Yaxın Şərqdə Çin hərbi mövcudluğunun geniş olmaması ABŞ-nin İrana qarşı sərbəst hərəkət etməsinin səbəblərindən biri idi. Lakin münaqişə indi tədricən Çini də cəlb edir. Bunun mərkəzində Hörmüz boğazı dayanır. ABŞ-nin İran limanlarına qarşı dəniz blokadası təkcə İranla deyil, həm də Çinlə bağlıdır, çünki Pekinin neftinin 40 faizi Hörmüzdən keçir. Bu, müharibə başlayandan bəri Çinin ən sərt xəbərdarlıqlarından birinə səbəb olub və Pekin Trampı öz işlərinə müdaxilə etməməyə çağırıb. Bu isə qarşıdurma üçün zəmin yaradır.
Çərşənbə axşamı Çin şirkətinə məxsus tanker ABŞ blokadasını keçə bilmədiyi üçün İran limanına geri qayıdıb. Donald Tramp bu blokadanı ABŞ və İran arasında Pakistanda keçirilən sülh danışıqları uğursuz olduqdan sonra tətbiq edib. Məqsəd İranın iqtisadi həyat xətti olan neft gəlirlərini boğmaqdır. Lakin bu, İran neftinin 90 faizini alan Çinə də təsir edir. Məhz bu məqam vəziyyəti gərginləşdirə bilər.
“Tramp rejimi artıq Çini Venesuela neftinə çıxışdan məhrum etməyə çalışmışdı. İndi isə Çini İran neftinə çıxışdan məhrum etməyə çalışır. Bu, təkcə İrana qarşı eskalasiya deyil, həm də Çinə qarşı eskalasiyadır”, - deyə kanadalı geosiyasi ekspert Dmitri Laskaris bildirib.
Pekinin Körfəz neftindən asılılığı kifayət qədər böyükdür və bu, onu narahat edir. Onun iqtisadiyyatı tədarük şoklarına ən çox məruz qalan iqtisadiyyatlardan biridir.
Çinin Xarici İşlər Nazirliyi çərşənbə axşamı ABŞ-nin addımını “təhlükəli və məsuliyyətsiz” adlandıraraq bildirib ki, blokada “yalnız qarşıdurmanı daha da gücləndirəcək”.
Beləliklə, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Çinlə əlaqəli neft tankerini dayandırmaq və ya onu fiziki olaraq nəzarətə götürmək cəhdi gərgin qarşıdurmaya səbəb ola bilər. Ekspertlərin fikrincə, vəziyyət sürətlə eskalasiya edə və Çini öz donanmasını, Çin Xalq Azadlıq Ordusunun Hərbi Dəniz Qüvvələrini yerləşdirməyə məcbur edə bilər.
“Vaşinqtonun addımı Çini səhnəyə çıxarmağa və bununla İrana təzyiq göstərməyə məcbur etmək məqsədi daşıyır”, - deyə “CY Cergy-Paris” Universitetinin professoru Yan Lun DW-yə bildirib.
Çin İran müharibəsində hansı rolu oynayıb?
Əslində, son aylarda Çin gəmiləri regionda fəaliyyətlərini səssiz şəkildə genişləndiriblər. Cibutidə yerləşən və Bab əl-Məndəb boğazına yaxın olan bazadan fəaliyyət göstərən gəmilər Körfəzə daha da yaxınlaşıb.
Fevral ayında Çin ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri və Qərb hərbi gəmilərinin hərəkətlərini izləmək məqsədilə Oman körfəzi yaxınlığında güclü esmineslərindən birini yerləşdirib.
Daha yaxın zamanda isə münaqişə fonunda Çinin İranla daha dərin əməkdaşlığa getdiyini göstərən siqnallar ortaya çıxıb. ABŞ və İran iki həftəlik atəşkəsə razılaşdıqdan 24 saatdan az müddət sonra bu həftənin əvvəlində iki Çin yük təyyarəsi Tehrana eniş edib.
“Belə yük təyyarələri hərbi avadanlıq daşıyır. Çin demək olar ki, bu müharibə zamanı İrana silah tədarük edir”, - deyə amerikalı hüquqşünas və müdafiə analitiki Qordon Çanq bildirib.
Bundan əlavə, CNN-in məlumatına görə, ABŞ kəşfiyyatı Çinin yaxın həftələrdə İrana yeni hava hücumundan müdafiə sistemləri verməyə hazırlaşdığını bildirib. Çin bu məlumatı təkzib etsə də, Tramp Pekini İrana hərbi texnika göndərəcəyi təqdirdə 50 faiz tariflə hədələyib.
“Bu münaqişə əvvəlcə ABŞ ilə İran arasında idi. İndi isə tədricən ABŞ ilə Çin arasında qarşıdurmaya çevrilir və məhz burada vəziyyət riskli olur”, - deyə geosiyasi analitik Mario Nafal bildirib.
Münaqişə eskalasiya edərsə, Çinin hansı variantları var?
Vəziyyət gərginləşərsə, Çinin hansı variantlara malik olduğu sualı yaranır. Bu məsələni qiymətləndirmək üçün “India Today” müdafiə eksperti Sandeep Unnithan ilə danışıb.
Ən ehtimal olunan addım dənizdə ola bilər. Unnithan bildirib ki, dünyanın ən böyük donanmasına sahib olan Çin neft tankerlərini Körfəz boyunca müşayiət edə bilər.
Bu, Çin üçün yeni təcrübə deyil. Son on il ərzində iki hərbi gəmi və bir təchizat gəmisindən ibarət Çin donanmasının müşayiət qrupu Ədən körfəzində rotasiya əsasında fəaliyyət göstərib.
Bu addım ABŞ-yə açıq siqnal olardı ki, Çin öz enerji marşrutlarına ciddi yanaşır.
Hərbi gəmilərin sayına görə Çin ABŞ-ni qabaqlayır. Onun 234 hərbi gəmisi var, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin isə 219 gəmisi mövcuddur. Lakin Çinin cəmi iki fəaliyyət göstərən aviadaşıyıcısı var (ABŞ-də bu say 11-dir) və onun sualtı qayıqlarının sayı da ABŞ ilə müqayisədə xeyli azdır.
Əsas zəif nöqtə isə Çinin döyüş təcrübəsinin az olmasıdır. Onun son böyük münaqişəsi 1979-cu ildə Çin-Vyetnam müharibəsi olub.
Bununla belə, Çinin variantları yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmır.
Daha aqressiv ssenaridə Çin Tayvan boğazı kimi digər həssas su yollarında ABŞ və ya müttəfiqlərinin gəmiçiliyinə təzyiq göstərə bilər. ABŞ hərbi gəmiləri mütəmadi olaraq bu boğazdan keçir və bu da Çini qəzəbləndirir. Lakin belə addım münaqişənin daha da genişlənməsi riskini daşıyır.
Üçüncü variant kimi Pekin diplomatik rıçaqdan istifadə edərək gələn ay Si Cinpin ilə Donald Tramp arasında planlaşdırılan sammiti təxirə sala bilər.
Hazırda Çin hələlik açıq qarşıdurmaya yönəlmiş addımlar atmayıb. Əvvəlcə tərəddüdlü oyunçu olan Çin, son anda müdaxilə edərək İrana atəşkəs razılaşmasını qəbul etdirdikdən sonra münaqişəyə daha çox cəlb olunub.
Bir ay davam edən müharibə zamanı Çin panikaya düşməyib. Qısa müddətli ehtiyaclar üçün onun kifayət qədər İran nefti ehtiyatı var.
Lakin Trampın Hörmüz boğazına tətbiq etdiyi dəniz blokadası Çinin hesablamalarını dəyişib, çünki onun neft və qazının böyük hissəsi bu həyati su yolundan keçir. Buna görə də Hörmüzdə İrana təzyiq məqsədilə atılan hər addım indi Çini də münaqişəyə cəlb etmək riski yaradır və bu da Pekini öz enerji maraqlarını qorumaq üçün münaqişəyə daxil olmağa məcbur edə bilər.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
