DELTAV tərəfindən orijinal şəkildə hazırlanmış “ramjet” hərəkətli heç bir hissəsi olmayan, səsdən sürətli hava axınını birbaşa sıxaraq yanmanı təmin edən hava ilə çalışan reaktiv hərəkət sistemidir. Davamlı səsdən sürətli uçuş qabiliyyətinə malik hava platformalarının əsasını təşkil edən bu texnologiya gələcəyin yüksək sürətli hava vasitələrinin ən kritik komponentlərindən biri hesab olunur. DELTAV-ın daxili layihə çərçivəsində həyata keçirdiyi və qurudan buraxılan bikonik “ramjet” sistemi havada işə salınma uğuru göstərən və Türkiyənin qurudan buraxılan ilk “ramjet” mühərriki adını daşıyan sistemdir.


“Ramjet” mühərrik texnologiyası klassik raket mühərriklərindən fərqli olaraq atmosferdəki havadan istifadə etməklə yanmanı həyata keçirən quruluşa malikdir. Bu sayədə raketin üzərində oksidləşdirici maddənin daşınmasına ehtiyac qalmır və yüksək sürət daha uzun müddət qoruna bilir. DELTAV-ın hazırladığı sistemin də bu prinsip əsasında işlədiyi məlumdur. Türkiyədə uzun illər ərzində əsasən bərk yanacaqlı və turboreaktiv dəstəkli sistemlər hazırlanarkən, “ramjet” sinfinə məxsus layihələr daha qabaqcıl texnologiya kateqoriyasında qiymətləndirilirdi. Bu səbəbdən DELTAV-ın bu sahəyə daxil olması Türkiyənin müdafiə sənayesində mühüm texnoloji mərhələlərdən birinin keçilməsi kimi şərh olunur.

Şirkətin fəaliyyət tarixinə nəzər saldıqda xüsusilə kosmosa çıxış sistemləri və hibrid raket mühərrikləri sahəsində ciddi mühəndislik potensialı formalaşdırdığı görünür. Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsinin dəstəyi ilə həyata keçirilən layihələr və yerli mühəndislik infrastrukturu əsasında yaradılmış texnologiyalar zaman keçdikcə yalnız kosmik platformalara deyil, yüksək sürətli sursat layihələrinə də uyğunlaşdırılmağa başlanmışdır. “ramjet” mühərrikli raket layihəsi də bu transformasiyanın ən diqqətçəkən nümunələrindən biri kimi ön plana çıxır. Türkiyənin son illərdə hava hücumundan müdafiə sistemləri, qanadlı raketlər və ballistik raket texnologiyaları sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlər nəzərə alındıqda, DELTAV-ın hazırladığı həllin strateji tamamlayıcı rol oynadığı görünür.


Belə raketin əsas məqsədi hədəfə çox yüksək sürətlə çataraq düşmənin hava hücumundan müdafiə sistemlərinin reaksiya müddətini azaltmaqdır. “ramjet” mühərriki sayəsində raket uzun müddət ərzində səsdən sürətli, hətta hipersəs sürətlərinə çata bilir. Bu xüsusiyyət xüsusilə hərəkətli hədəflərə qarşı yüksək effektivlik təmin edir. Dəniz platformaları, hava hücumundan müdafiə vasitələri, kritik quru hədəfləri və yüksək dəyərli hərbi sistemlər bu tip sursatların əsas hədəfləri sırasındadır. Bundan əlavə, yüksək sürət səbəbindən hədəfin raketi zərərsizləşdirmə ehtimalı ciddi şəkildə azalır. Bu xüsusiyyət müasir müharibə şəraitində radioelektron mübarizə və hava hücumundan müdafiə şəbəkələrinə qarşı mühüm üstünlük yaradır.

DELTAV-ın üzərində işlədiyi sistemin aktiv istifadəyə veriləcəyi tarixlə bağlı bütün məlumatlar ictimaiyyətə açıq şəkildə təqdim edilməmişdir. Lakin Türkiyənin son illərdə həyata keçirdiyi sınaq fəaliyyətləri və müdafiə sənayesi layihələrinin inkişaf tempi nəzərə alındıqda, qarşıdakı bir neçə il ərzində əməliyyat qabiliyyəti qazanacağı gözlənilir. Xüsusilə yerli mühərrik texnologiyalarının uğurla sınaqdan keçirilməsi seriyalı istehsal prosesinin qarşısını açacaq ən mühüm mərhələlərdən biri hesab olunur. Müdafiə sahəsi üzrə mütəxəssislər bu tip sistemlərin gələcəkdə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin uzun mənzilli dəqiq zərbə imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artıracağını düşünürlər.


“Ramjet” mühərrikli sursatların ən mühüm üstünlüklərindən biri hədəfə yaxınlaşarkən sürət itirməmələridir. Ənənəvi raket mühərrikli sistemlərdə yanacağın tükənməsindən sonra raket müəyyən qədər yavaşıya bildiyi halda, “ramjet” quruluşu atmosferdən aldığı hava ilə işləməyə davam etdiyinə görə uzun mənzildə belə yüksək kinetik enerji qorunur. Bu isə həm zirehli hədəflərə qarşı təsiri artırır, həm də raketin qarşı tədbirlərə qarşı sağqalma ehtimalını yüksəldir. DELTAV-ın hazırladığı həllin də bu üstünlükləri təmin edəcək şəkildə layihələndirildiyi qiymətləndirilir.

Məhsulun ictimaiyyətə açıqlanmış texniki detalları məhdud olsa da, “ramjet” mühərrikli raket konsepsiyası ilə bağlı ön plana çıxan texniki xüsusiyyətlər aşağıdakı kimi qiymətləndirilir:

Texniki xüsusiyyətləri

- “Ramjet” tipli hava ilə çalışan mühərrik texnologiyası
- 4 km uçuş hündürlüyü
- 2,5-3 “Mach” uçuş sürəti
- 150 km mənzil
- Bərk yanacaq
- Supersəs və ya hipersəs sürət qabiliyyəti
- Uzun mənzilli yüksək sürətli uçuş imkanı
- Atmosfer oksigenindən istifadə sayəsində yüksək yanacaq səmərəliliyi
- Aşağı reaksiya müddəti
- Hərəkətli hədəflərə qarşı qabaqcıl nişanalma qabiliyyəti
- Yüksək kinetik enerji ilə son mərhələdə effektiv zərbə
- Yerli mühərrik və hərəkət sistemi infrastrukturu

Sistemin ümumi quruluşuna nəzər saldıqda onun yalnız sürətə fokuslanmadığı, eyni zamanda müasir şəbəkə mərkəzli döyüş konsepsiyalarına uyğun şəkildə hazırlandığı aydın olur. Məlumat bağlantısının inteqrasiyası, dəqiq yönləndirmə sistemləri və radioelektron mübarizəyə davamlılıq kimi xüsusiyyətlərin gələcək variantlarda daha da təkmilləşdirilməsi gözlənilir. Türkiyənin müdafiə sənayesində xarici asılılığı azaltmaq məqsədilə hazırlanan bu layihə mühərrik texnologiyalarından material mühəndisliyinə qədər bir çox kritik sahədə yerli istehsal imkanlarını dəstəkləyir.


Ümumi xüsusiyyətləri

- Yerli və milli mühəndislik infrastrukturu əsasında hazırlanması
- Yüksək sürətli dəqiq zərbə qabiliyyəti
- Müasir hava hücumundan müdafiə sistemlərini aşmağa yönəlmiş konstruksiya
- Uzun mənzil və aşağı qarşısının alınma ehtimalı üstünlüyü
- Dəniz, quru və strateji hədəflərə qarşı istifadə potensialı
- Türkiyənin qabaqcıl itələmə texnologiyaları sahəsindəki imkanlarını nümayiş etdirməsi
- Gələcəkdə müxtəlif platformalara inteqrasiya edilə bilmə potensialı
- Müdafiə sənayesində strateji müstəqilliyə töhfə verməsi

DELTAV-ın “ramjet” mühərrikli raket layihələri Türkiyənin yalnız sursat istehsal edən ölkə olmaqdan çıxaraq qabaqcıl itələmə texnologiyaları hazırlayan ölkələr sırasına daxil olmaq hədəfinin mühüm hissəsi hesab olunur. Xüsusilə yüksək sürətli sistemlərin gələcəyin döyüş doktrinalarında daha böyük rol oynayacağı nəzərə alındıqda, bu cür layihələr yalnız hərbi güc baxımından deyil, həm də texnoloji müstəqillik və mühəndislik səriştəsi nöqteyi-nəzərindən böyük əhəmiyyət daşıyır.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az