İran aldadıcı gəmiçilik üsulları ilə blokadadan yayınıb. Ekspertlər isə bildirirlər ki, blokadalar səbirli öhdəlik tələb edir, bu da Trampın mübahisəli Venesuela presedentinə əsaslanan sürətli nəticə istəyinə ziddir.
İran Kuba və Venesueladan daha böyük hərbi təhdid və coğrafi məsafə yaradır. Bu da ekspertləri bu blokadanın Venesueladakı mübahisəli uğuru təkrarlayacağına şübhə ilə yanaşmağa vadar edir.
Prezident Tramp Venesuela, Kuba və indi də İran hökumətlərini tələblərini yerinə yetirməyə məcbur etmək üçün dəniz blokadalarına üz tutub. Lakin onun üstünlük verdiyi taktika Yaxın Şərqdə Karib hövzəsindən tamamilə fərqli reallıqla üzləşir.
Kuba və ya Venesueladan fərqli olaraq, İran enerji daşımaları üçün həyati əhəmiyyət daşıyan ticarət marşrutunu boğub. Bu isə qarşıdurma nə qədər uzun davam etsə, qlobal iqtisadiyyatın bir o qədər çox zərər görəcəyi deməkdir. Tehran həmçinin ABŞ-nin öz yarımkürəsindəki həmin iki rəqibdən daha böyük hərbi təhdid yaradır və ABŞ sahillərindən uzaqda davamlı hərbi mövcudluq tələb edir.
Ekspertlərin sözlərinə görə, İranın Hörmüz boğazı üzərində təsir imkanı kövrək atəşkəs dövründə ona üstünlük verir. Çünki genişlənən iqtisadi risklər, xüsusilə seçki ilində ABŞ-də benzin qiymətlərinin artması respublikaçı prezidenti İran limanları və sahil xəttinə qarşı blokadanı dayandırmağa məcbur edə bilər.
“İndi əsas sual odur ki, hansı ölkənin, ABŞ-nin, yoxsa İranın daha yüksək ağrıya dözümlülüyü var?”, - deyə Xarici Əlaqələr Şurasının milli təhlükəsizlik araşdırmaları üzrə baş elmi əməkdaşı və hərbi tarixçi Maks But bildirib.
İran digər blokadalardan “böyük fərqlər” təqdim edir
Trampın dünyanın ən güclü hərbi donanmasından istifadə edərək İranın sanksiyaya məruz qalmış nefti və digər mallarının ticarətini bloklamasının effektivliyi ciddi müzakirə mövzusudur. Amma müharibə uzandıqca bunun daha da intensivləşdiyi aydın görünür.
ABŞ ordusu cümə axşamı İran neftinin qaçaqmalçılığı ilə əlaqəli daha bir tankerin ələ keçirildiyini açıqlayıb. Bu, İranın yarımhərbi İnqilab Keşikçilərinin mühüm su yolunda iki gəmiyə nəzarəti ələ keçirməsindən bir gün sonra baş verib.
Tramp həmçinin ABŞ ordusuna boğazda dəniz minaları yerləşdirən İranın kiçik qayıqlarını “vurub öldürmək” əmri verdiyini açıqlayıb.
Amma İrandakı vəziyyət ABŞ-nin Venesuela və Kubadakı əməliyyatlarında baş verənlərlə tam eyni deyil.
Bəzi ekspertlər deyirlər ki, Trampın Venesueladakı uğuru, yəqin ki, ABŞ hərbi gəmilərinin sanksiyalı neft tankerlərini ələ keçirərək Cənubi Amerika ölkəsi üzərində ABŞ nəzarətini təmin etməsindən daha çox, lider Nikolas Maduronun tutulduğu ABŞ hərbi reydi ilə bağlı olub.
ABŞ-nin Kubaya neft embarqosu isə adada son onilliklərin ən ağır iqtisadi böhranına səbəb olub. ABŞ və Kuba rəsmiləri son vaxtlar adada nadir danışıqlar keçirsələr də, maliyyə boğulması Tramp administrasiyasının bəyan etdiyi liderlik dəyişikliyi məqsədini təmin etməyib.
“Düşünürəm ki, Venesuelada Maduro missiyasının uğuru, yəqin ki, prezidenti cəsarətləndirib”, - deyə Corctaun Universitetinin Milli Təhlükəsizlik Hüququ Proqramının direktoru Todd Hantli bildirib.
Bu, Venesuela və İran vəziyyətlərini coğrafi, hərbi və ya siyasi baxımdan oxşar etmir. Təqaüddə olan Hərbi Dəniz Qüvvələri kapitanı və hərbi hüquqşünas Hantli deyib: “Bəzi böyük fərqlər var”.
İrana qarşı blokada onun iqtisadiyyatına ağır zərbə vurub, o cümlədən yük gəmilərinin müxtəlif təchizatları idxal etməsinin qarşısını alıb. Bununla belə, gəmi izləmə şirkətlərinin məlumatına görə, ölkə hələ də sanksiyalı neftinin bir hissəsini daşıya bilib.
İran dünya neftinin normalda 20 faizinin keçdiyi boğazı yenidən açmaqla bağlı Trampın tələblərini rədd edib və bu həftə yenidən gəmilərə atəş açıb. Boğazdan keçən daşımaların dayanması benzin qiymətlərinin regiondan xeyli kənarda kəskin artmasına, ərzaq və bir çox digər məhsulların bahalaşmasına səbəb olub. Bu isə noyabr seçkiləri öncəsi Tramp üçün siyasi problem yaradıb.
“Blokadalar adətən münaqişədə istifadə olunan mexanizmin yalnız bir alətidir. Onlar vacib ola bilər. Amma bu, yalnız bir elementdir. Və düşünmürəm ki, bu, iranlıları razı salmaq üçün kifayət edəcək”, - deyə Şimali Karolinadakı “Campbell University”nin dəniz tarixi professoru Salvatore Merkolyano bildirib.
ABŞ blokadasının effektivliyi sual altına alınır
ABŞ Mərkəzi Komandanlığının rəhbəri admiral Bred Kuper ötən həftə iddia edib ki, “heç bir gəmi ABŞ qüvvələrindən yayına bilməyib”. Yaxın Şərqə nəzarət edən komandanlıq çərşənbə gününə qədər 31 gəmini geri dönməyə və ya limana qayıtmağa yönəltdiyini bildirib.
Ticarət gəmiçiliyi qrupları isə buna şübhə ilə yanaşır.
“Lloyd’s List Intelligence” bildirib ki, “kölgə donanması trafikinın sabit axını” Fars körfəzinə daxil olub və oradan çıxıb. Buraya aprelin 13-dən etibarən boğazdan kənarda, Oman körfəzindən ayrılan İran yüklü 11 tanker də daxildir.
Dəniz kəşfiyyatı şirkəti “Windward” bu həftə bildirib ki, İran trafiki “aldatma yolu ilə” davam edir.
Merkolyano bildirib ki, İran gəmilərinin blokadadan gizlicə keçmək üçün bir neçə yolu var. Bunlara yerləşmə izləmə məlumatlarını saxtalaşdırmaq və ya Pakistanın ərazi suları ilə hərəkət etmək daxildir. O, həmçinin ordunun yoxlamalı olduğu gəmiçilik trafikinın həddən artıq böyük həcminin çətin tapşırıq olduğunu qeyd edib.
Blokadaların işləməsi üçün səbir tələb olunur
Hantli bildirib ki, ABŞ sonuncu dəfə İran gəmilərinə yönəlmiş bu blokadaya oxşar blokadanı 1960-cı illərin əvvəllərində Kennedi administrasiyası dövründə Kubaya qarşı həyata keçirib.
“Və buna hətta blokada da deyilmirdi. Biz buna karantin deyirdik”, - deyə o bildirib.
Tarix boyunca bəzi dəniz blokadalarının təsiri olub, məsələn, Birinci Dünya müharibəsi zamanı Britaniyanın Almaniyaya qarşı blokadası təsir göstərib. “Amma onlar adətən çox uzunmüddətli təsirlərə malik olur, halbuki Tramp qısamüddətli, sürətli nəticələr axtarır”, - deyə hərbi tarixçi But bildirib.
O deyib ki, Tramp, yəqin ki, Venesuela ilə əlaqəli sanksiyalı neft tankerlərinə qarşı blokadanın həmin ölkədə liderlik dəyişikliyinin uğurunda böyük rol oynadığını düşünüb. Lakin But bildirib ki, bunun daha çox ABŞ-nin Maduronu devirməsi və onun vitse-prezidenti, indi müvəqqəti prezident olan Delsi Rodriqesin sonrakı əməkdaşlığı ilə əlaqəsi var.
“Kubada və İranda Delsi Rodriqes yoxdur. Düşünürəm ki, Venesueladakı uğuru onu yanıltdı və bunun başqa yerlərdə təkrarlana biləcək şablon olduğunu düşündürdü. O bunu az xərclə böyük uğur kimi görür. Əslində isə bunun unikal şərtlər toplusu olduğu ortaya çıxır”, - deyə But bildirib.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
