Azərbaycan Slovakiyadan əsasən “Božena‑4” və “Božena‑5” tipli uzaqdan idarə olunan minatəmizləmə sistemləri alır. Bu sistemlər dünyanın müxtəlif minalı regionlarında sınaqdan keçmiş, xüsusilə piyada əleyhinə minaların və partlamamış hərbi sursatların neytrallaşdırılmasında etibarlı hesab edilən mühəndis robotlarıdır. Onların alınması Azərbaycanın minatəmizləmə konsepsiyasında robotlaşdırma, insan faktorunun riskdən uzaqlaşdırılması və minalanmış ərazilərin sürətli bərpası kimi prioritetlərlə üst‑üstə düşür. “Božena” seriyası həm mina partlayışına davamlılığı, həm də sahəni geniş zolaqda mexaniki emal etmə qabiliyyəti ilə seçilir.
“Božena‑4” modeli daha kompakt, manevr qabiliyyətli və nisbətən yüngül əməliyyatlar üçün optimallaşdırılmış versiyadır. Onun radiokontrollu idarəetmə sistemi 1,5-2 km məsafədən stabil bağlantı təmin edir və operatorun tam təhlükəsiz zonada qalmasına imkan verir. Şassi konstruksiyası gücləndirilmiş polad karkas üzərində qurulub və 9 kq TNT ekvivalenti partlayışa davam gətirə bilir. Bu parametrlər onu xüsusilə kənd təsərrüfatına açılması planlaşdırılan ərazilərdə, yaşayış zonalarına yaxın yerlərdə və bitki örtüyünün sıx olduğu sahələrdə istifadə üçün əlverişli edir.
“Božena‑5” isə daha ağır və daha güclü versiya olmaqla, genişmiqyaslı minatəmizləmə əməliyyatları üçün nəzərdə tutulub. Onun döyücü mexanizmi daha yüksək kinetik enerji yaradır, fırlanan zəncirlərin gücü minaları torpaq altında belə 200-250 mm dərinlikdə aktivləşdirib zərərsizləşdirir. Bu model saatda 3,000 kv.m‑ə qədər sahəni təmizləmə imkanına malikdir ki, bu da Qarabağda mina ilə çirklənmiş ərazilərdə işlərin sürətlənməsinə birbaşa təsir edir. Korpusun çoxsəviyyəli zirehlənməsi və şassinin mina partlayışı zamanı enerji udma qabiliyyəti ağır mühəndis əməliyyatları üçün vacib təhlükəsizlik standartlarını təmin edir.
Həm “Božena‑4”, həm də “Božena‑5” modellərində tətbiq olunan modul quruluş onların müxtəlif əməliyyat mühitlərinə uyğunlaşmasını artırır. Döyücü bölmələr, kəsici bıçaqlar, fırlanan zəncirlər və əlavə qoruyucu örtüklər modul şəkildə dəyişdirilə bilir ki, bu da texnikanın həm mina, həm də partlayıcı qalıqlarla çirklənmiş sahələrdə müxtəlif tapşırıqlara uyğunlaşdırılmasına şərait yaradır. Bu modul yanaşma logistik prosesləri də asanlaşdırır: ANAMA avadanlığı konkret ehtiyaclara uyğun şəkildə tənzimləyə bilir.
Mühəndis sistemlərinin istismarı yalnız mexaniki təmizləmə ilə məhdudlaşmır. “Božena” seriyası eyni zamanda vizual müşahidə kameraları, termal görüntüləmə və qapalı rabitə kanalı kimi komponentlərlə təchiz edilir. Bu sensorlar operatora məsafədən torpaq strukturu, mina izləri və təhlükəli obyektlərin mövqeyi barədə daha dəqiq məlumatlar verir. Beləliklə, Azərbaycan minalanmış ərazilərdə mexaniki təmizləmə ilə yanaşı, məlumat əsaslı risk analizi metodunu da həyata keçirə bilir.
Slovakiya ilə əməkdaşlığın mühüm tərəflərindən biri avadanlığın tədarükü ilə yanaşı texniki heyətin hazırlığı, servis dəstəyi və profilaktik baxımların yerli bazada təşkilidir. “Božena” sistemləri mürəkkəb transmissiya, hidravlik və mexaniki komponentlərə malik olduğundan müntəzəm texniki xidmət onların effektivliyini birbaşa müəyyən edir. Slovak mütəxəssislər Azərbaycan mühəndislərinə həm əməliyyat təhlükəsizliyi, həm də aparatların döyüşə davamlılıq parametrlərinin qorunması üzrə təlimlər keçir. Bu, ölkənin öz‑özünə təminat səviyyəsini artırır.
Azərbaycanın bu avadanlıqları seçməsinin əsas səbəblərindən biri də onların müxtəlif coğrafi relyeflərdə sınaqdan keçmiş olmasıdır. “Božena” sistemləri Balkanlar, Yaxın Şərq, Afrika və Cənubi Asiyanın minalı bölgələrində istifadə edilib. Dağlıq, meşəlik və torpağı quru olan zonalarda stabil performansı bu avadanlığı Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun müasir tələblərinə uyğun edir. Xüsusilə ağır torpaq strukturu və bitki qalıqları ilə zəngin sahələrdə “Božena‑5”in yüksək fırlanma gücü effektiv nəticə verir.
Əməliyyat baxımından bu texnikalar minatəmizləmə prosesində insan iştirakının zəruriliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Əgər ənənəvi əllə yoxlama üsulu ilə bir qrup mühəndis gündə maksimum 300-500 kv.m ərazini təmizləyə bilirdisə, “Božena” tipli maşınlar bu sahəni bir neçə dəqiqə ərzində mexaniki şəkildə neytrallaşdıra bilir. Bununla belə, mexaniki təmizləmə prosesi əllə yoxlama mərhələsini tam əvəz etmir, lakin ümumi risk səviyyəsini 70-80% azaldır və sonrakı yoxlamanın daha sürətli və təhlükəsiz aparılmasına şərait yaradır.
Slovakiyadan alınmış avadanlıq həm də insan itkisini minimuma endirmək baxımından strateji rol oynayır. Uzaqdan idarəetmə texnologiyası, güclü zirehlənmə və avtomatik təhlükəsizlik mexanizmləri operatorun mina və ya əldəqayırma partlayıcı qurğu (ƏPQ) partlayışı riskini sıfıra endirir. Bu da post‑münaqişə zonalarında yaşayan əhalinin təhlükəsiz şəkildə qayıdışı üçün minatəmizləmə prosesinin sürətli və təhlükəsiz aparılmasını təmin edir.
Texniki olaraq “Božena” sistemlərinin mühüm üstünlüklərindən biri onların enerji səmərəliliyidir. Dizel mühərriklərinin yanacaq sərfiyyatı klassik mühəndis texnikalarından aşağıdır və davamlı iş rejimində bir neçə saat fasiləsiz fəaliyyət göstərə bilir. Bu isə həm əməliyyat xərclərini azaldır, həm də geniş sahələrin planlı şəkildə təmizlənməsinə imkan yaradır. Avadanlığın nisbətən kompakt ölçülməsi onun çətin keçilən zonalara daşınmasını da asanlaşdırır.
Slovakiya‑Azərbaycan əməkdaşlığının daha geniş çərçivədə dəyərini artıran əsas məsələ təmizlənmiş ərazilərin bərpa və iqtisadi dövriyyəyə qaytarılması prosesini sürətləndirməsidir. “Božena” sistemləri xüsusən kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların açılmasında, yol‑kommunikasiya infrastrukturlarının keçid zonasının təhlükəsizləşdirilməsində və yaşayış məntəqələrinin mərhələli şəkildə minalardan təmizlənməsində əsas əməliyyat yükünü daşıyır.
Bu avadanlığın alınması, həmçinin Azərbaycan üçün gələcəkdə yeni texnoloji platformaların birgə istehsalı imkanlarını açır. Slovakiya şirkətləri ilə əməkdaşlıq modernizasiya paketlərinin yenilənməsi, daha geniş flail modullarının və sensor sistemlərinin təkmilləşdirilməsi, eləcə də yeni robot tipli minatəmizləmə komplekslərinin birgə hazırlanması perspektivini yaradır.
Nəticə etibarilə, Slovakiyadan alınan minatəmizləmə sistemləri Azərbaycanın post‑müharibə təhlükəsizlik ekosisteminin mühüm texniki dayağıdır. Onlar həm insan həyatının qorunmasında həlledici rol oynayır, həm əməliyyat risklərini minimuma endirir, həm də ölkənin genişmiqyaslı bərpa proseslərinin sürətlənməsini təmin edir. Prezidentin vurğuladığı kimi, bu avadanlıq təkcə strateji alət deyil, həm də humanitar missiyanın əsas texniki sütunudur.
Firuz Bağırov
Ordu.az
