruktur və beynəlxalq dəhlizlər strategiyasını idarə etdiyi nəzərə alındıqda, səfərin yalnız siyasi deyil, həm də geoiqtisadi və geostrateji xarakter daşıdığı aydın olur. Türkiyə Rusiya üçün sadəcə ticarət tərəfdaşı deyil, qlobal sistemə açılan ən etibarlı diplomatik nəfəs borusu və balanslaşdırıcı mərkəz gücdür.
Ukrayna düyünü və Qara dənizdə gəmiçilik təhlükəsizliyi
Səfərin və Medinski ilə aparılan danışıqların ən mühüm mövzularından birini, şübhəsiz ki, Ukrayna məsələsi təşkil edib. Müharibənin dağıdıcı təsirlərinin bütün regiona yayıldığı və asimmetrik risklərin artdığı şəraitdə Türkiyə 2022-ci və 2025-ci illərdə olduğu kimi, sülh danışıqlarının yeni mərhələsinə ev sahibliyi etmək iradəsini yenidən gündəmə gətirib.
Əldə olunan ən konkret qərarlardan və nəticələrdən biri Türkiyənin Qara dənizdə enerji infrastrukturlarını və limanları da əhatə edəcək yeni “gəmiçilik təhlükəsizliyi və regional atəşkəs” mexanizmi təklifini Rusiya tərəfinə təqdim etməsi olub. Qara dənizdə artan hərbi gərginliyin həm regional sabitliyə, həm də qlobal təchizat zəncirlərinə yaratdığı risklər Ankaranın fəal müdaxiləsini zəruri edir. Türkiyənin müharibənin başlanğıcından etibarən davam etdirdiyi “Montrö Konvensiyasının güzəştsiz tətbiqi” və “tərəflərlə bərabər məsafəli dialoq” siyasəti Rusiya tərəfindən qəbul edilən və etibar göstərilən yeganə formul hesab olunur.
Mərkəzi Asiya, Qafqaz və Orta Dəhliz baxışı
İqor Levitinlə keçirilən görüşlər isə Türkiyənin əhəmiyyət verdiyi Mərkəzi Asiya və Qafqazdakı geosiyasi balansın necə idarə olunacağına dair mühüm siqnallar verir. Türkiyənin Türk Dövlətləri Təşkilatı vasitəsilə Mərkəzi Asiyada dərinləşən təsiri və Orta Dəhliz (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) layihəsi zaman-zaman Rusiyanın ənənəvi təsir dairəsi ilə kəsişir. Lakin Ankara bu vəziyyəti sıfır məbləğli rəqabət kimi deyil, əməkdaşlıq və regional inkişaf fürsəti kimi qiymətləndirir.
Danışıqların nəticələri göstərir ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması, Cənubi Qafqazda davamlı sabitliyin təmin olunması və Mərkəzi Asiyada enerji və logistika xətlərinin təhlükəsizliyi məsələlərində Rusiya ilə koordinasiya axtarılır. Rusiya Türkiyənin bu bölgələrdəki mövcudluğunu artıq Qərbin dəstəklədiyi mühasirə siyasəti kimi deyil, regiondan kənar aktorlar olan ABŞ və Avropa İttifaqının müdaxiləsini məhdudlaşdıran, proqnozlaşdırıla bilən və balanslaşdırıcı amil kimi qiymətləndirməyə başlayıb.
Qlobal böhranlara ortaq baxış: Yaxın Şərq və iqtisadiyyat
Səfər yalnız Avrasiya ilə məhdudlaşmayıb, qlobal təhlükəsizlik arxitekturasını sarsıdan Yaxın Şərq dinamikaları da müzakirə olunub. Nazir Fidanın görüşlərində ABŞ ilə İran arasında davamlı sülhün təmin edilməsinin dəstəklənməsi və Hörmüz boğazında artan gərginliyin azaldılması kimi makro məsələlərin müzakirə olunması Türkiyənin artıq yalnız öz sərhədlərini deyil, qlobal dar keçidləri də əhatə edən mövzularda Rusiya ilə məsləhətləşən qlobal aktora çevrildiyini göstərir.
Digər tərəfdən, nazir Fidanın Rusiyada fəaliyyət göstərən türk iş adamları ilə görüşməsi ikitərəfli münasibətlərin əsas hərəkətverici qüvvəsi olan ticarət, enerji və konsulluq məsələlərində dövlətin tam dəstəyinin göstəricisidir. Sanksiyaların yaratdığı çətinliklərə baxmayaraq, enerji təchizatı zəncirlərinin qorunması və “Akkuyu” Atom Elektrik Stansiyası kimi strateji layihələrin fasiləsiz davam etdirilməsi ilə bağlı qarşılıqlı razılıq bir daha təsdiqlənib.
Nəticə etibarilə, xarici işlər naziri Hakan Fidanın Moskva səfəri Türkiyənin “çoxşaxəli, müstəqil və region mərkəzli” xarici siyasətinin rasional təzahürüdür. Səfərin ən mühüm nəticəsi böhranların dərinləşdiyi beynəlxalq sistemdə Türkiyənin problem yaradan deyil, problemləri həll edən və böhranları geosiyasi imkanlara çevirən aktor olduğunun ən yüksək səviyyədə təsdiqlənməsidir.
Qəbul edilən qərarlar və ortaya qoyulan baxış Qara dənizdən Qafqaza, Yaxın Şərqdən Mərkəzi Asiyaya qədər geniş coğrafiyada Türkiyə-Rusiya koordinasiyasının Qərblə münasibətləri pozmadan, praqmatik və Ankara mərkəzli xətt üzrə davam etdiriləcəyini açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Kahramanmaraş Sütçü İmam Universitetinin Siyasi Elmlər və Beynəlxalq Münasibətlər Bölümünün müəllimi professor Toğrul İsmayıl
Ordu.az
